PODSTĘP

O szpiegach, kłamstwach i o tym,

jak Rosja kiwa Zachód

Edward Lucas

Przełożył Mariusz Kukliński

2014

Tytuł oryginału: „Deception. Spies, lies and how Russia dupes the West”

Copyright: © 2012 Edward Lucas

Po raz pierwszy opublikowano w 2012 roku w Wielkiej Brytanii (Bloomsbury Publishing, London, New York, Berlin and Sydney).

Bez udzielonej na piśmie zgody wydawcy nie wolno reprodukować i upowszechniać żadnej części książki. Wyjątkiem są krótkie cytaty zamieszczane w artykułach o charakterze recenzenckim.

Przygotowując tę książkę powzięto możliwe wysiłki w celu odnalezienia posiadaczy praw autorskich do wykorzystanych w niej materiałów. Jeśli jednak ktoś został nieumyślnie pominięty, wydawcy proszą o kontakt.

Wydanie polskie: Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

Prawa do tłumaczenia © Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp.k.

Redaktor prowadzący: Katarzyna Kozłowska

Tłumaczenie: Mariusz Kukliński

Redakcja: Ewdokia Cydejko

Korekta: Jolanta Tyczyńska

Projekt okładki: Dariusz Krupa

Zdjęcie Angeli Merkel, Baracka Obamy i Davida Camerona na okładce: EAST NEWS. Zdjęcie Władimira Putina na okładce: Corbis.

Opracowanie typograficzne i łamanie: Marek Wójcik

ISBN: 978–83–63993–89–4

Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp. komandytowa

02‒676 Warszawa, ul. Postępu 15C, IV p.

Dział sprzedaży: kontakt@kurhauspublishing.com, tel. 22 325 34 71

Moim Rodzicom

Spis treści

Wprowadzenie

Rozdział 1: Grabież i morderstwo

Rozdział 2: Państwo pirackie

Rozdział 3: Śmiercionośne gry i pożyteczni idioci

Rozdział 4: Prawdziwi szpiedzy, prawdziwe ofiary

Rozdział 5: Rzemiosło szpiega – fakty i fikcja

Rozdział 6: Szpiedzy tacy jak my

Rozdział 7: Nowi nielegałowie

Rozdział 8: Ring Europy

Rozdział 9: Między młotem a kowadłem

Rozdział 10: Świat do góry nogami

Rozdział 11: Opowieść zdrajcy

Zakończenie

Przypisy

Podziękowania

Wprowadzenie

Zimne tchnienie komunistycznych tajnych służb zniszczyło życie niezliczonych mieszkańców krajów leżących za żelazną kurtyną. Dotknęło ono również mojego dzieciństwa w Oksfordzie w latach siedemdziesiątych. Nasza pochodząca z Jugosławii sublokatorka Olgica miała pewien ekscytujący sekret – wujka Dušana. Angielski poeta Matthew Arnold opisał Oksford jako „dom przegranych spraw, utraconych wierzeń, niepopularnych nazwisk i niemożliwych do dotrzymania więzów lojalności”. W przypadku Dušana to by się częściowo zgadzało. Jego nazwisko (tak jak większości emigrantów z Europy Wschodniej) nawet jeśli nie było niepopularne, to oczom i uszom Brytyjczyków z pewnością sprawiało kłopot. Pamiętam go jako postać ponurą i zagadkową, rzeczywiście powodów do ponuractwa miał aż nadto. Jego sprawa wydawała się bezpowrotnie przegrana. W swym własnym, mrocznym świecie był bohaterem, ale antykomunistów takich jak on władze powojennej Jugosławii potępiały, traktując jak zdrajców i przestępców[*].

Wielu z nich zginęło w masowych grobach albo w celach tortur tajnej policji. Dušanowi dopisało szczęście. Uciekł do Wielkiej Brytanii, gdzie pracował jako skromny mechanik. Mieszkał na Crotch Crescent, bezbarwnej ulicy na skraju Oksfordu, co dla kogoś, kto w przedwojennej Jugosławii był młodym, dobrze zapowiadającym się urzędnikiem w administracji państwowej, mogło być przykrą degradacją.

Pod pewnym jednakże względem Dušan nie pasował do maksymy Arnolda. Mimo rozczarowań, nie wyrzekł się swoich przekonań. W istocie, w porównaniu z o wiele bardziej drakońskimi reżimami w bloku sowieckim rządy niezależnie myślących komunistów jugosłowiańskich obrały bardziej liberalny kurs, choć rzeczywiście myślących inaczej traktowano bezlitośnie. Dotyczyło to w szczególności tych, którzy kontaktowali się z antykomunistami przebywającymi za granicą. Rodzina Olgicy utrzymywała potajemne kontakty z krewnymi mieszkającymi na emigracji, ale zdawała sobie sprawę z ryzyka, toteż podczas przesłuchań jej członkowie kategorycznie zaprzeczali, jakoby cokolwiek o nich wiedzieli. Olgica odwiedzała swego wujka w Oksfordzie co weekend. Gdyby władze w jej kraju wiedziały, że spotyka się z niebezpiecznym antykomunistą na emigracji, błyskotliwa kariera lekarska jej ojca, dzięki której odwiedził na krótko Oksford, z pewnością by się skończyła. Zagrożona byłaby również przyszłość jej samej (pozostała przecież w tym mieście, żeby zdobyć średnie wykształcenie). Najprawdopodobniej też powrót do Jugosławii byłby dla niej niebezpieczny; utknęłaby wówczas w Wielkiej Brytanii jako niepełnoletnia emigrantka.

W dorosłość omal nie wkroczyłem w ryzykowny sposób, a to wskutek moich dawnych dziecięcych zainteresowań. Jeszcze zanim poznałem Olgicę, popadłem w chłopięcą obsesję na punkcie Europy Wschodniej. Godzinami przeglądałem zakurzone atlasy, czytałem też o nieistniejących już królestwach i republikach z epoki przed nastaniem komunizmu, wraz z ich politykami, o których dawno zapomniano, staroświeckimi znaczkami pocztowymi i egzotycznymi językami. Obecnie, za żelazną kurtyną wydawały się równie odległe i nierealne jak Atlantyda. Gdy jako kilkunastoletni chłopiec potrzebowałem przykładu propagandy komunistycznej do wypracowania szkolnego, postanowiłem napisać do Ambasady Jugosławii w Londynie i poprosić o przysłanie mi oficjalnego oświadczenia pokazującego, jak rząd tego kraju widzi pokonanych rywali rojalistycznych. Wydawało mi się, że znakomicie uzupełniałoby to inne eksponaty, jakie już zgromadziłem, w tym fragment książki Churchilla o II wojnie światowej, wzruszającą opowieść o koronowanym w dzieciństwie królu Jugosławii Piotrze i okresie spędzonym przez niego w Cambridge[**] oraz porywającą relację o dziejach brytyjskiej misji wojskowej wysłanej do jego skazanych na klęskę żołnierzy, czetników^1.

Z dumą oznajmiłem o swoim planie domownikom. Ku mojej konsternacji Olgica zbladła. Matka zaś wzięła mnie na stronę i rzekła: „Nie rozumiesz, że ambasada jugosłowiańska w Londynie natychmiast przekaże ten list tajnej policji?” (Uprava državne bezbednosti, o złowieszczo brzmiącym akronimie UDBA, czyli Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwa, była zmorą krytyków reżimu zarówno w kraju, jak i za granicą). Byłoby oczywiste, że moje dziecinne pytanie nadeszło z tego samego adresu w Oksfordzie, pod którym mieszkała córka wybitnego jugosłowiańskiego pediatry kończąca właśnie szkołę średnią. UDBA nie tylko zaczęłaby ją natychmiast podejrzewać, że propaguje rojalistyczną przeszłość, choć już to samo, traktowane w Jugosławii jak przestępstwo, było ryzykowne. Jeszcze gorsze wydawało się to, że tajniacy zaczęliby węszyć wokół historii jej rodziny i mogliby odkryć starannie ukrywane więzi łączące ją z mieszkańcem Crotch Crescent. Jej życie skomplikowałoby się w jednej chwili.

To błahe w gruncie rzeczy zdarzenie okazało się dla mnie cenną lekcją, choć nie z historii, lecz z polityki. Zrozumiałem, po pierwsze, że siła komunistycznego państwa opierała się na nieokiełznanej, natarczywej, zbiurokratyzowanej wszechwładzy służb bezpieczeństwa i wywiadu, a także na możliwości zniszczenia życia ludziom, którzy popadli u nich niełaskę. Po drugie, pojąłem, że zasięg owych instytucji wykraczał daleko poza ich ponure włości i docierał nawet do pozornie bezpiecznego świata małego uniwersyteckiego miasteczka w Anglii. Niezwykła myśl, że moje działanie mogłoby zainteresować wrogich funkcjonariuszy obcego państwa, rozbudziła we mnie pasje, które pochłaniały mnie przez następnych kilkadziesiąt lat. W późniejszych latach z upodobaniem połykałem książki szpiegowskie, od pamiętników uciekinierów po powieści Johna Le Carré. Odszukiwałem szpiegów będących już na emeryturze i ich przepytywałem. Zazdrosnym okiem popatrywałem też na tych, którym zaoferowano pracę w MI6, jak potocznie się nazywa brytyjską tajną służbę wywiadu – Secret Intelligence Service (SIS)[***].

Mimo że nie wiedziałem wówczas zbyt wiele o świecie wywiadu, uderzyła mnie nieporadność prowadzonej przez niego rekrutacji. Zdarzało się, że tego samego dnia w przegródkach na studencką korespondencję pojawiały się identyczne szare koperty, jakich używano w instytucjach rządowych. Niektórzy adresaci ignorowali ostrzeżenia, żeby trzymać język za zębami. Jeden z moich przyjaciół oprawił nawet taki list w ramki i wywiesił w toalecie, aby przyjaciele mogli należycie ocenić mało przekonujący papier firmowy i sztywne sformułowania: „W rządowej służbie zagranicznej zdarzają się niekiedy sposobności zatrudnienia o specjalistycznym i poufnym charakterze”. Ci, którzy zgłaszali się pod wskazany adres, tracili zaufanie do szpiegowskiej wizji świata przez nietaktowne wysiłki urzędników zajmujących się prześwietlaniem kandydatów (którym towarzyszyły złowieszcze ostrzeżenia o konieczności dochowania tajemnicy). Zastanawiałem się, czy w walce przeciwko sowieckiemu imperium miało to faktycznie jakieś znaczenie, że Tom lubił chłopców, Dick palił trawkę, a Harriet miała chłopaka należącego do Socjalistycznej Partii Robotniczej****.

Sądziłem, że więcej dobrego mógłbym zdziałać na zewnątrz. Szukałem więc jakiejkolwiek związanej z Europą Wschodnią sprawy, której aktywiści przyjęliby moją pomoc. Dzięki inspiracji ze strony mojego ojca, przemycającego książki pobratymcom filozofom w Czechosłowacji, pomogłem zorganizować studencką kampanię poparcia dla polskiej „Solidarności”, zmiażdżonej w grudniu 1981 roku przez stan wojenny. Wymachiwałem plakatami pod ambasadami i pisałem listy w obronie więźniów politycznych. Uczyłem się niemodnych języków, takich jak polski*****, i ćwiczyłem je w praktyce, zaprzyjaźniając się ze zgorzkniałymi, starymi emigrantami w zakurzonych klubach i urzędach zachodniego Londynu, w świecie estońskiego „generała” z powieści le Carrégo pt. Ludzie Smileya^2. Podobnie jak fikcyjni emigranci u autora szpiegowskich powieści, ci faktyczni też byli opłacani przez szpiegów brytyjskich, a następnie zdradzani i porzucani. Wtedy nie znałem jeszcze skali fiaska operacji „Dżungla” (szczegółowo opisuję ją w Rozdziale 9).

Niniejsza książka jest wynikiem moich podwójnych zainteresowań szpiegostwem i Europą Wschodnią. Niekiedy zdarzało mi się jechać autobusem linii 12, którego trasa w dzielnicy Lambeth biegła ulicą Westminster Bridge Road, obok siedziby MI6. Jej adres miał być w owych czasach ściśle strzeżoną tajemnicą państwową, choć konduktor zwykł z humorem oznajmiać: „Century House – wszyscy szpiedzy wysiadają tutaj”. Nigdy nie wszedłem do środka, przyglądałem się jednak poczerniałej betonowej konstrukcji z niepasującą do otoczenia stacją benzynową mieszczącą się przy podjeździe. Czy to naprawdę była nasza odpowiedź na napawający lękiem gmach Łubianki w Moskwie? Imponująca, klasyczna fasada cytadeli KGB******, która oryginalnie należała do towarzystwa ubezpieczeniowego, pasowałaby do najwspanialszych ulic w centrum Londynu. Budynek MI6 wyglądał natomiast jak obskurny sowiecki wieżowiec.

Szpiedzy, czy to opłacani agenci, czy idealistyczni ochotnicy, czy zawodowi funkcjonariusze wywiadu, byli niczym żołnierze piechoty w walce między Wschodem i Zachodem, walce, która ukształtowała życie pokoleń powojennych, także mojego. Intrygowali mnie jako studenta, działacza i dziennikarza, najpierw w Londynie, a później podczas pobytu za żelazną kurtyną. W latach osiemdziesiątych ocierałem się o szpiegów po obu stronach i stukałem z nimi kieliszkami, robiąc uniki, gdy mi schlebiali, i przerzucając się żartami, drwinami, argumentami i ideami. Przez krótki czas wyglądało na to, że upadek komunizmu położy kres całemu temu zamieszaniu. Kiedy Związek Radziecki już nie istniał, a wraz z nim odeszło do przeszłości niebezpieczeństwo, że zimna wojna przekształci się w gorącą, cóż jeszcze pozostało do szpiegowania? Strzelanie korków od szampanów otwieranych w sierpniu 1991 roku w Wielkiej Brytanii i w Ameryce okazało się jednak równie przedwczesne, jak ponure nastroje na Łubiance w chwili, gdy przy okrzykach radości rozentuzjazmowanych moskwian dźwig zabierał pomnik szefa tajnej policji z czasów Lenina, Feliksa Dzierżyńskiego. MI6, CIA i służby, które były ich partnerami, przetasowały swoje budżety i zajęły się nowymi celami: wyrywającymi się spod kontroli handlarzami bronią, terrorystami, gangsterami i przestępcami działającymi w internecie. Wkrótce się okazało, że nowi gangsterzy i starzy szpiedzy stają się łatwo szlafkamratami. Kombinatorzy i oszuści na pierwszym planie byli niekiedy nowi. Za sceną kręciły się jednak najczęściej szczwane i bezlitosne typy z dawnego świata wywiadu bloku sowieckiego.

W nowym ładzie to oni byli partnerami pozostającymi w cieniu. Szpiedzy z epoki komunizmu nie tylko, że nie zostali zmieceni wraz z gruzami dawnego systemu na śmietnik historii, ale wręcz rozwinęli swoje talenty, przystosowując się do nowych warunków. Niektóre postaci z dawnych dni pozostały pod przykrywką, dochodząc do nowych, darzonych zaufaniem stanowisk w odrodzonych strukturach państwowych. (Jednym z nich był Estończyk, Herman Simm, jego działalność omawiam w Rozdziale 11). Część z nich zajęła się interesami, w czym bardzo pomagała znajomość języków obcych i w ogóle świata poza blokiem sowieckim. Majątek partii komunistycznych i organizacji będących ich fasadą szybko się rozpłynął, często trafiając do rąk tych, którzy byli szczwani i mieli kontakty. Podobnie stało się z funduszami operacyjnymi KGB i jego służb sojuszniczych. Pieniądze schowane w czasie upadku Związku Radzieckiego za granicą szacuje się na dziesiątki miliardów dolarów, a ci, którym mogłyby się rozwiązać języki, zniknęli sprzątnięci na fali do dziś niewyjaśnionych samobójstw w okresie agonii dawnego systemu^3. Owe schowki ze zdobytą nielegalnie gotówką stały się finansową trampoliną dla członków dawnej elity śmiało budujących nowe kariery w świecie interesów. W rezultacie swoją władzę przekształcili oni w bogactwo, a bogactwo – na powrót we władzę.

W samej Rosji szpiedzy z epoki ZSRR sprawują obecnie władzę, wśród nich główną postacią jest były oficer KGB, Władimir Putin. Są nazywani siłowikami, czyli ludźmi siły*******. Gdy w roku 1991 ZSRR upadł, staremu KGB odcięto głowę, ale go nie wykorzeniono. Zamiast tego, nadano mu nową nazwę, podobnie jak czyniono to w przeszłości. (W latach Włodzimierza Lenina funkcjonowała Czeka, która później przekształciła się w OGPU, następnie w NKWD, na koniec – w KGB). Obecnie instytucja ta rozpadła się na dwie: FSB, która po dawnym systemie odziedziczyła represyjny aparat działający w kraju, oraz SWR, która jest następcą sowieckiego wywiadu zagranicznego. Obok tych służb działa oddzielna agencja wywiadu wojskowego, GRU^4.

Część tej książki poświęcona jest więc właśnie tym zwodniczym działaniom dawnych szpiegów i ich przyjaciół, którzy faktycznie zawiązali przestępczy spisek i przejęli jeden z największych krajów świata, zdobywając przy tym ogromne bogactwa i mydląc oczy Zachodowi. Ich taktyka łączy metody gangsterów, wielkiego biznesu, konwencjonalnej dyplomacji i wywiadu. Wykazuję, że władcy rosyjskich szpiegów stosują przeciwko nam nie tylko swoje dawne narzędzia, ale również nowe, o których ich poprzednicy z lat ZSRR mogli tylko marzyć.

Ich najpotężniejszą bronią jest to, że są zwyczajni. Podobnie jak rosyjscy politycy i urzędnicy, którzy na pierwszy rzut oka wyglądają, jakby pochodzili z tej samej, odzianej w garnitury, niczym się niewyróżniającej kasty, co i ich odpowiednicy w innych krajach uprzemysłowionych, szpiedzy, których opisuję w tej książce, nie wydają się ani wytworni, ani złowieszczy. Prowadzą normalne życie i pracują w normalnych biurach, poruszając się wśród nas bez wysiłku i bez zwracania na siebie uwagi. Są ludźmi, jakich moglibyśmy spotkać w bramie szkoły, do której chodzą nasze dzieci, jacy mogliby pracować gdzieś obok w sąsiednim budynku, których mijamy podczas podróży w interesach lub podpatrujemy, jak koszą trawę w ogródku obok. Ich faktyczna praca polega jednak na przeniknięciu do naszego społeczeństwa, wpływaniu na nie dla ich własnych interesów i wykradaniu naszych tajemnic.

Najsłynniejsza z tej nowej generacji rosyjskich szpiegów była Anna Chapman, młoda, rudowłosa kobieta, która w wyniku aresztowania i deportowania jej ze Stanów Zjednoczonych w czerwcu 2010 roku stała się supergwiazdą na skalę światową. Została bliską przyjaciółką Putina i ważnym trybikiem w jego machinie politycznej, wybitną postacią w świecie rosyjskiej finansjery i sławą telewizyjną. Jak jednak pokazuję w Rozdziale 7, jej główne talenty, dzięki którym mogła pracować za granicą, nie należały do zestawu umiejętności szlifowanych w szkole szpiegowskiej; te służyły jej raczej za legendę. Swoje życie w Wielkiej Brytanii rozpoczęła na monotonnym przedmieściu Londynu, Stoke Newington. Dla obserwatora z zewnątrz wydawała się kolejną bawiącą się do upadłego bystrą, młodą Rosjanką z angielskim mężem, której życiowym celem było wykorzystanie największej szansy, jaką dawała Wielka Brytania, czyli życie w komforcie i bezpieczeństwie. Brak czegokolwiek niezwykłego w jej postaci okazał się zwodniczy. Do spełniania powierzonych jej zadań szpiegowskich dobrze nadawała się właśnie dlatego, że wydawała się taka niepozorna. Jej późniejsza przemiana we współczesną Matę Hari nadaje jej dodatkowy wymiar – jest świadectwem umiejętności twórców jej wizerunku i wiele mówi o samej Rosji.

Skandal szpiegowski, w wyniku którego Anna Chapman stała się sławna, stanowił część większego obrazu. Była jedną z dziesięciu osób aresztowanych w czerwcu 2010 roku w Stanach Zjednoczonych. Każda z nich żyła niezwracającym uwagi życiem klasy średniej, pozornie pozostając z dala od tradycyjnych celów szpiegostwa, takich jak Pentagon czy Departament Stanu. Ona i jeszcze jeden Rosjanin mieszkali tam pod własnymi nazwiskami. Siedmioro innych posługiwało się uzyskanymi w oszukańczy sposób danymi osobowymi, utrzymując, że są obywatelami Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Kanady, Irlandii i Urugwaju (dziesiątą osobą była peruwiańska żona Urugwajczyka). Kolejnym podejrzanym był Rosjanin Paweł Kapustin, występujący pod przybranym nazwiskiem Christopher Metsos. Został aresztowany na Cyprze, ale tamtejsze władze pozwoliły mu uciec – epizod ten, który do dziś wzbudza furię w oficjalnych kręgach amerykańskich, nie został nigdy zadowalająco wyjaśniony^5. (Pokrewną sprawą jest deportowanie, w połowie lipca tegoż roku, z powodu nadużyć imigracyjnych pewnego Rosjanina, który kiedyś pracował w spółce Microsoft).

Na myśl, że Rosja mogłaby wysyłać szpiegów na przedmieścia, jedni ludzie reagują drwinami, inni są zaskoczeni. Obie te reakcje są niewłaściwe. Ze strony kremlowskich szefów rosyjskich szpiegów nie była to jednak inicjatywa ani nowa, ani głupia, jedynie najnowszy zwrot wątku tyleż starego, co złowieszczego. Zaledwie dwa lata wcześniej, w roku 2008, światło na sprawę penetrowania przez Rosję państw NATO rzuciła sprawa Hermana Simma. W wyniku pewnych błyskotliwych działań podjętych przez zachodnich łowców szpiegów ten korpulentny były policjant estoński, będący głównym urzędnikiem odpowiedzialnym za bezpieczeństwo swego kraju, został zdemaskowany jako rosyjski agent. Zdemaskowano też jego oficera prowadzącego – zawodowego szpiega kierującego działaniami Simma. Człowiek ten, o pseudonimie Antonio, był Rosjaninem działającym pod przykrywką biznesmena portugalskiego, z drobiazgowo przygotowaną nielegalną tożsamością. Rozgłos w gazetach i w telewizji wokół tej sprawy wkrótce przygasł, większość ludzi nadal więc nie była świadoma skali wysiłku, jaki Rosja, podobnie jak uprzednio Związek Radziecki, wciąż wkłada w zwodzenie, penetrację i działalność wywrotową. Po długiej kampanii nacisków i sporów udało mi się przekonać władze Estonii, aby pozwoliły mi porozmawiać z Simmem (wyniki mojego dochodzenia zawiera Rozdział 11).

Międzynarodowa wrzawa w środkach przekazu wokół Anny Chapman strywializowała szpiegostwo, przedstawiając je jako odłam przemysłu rozrywkowego. Można było popełnić taki błąd. Z jej kapryśnymi minami i wyniosłym postępowaniem ta rosyjska seksbomba z łatwością mogła uchodzić za postać fikcyjną. Świetnie pasowałaby na zmysłową pomocnicę arcyzłoczyńcy z filmu o Jamesie Bondzie. Byłby to związek 007 z „90‒60‒90”. (Jest to rosyjski przydomek Anny, który wziął się z jej zgrabnych kształtów). Z pewnością zagwarantowałby odpowiednio tandetne napięcie seksualne. Sprawa ta, krzykliwa i wyglądająca na bezsensowną, zachęcała do ośmieszania Chapman. Tytuł w magazynie „New York” brzmiał: Rosyjscy szpiedzy są zbyt bezużyteczni i zbyt seksowni, żeby stawiać ich przed sądem. W Londynie dziennik „The Guardian” z pełną ufnością orzekł, iż „siedząc w swoich kryjówkach na amerykańskich przedmieściach, nikt z owej dziesiątki Rosjan nie ustrzelił żadnych tajemnic”. Pewien weteran dziennikarstwa brytyjsko-amerykańskiego wyraził opinię, że wysłanie przez Rosjan nielegałów było „kompletnie nieskuteczne i bezsensowne”6. Gdy zatrzymanych Rosjan wymieniano w Wiedniu na cztery osoby aresztowane za szpiegostwo w Rosji, David Cornwell, który pisząc pod pseudonimem John le Carré, tak błyskotliwie oddał intrygi wokół szpiegowania w latach zimnej wojny, zasugerował nawet, że „prawicowcy” w agencjach wywiadowczych Stanów Zjednoczonych próbują sabotować poprawę stosunków rosyjsko-amerykańskich. Tak to skomentował: „Gdy oglądamy we wspaniałych barwach technikoloru największą wymianę szpiegów w XXI wieku, mając w pamięci grany na cytrze muzyczny motyw związany z postacią Harry’ego Lime’a********, czy szpiedzy spodziewają się po nas, że pospieszymy z powrotem do naszych schronów z lat zimnej wojny? Czy na tym polega ten chytry plan?”7.

Z całym szacunkiem dla największego brytyjskiego autora powieści szpiegowskich, choć raczej z mniejszym dla innych komentatorów, muszę powiedzieć, że takie podejście jest wyrazem osobliwego samozadowolenia. Żeby dopracować się możliwości, jakich wymaga ich faktyczna praca, szpiedzy muszą wyglądać na maksymalnie nudnych i nie rzucać się w oczy. Jeśli mają być skromnymi gońcami przewożącymi tam i z powrotem pieniądze, fałszywe dokumenty i inne środki służące bardziej efektownym agentom, muszą mieć pracę pozwalającą im na podróże. Będący najbardziej znaną postacią z powieści le Carrégo George Smiley spędził lata wojny, pracując pod przykrywką (rzekomo Szwajcara) zatrudnionego w szwedzkiej firmie żeglugowej – idealna legenda dla kogoś potrzebującego regularnej wymówki do odwiedzania Hamburga czy innych portów w Niemczech^8. Dla niektórych zadaniem jest uzyskanie pracy, podjęcie hobby lub stylu życia dającego dostęp do tajnych informacji. Jeśli mają rozpoznać potencjalnych informatorów i ich słabe strony, umożliwiące ich zwerbowanie, powinni umieć łatwo nawiązywać kontakty. Jeśli są oficerami prowadzącymi, którzy werbują agentów, kierują nimi, dodają im motywacji i ich sprawdzają, muszą przyjąć taki styl życia, żeby spotykanie się z ludźmi najróżniejszego autoramentu nie wzbudzało podejrzeń. Jeśli są „kretami”, dążącymi do przeniknięcia do służb bezpieczeństwa lub wywiadu drugiej strony, muszą wykazać się wykształceniem i drogą zawodową, dzięki którym będą wiarygodnymi kandydatami do pracy w takich służbach.

To, o co tu chodzi, zostało dobrze wyjaśnione na blogu Charlesa Crawforda, brytyjskiego dyplomaty, który spędził wiele lat na placówkach w terenie^9. Szpiegowanie polega na znalezieniu miejsca, w którym można przechowywać bardzo drażliwe, pożyteczne informacje bądź też, gdzie krążą one w obiegu, a następnie – wykorzystawszy słabostki chroniących ich ludzi czy słabe punkty ich fizycznej ochrony – na skopiowaniu tej informacji w sposób niepozwalający tego wykryć. Wszystko to trzeba zrobić tak, aby nikt tego nie zauważył i nie nabrał podejrzeń, a zabiegi te trzeba powtarzać wielokrotnie. Łowcy szpiegów mogą stale obserwować podejrzewanego o szpiegowanie dyplomatę, czy to podczas snu, czy kiedy nie śpi, mogą ślęczeć nad wnioskami o przyznanie wizy, szukając przybyszów z zagranicy będących faktycznie kimś innym, niż się wydaje. Mogą też objąć obserwacją podejrzanych po własnej stronie, żeby sprawdzić, czy nie mają oni dziwnych spotkań z obcymi ludźmi. Metody takie mogą pomóc schwytać szpiega podającego się za dyplomatę lub nieostrożnego zdrajcę. Gdy jednak mają do czynienia z właściwie wyszkolonym nielegałem, czyli kimś, kto działa, posługując się nabytymi lub skradzionymi danymi osobowymi, na schwytanie go niemal nie mają szansy.

Jak pokazuję w Rozdziale 6, tego rodzaju osoba jest prawdziwym skarbem – można ją wykorzystać, gdziekolwiek, jakkolwiek i kiedykolwiek zachodzi taka potrzeba. To, że Rosja utrzymuje takich agentów w Ameryce, Wielkiej Brytanii, w Europie czy gdziekolwiek indziej, powinno być sygnałem alarmowym. Wyobraźcie sobie, że ktoś, kto was nienawidzi, ma klucz do waszych drzwi wejściowych. To, że jeszcze nie podpalił wam domu, nie skradł kosztowności ani nie podłożył narkotyków, jest niewielką pociechą. Powodem do zmartwienia jest to, że mógł to uczynić.

Rosjanie nie trywializują ani nie ośmieszają szpiegostwa. Traktują je całkiem serio, zarówno jako zagrożenie z zagranicy, jak i jako coś, w czym ich kraj celuje. Fikcyjni szpiedzy podobno wszędzie cieszą się prestiżem i mają opinię postaci wytwornych. Ameryka ma swojego cierpiącego na amnezję, niezniszczalnego Jasona Bourne’a^10, w Anglii zaś reputację SIS podbudowują szaleństwa komandora Bonda. W realnym życiu jednak w krajach Zachodu, w porównaniu z sytuacją ich odpowiedników gdzie indziej, przywileje szpiegów są skromne. W Wielkiej Brytanii na przykład przechodzą na emeryturę w wieku 55 lat, czyli wcześniej niż ich koledzy z dyplomacji, pod których przykrywką działają. Mają raczej większe i nie tak rygorystycznie sprawdzane fundusze reprezentacyjne niż w przypadku innych urzędników, generalnie jednak ich styl życia jest taki sam jak każdego innego profesjonalisty z klasy średniej.

W Rosji natomiast spuścizna lat ZSRR pozostawiła wokół szpiegostwa pewną specyficzną aurę. Dla oficerów KGB, takich jak ojciec Anny Chapman, Wasilij, czy też Władimir Putin i setki tysięcy im podobnych, życie było znacznie przyjemniejsze niż dla współwięźniów tego robotniczego raju. Mieszkali w specjalnych, służbowych mieszkaniach, jego wyżsi stopniem funkcjonariusze mieli dostęp do sklepów z artykułami, których gdzie indziej nie można było dostać. Wypoczywali w należących do KGB uzdrowiskach, oszczędzano im też drobnych ograniczeń narzucanych przez system. Ci, którzy pracowali w elitarnym pionie zajmującym się szpiegostwem za granicą, I Zarządzie Głównym, jak też niektórzy z ich kolegów z pionu kryptografii i kontrwywiadu, mogli zostać wysłani do pracy za granicę, być może nawet na Zachód, do tego legendarnego rogu obfitości, którym rycerze walki klasowej zarówno gardzili, jak i któremu zazdrościli.

Odłożywszy na bok kwestię przywilejów, na korzyść KGB działała też otaczająca je atmosfera tajemniczości, nadal utrzymująca się wokół instytucji będących jego następcami. Ludzie uważali KGB (raczej nietrafnie) za instytucję sprawną, kompetentną i nieprzekupną. Jego oficerowie mieli ważną pracę, do tego w organizacji, która dobrze funkcjonowała, i byli za to należycie nagradzani. W klaustrofobicznym, źle zarządzanym i nękanym plagą łapówkarstwa Związku Radzieckim osób, które mogły poszczycić się takimi walorami, było niewiele. Podobnie jak program badań kosmicznych i wyczyny bohaterów sportowych, KGB grało na jeszcze jednej strunie emocjonalnej, jaką był patriotyzm. Choć ostateczną lojalnością darzyło nie sowieckie państwo, lecz partię komunistyczną (przedstawiało się samo jako jej „tarcza i miecz”), pławiło się w odbitej chwale zwycięstwa nad narodowosocjalistycznymi Niemcami. Jak swoją „najwspanialszą godzinę” Wielka Brytania znalazła w bitwie o Anglię, jak ruch oporu – Résistance – jest uosobieniem mitu narodowego we Francji i jak plaże Normandii ilustrują zaangażowanie Stanów Zjednoczonych w utrzymanie wolności w Europie, tak Wielka Wojna Ojczyźniana (jak zwie się II wojnę światową w Rosji) była osnową autoportretu Związku Radzieckiego i taką też rolę odgrywa w kształtowaniu rosyjskiej tożsamości dziś.

Przy całym heroizmie radzieckich żołnierzy, którzy pokonali najeźdźców narodowosocjalistycznych, faktyczna funkcja tajnej policji w owych latach była nikczemną mieszaniną zbrodni wojennych popełnianych na wrogu, bezlitosnej pacyfikacji ziem „wyzwolonych” oraz prześladowania tych osób po własnej stronie, które faktycznie bądź w czyjejś wyobraźni miały moment zawahania^11. Mimo to, historię lat wojny przedstawiano w ZSRR w zupełnie innym świetle: na ekranach telewizyjnych, które później uświetnił lekki program Anny Chapman o nierozwiązanych tajemnicach^12, wcześniej widzowie zwykli oglądać wyczyny najbardziej znanego fikcyjnego radzieckiego szpiega, Maxa Otto von Stirlitza, jak brzmiało jego niemieckie ekranowe nazwisko. Jego zadaniem w latach wojny było przeniknięcie do najwyższego dowództwa narodowosocjalistycznego. W odróżnieniu od Bonda Stirlitz unika gadżetów, pistoletów i kobiet. Jego bronią jest umysł, dla którego pożywką jest nie ideologia komunistyczna, lecz melancholijny patriotyzm. Choć wygląda to nieprzekonująco, w porównaniu z wyświechtanymi standardami sowieckiej propagandy, książki i filmy opowiadające o jego wyczynach fascynowały odbiorców i były sympatyczne^13. W latach siedemdziesiątych do kilkunastoletniego chłopaka z zaułków Leningradu przemówiły do tego stopnia, że zdecydował się na niezwykły krok – wszedł do siedziby KGB w tym mieście i zaoferował się na ochotnika. Młodemu Władimirowi Putinowi odpowiedziano wówczas, że organizacja nie przyjmuje osób z ulicy zgłaszających się z własnej inicjatywy, powinien najpierw zdobyć wykształcenie i czekać, aż zostanie wezwany********.

Związku Radzieckiego już nie ma, ale więzi między dzisiejszymi szpiegami rosyjskimi a ich ciemną, krwawą przeszłością są nader realne. Starzy i nowi różnią się nieco, to oczywiste. Poprzednicy Anny Chapman z lat ZSRR nosili niedopasowane szare garnitury i szukali cienia. Anna lubi obcisłe skórzane kombinezony i blask świateł rampy. Tamci służyli totalitarnemu supermocarstwu. Ona służy poradzieckiej Rosji, krajowi, który stanowczo jest krajem kapitalistycznym i stwarza pozory demokracji. Łączy ich korzystanie z przywilejów. Dyspensy, jakie dostawali rosyjscy szpiedzy, oznaczają, iż podobnie jak oficerowie KGB w latach ZSRR, żyją oni w osobnym świecie. Różnica ta dotyczy nie tylko pensji i dostępu do artykułów konsumpcyjnych, ale i przywilejów pozwalających im żyć ponad i poza prawem. Obejmują one całą gamę sytuacji, od trywialnych do monstrualnych. Oficer FSB może na przykład po pijanemu bezkarnie prowadzić samochód (i kosić pieszych). Może zastraszyć każdego niższego urzędnika, któremu błyśnie służbową legitymacją; wygra w każdym sporze prywatnym, czy to prawnym, czy to handlowym, budując swój dom na wsi, może zignorować przepisy urbanistyczne i – jak pokazuję w Rozdziale 1 – może dosłownie zrujnować życie tym, którzy go zirytują.

Anna Chapman zagrała nie tylko na starych, sowieckich klawiszach rosyjskiej duszy. Gra też na współczesnych nerwicach. Jej marka opiera się nie na stalowym purytanizmie sowieckiej armii z lat wojny, ale na plugawym blichtrze współczesnej Rosji. Jej rola polegała na szpiegowaniu nie tyle znienawidzonych narodowych socjalistów z dawnych lat, ile nowego straszaka: krajów Zachodu, takich jak Wielka Brytania i Stany Zjednoczone, które reżim rosyjski uważa za dwulicowe, aroganckie i chciwe. I chociaż rosyjska elita lubi robić zakupy, korzystać z banków, bawić się i posyłać dzieci do szkół w Londynie i jego okolicach, to wielu jej członków gardzi Wielką Brytanią, żywią oni też urazę do – jak to określają – amerykańskiej hegemonii i apodyktyczności Unii Europejskiej.

Wrogość ta wynika po części z kompleksu niższości. Przy wszystkich bolączkach Zachodu jego mieszkańcy cieszą się jakością życia, jakiej Rosji brakuje. Dzieje się tak mimo tego, co wielu Rosjan postrzega jako zbijającą z tropu słabość i gnuśność (słyszałem, jak Rosjanie na jednym oddechu, bez skrępowania, narzekali na niski poziom matematyki oraz obwisłe kształty pozbawionych kobiecości Amerykanek i Brytyjek). Kolejną przyczyną jest to, że Rosjanie żywią niechęć wobec tego, co postrzegają jako ingerencję polityczną ze strony Zachodu, mając na myśli na przykład finansowanie ruchów walczących o swobodę wypowiedzi mediów i demokrację, a także udzielanie schronienia rosyjskim uchodźcom utrzymującym, że są prześladowani za przekonania polityczne, gdy tymczasem w Rosji postrzegani są (przynajmniej przez władze w Moskwie) jako terroryści i oszuści.

Wiele osób odrzuca nawet samo istnienie owej wrogości, a tym bardziej nie przyjmuje do wiadomości, że ma ona poważny charakter. Epoka konfrontacji Wschodu z Zachodem zakończyła się dla nich wraz z pieriestrojką (reformą) i głasnostią (otwartością) Michaiła Gorbaczowa, a definitywnie pogrzebana została dwa lata później, gdy w roku 1989 upadł mur berliński i rozpadł się Związek Radziecki. Ducha tej epoki wypędziło potem rozszerzenie NATO na wschód, a kompletnie wykończyło „wyzerowanie” stosunków amerykańsko-rosyjskich w 2009 roku, za prezydentury Baracka Obamy. Politykę tę zainicjowano 6 marca 2009 roku gestem, jakim było wręczenie przez będącą wówczas sekretarzem stanu Hillary Clinton jej rosyjskiemu odpowiednikowi, Siergiejowi Ławrowowi, wielkiego symbolicznego przycisku z napisem Pieriegruzka – Reset********. Celem tego gestu było oddzielenie spraw, w których Stany Zjednoczone i Rosja nie mogły się zgadzać (takich jak prawa człowieka i bezpieczeństwo krajów byłego imperium sowieckiego), od tych, w których mogły się porozumieć, a nawet pilnie tego potrzebowały, czyli dotyczących Afganistanu, kontroli zbrojeń, ustaleń prawnych dla przestrzeni kosmicznej itd. Zwolennicy owego zwrotu utrzymywali, że przyspieszył on tranzyt materiałów wojskowych do Afganistanu, pomógł (niewiele) przykrócić irański program jądrowy i zawrzeć nowy traktat w sprawie zbrojeń jądrowych. Inne inicjatywy ekipy Obamy w dziedzinie polityki zagranicznej, dotyczące Bliskiego Wschodu, Chin, Europy Wschodniej, Iranu i Korei Północnej, cechował godny uwagi brak sukcesu i niezdolność do doprowadzenia spraw do końca. Ale dla jego sympatyków to „wyzerowanie” było jednak sukcesem, po prostu dzięki poprawie retoryki (jeśli nie realiów) owych stosunków. Unii Europejskiej, jeśli już, jeszcze bardziej zależy na uniknięciu konfrontacji, m.in. dlatego, że nie chce narazić na szwank dostaw gazu dla kontynentu (1/4 nadal pochodzi z Rosji). Wielu eurokratów uważa, że złe stosunki między państwami niekoniecznie są efektem konfliktu celów i wartości, lecz niedostatecznie umiejętnej dyplomacji, a takie podejście utrudnia przyjęcie wobec Rosji polityki stanowczej i nieugiętej.

Z tego punktu widzenia martwienie się uciszaniem krytyków w Rosji czy tlącymi się zatargami o przyszłość odległych krajów, takich jak Gruzja i Ukraina, to sprawa drugorzędna. Nic nie powinno zakłócać poczucia bezpieczeństwa i komfortu opinii publicznej Zachodu. Dobrze się też składa, że takie samozadowolenie pokrywa się z interesami finansowymi. Fortuny wielu bankowców, menedżerów ze spółek naftowych i gazowych, prawników i innych zależą od utrzymania dobrych stosunków z Rosją. Słodki zapach pieniędzy triumfuje nad fetorem przenikającym od spodu. A gospodarcze bolączki Zachodu jedynie zaostrzają pokusę.

Nie zgadzam się z takim podejściem. W roku 2007 napisałem książkę pt. Nowa zimna wojna, w której wyjaśniam dlaczego^14. Opisuję w niej, jak dla osłabienia Unii Europejskiej i NATO oraz dla wzbudzenia nieufności między ich „starymi” członkami i tymi, którzy do niedawna żyli pod rządami komunistycznymi, Rosja używa gotówki, paliw oraz dyplomacji kierującej się zasadą „dziel i rządź”. Wskazałem na terroryzowanie przez Rosję sąsiadów, takich jak Estonia i Gruzja, oraz penetrowanie Europy, dzięki temu, że jej politycy, biznesmeni i inni są otwarci na korupcję. Kontrowersyjny niegdyś pogląd, że Rosją rządzą nienawidzący cudzoziemców kleptokraci (od „kleptokracji”, czyli rządów złodziei), od roku 2007 stał się banałem. Niniejsza książka odsłania ukrytą stronę stosunków Rosji z Zachodem: posługiwanie się dla zdobycia wiedzy, wpływów i w ostatecznym rachunku władzy – szpiegostwem. Od rezultatu tych manewrów będzie zależeć to, czy Zachód przyciągnie Rosję ku swoim standardom wolności, rządów prawa i współpracy, czy też – w sytuacji, gdy idziemy na rękę autorytarnemu kapitalizmowi kolesiów, jaki charakteryzuje reżim w Moskwie (lub nawet w pełni go akceptujemy) – stanie się na odwrót********.

Niewiele przypadków rzuca światło na ową korupcję i brutalność lepiej niż ten, od którego zacznę – poddanie torturom i śmierć w roku 2009 rosyjskiego prawnika pracującego dla jednego z inwestorów brytyjskich, Siergieja Magnickiego. Ujawnił on malwersację na kwotę 230 milionów dolarów, popełnioną przez przestępczą grupę, na której czele stała FSB i która miała poparcie na najwyższym szczeblu reżimu^15. Za to odkrycie zapłacił życiem. Od czasu jego śmierci władze usiłowały zatuszować to morderstwo i towarzyszącą temu malwersację kombinacją patosu, łgarstw, zastraszania i uników. Skandal ten jest dobrym przykładem zazębiania się w Rosji świata gangsterów i świata władzy, jak też odwagi Rosjan gotowych bronić rządów prawa. Macki FSB sięgają również na Zachód, rosyjscy funkcjonariusze bez trudu śledzili kolegów i obrońców Magnickiego w Londynie i gdzie indziej. Jak wykazuję w następnych rozdziałach, reżim sprawujący władzę w Rosji to tragedia nie tylko dla Rosji. Stwarza również bezpośrednie zagrożenie dla naszego własnego dobrobytu i bezpieczeństwa.

Kroniki historii wywiadu na Zachodzie odnotowują więcej zwycięstw niż porażek. Wiele osób wie o triumfalnym wydobyciu – exfiltration (w szpiegowskim żargonie oznacza to potajemne wyratowanie) – w roku 1985 odważnego i błyskotliwego Olega Gordijewskiego, będącego od lat głównym brytyjskim szpiegiem w KGB. Słusznie celebruje się też ucieczkę wysokiego rangą archiwisty w rosyjskiej służbie szpiegowskiej, Wasilija Mitrochina^16. W swoim działaniu KGB borykało się z niekorzystną dla niego sytuacją, na jaką składały się coraz bardziej widoczne niepowodzenia gospodarki planowej, a także z przeszkadzającym w podejmowaniu sensownych decyzji klimatem lęku oraz brzemieniem ingerencji politycznej. Ostateczne zwycięstwo Zachodu w zimnej wojnie nie znaczy jednak, że jego służby wywiadowcze zawsze zwyciężały. Podnoszące na duchu bajania o przeszłości pełnej triumfów wprowadzają w błąd i wiodą do samozadowolenia. W Rozdziałach 8 i 9 opisuję niektóre mało znane zdarzenia z wojen toczonych między szpiegami Wschodu i Zachodu we wcześniejszych dziesięcioleciach i ich – najczęściej fatalne – skutki dla wywiadów brytyjskiego i amerykańskiego. Działania tych ostatnich upośledzała sprzeczność celów – czy szpiegować blok sowiecki, czy raczej próbować go rozbić? Wielokrotnie padały one ofiarą sowieckich akcji szpiegowskich nastawionych na dezinformację. Przedostawali się do nich zdrajcy, tacy jak Kim Philby, paraliżował je też lęk, że takich niewykrytych „kretów” może być więcej.

Epizody wybrane przeze mnie do zilustrowania omawianych spraw dotyczą państw bałtyckich: Litwy, Łotwy i Estonii. Kraje te podatne były na ataki, a ich terytorium, znajdujące się na linii frontu Wschód–Zachód, sąsiedzi czynili przedmiotem rywalizacji co najmniej od stu lat. Nawet dzisiaj, jeśli wygramy, to one zyskają na tym najwięcej, one też mają najwięcej do stracenia, jeśli zostaniemy pokonani. Nie ukrywam, że przyglądam się temu z sympatią. Mieszkałem tam w latach 1990–1994, kiedy zdołały się wyrwać ze szponów Kremla. Widziałem, jak wzrastał ich dobrobyt i cieszyłem się z ich – tak to wyglądało – bezpiecznego zakotwiczenia w NATO w roku 2004. Widziałem też, jak Rosja systematycznie próbowała podważyć ich suwerenność i naruszyć bezpieczeństwo. Opowieści o szpiegowskich wojnach, jakie się tam toczyły, wiele mówią o torturach i zdradzie, przenikającej głęboko dezinformacji oraz cynicznej dwulicowości. Przewijają się w nich tragedia i triumf, błyskotliwość i nieudolność, heroizm, poświęcenie, zdrada i zwodzenie.

Pierwszy epizod rozegrał się w miesiącach, które nastąpiły po rosyjskiej rewolucji w roku 1917, kiedy to rządy obcych państw, głównie Wielkiej Brytanii, Francji i Stanów Zjednoczonych, uważały, że zdołają zdławić ów komunistyczny eksperyment, zanim zdąży on zapuścić gdziekolwiek korzenie. Robert Bruce Lockhart, brytyjski poseł w Moskwie tego okresu, dał się nabrać na błyskotliwą sztuczkę, obmyśloną osobiście przez bolszewickiego przywódcę, Włodzimierza Lenina. Otóż Lockhart trwał w przeświadczeniu, że jeśli tylko zaoferuje Łotyszom należącym do osobistej ochrony Lenina niezależne państwo łotewskie, któremu mocarstwa zachodnie udzielą poparcia, to ten doborowy oddział strzelców łotewskich z miejsca przejdzie na drugą stronę. Nie sprawdziwszy jednak uprzednio należycie referencji jego rzekomych łotewskich sojuszników, Lockhart padł ofiarą podstępu ze strony Lenina. Jego naiwność i nieostrożność nie tylko zawiodły go do więzienia, ale potwierdziły również rosyjskie podejrzenia, że Zachód wtrąca się w sprawy Rosji, i dostarczyły amunicji machinie propagandowej Lenina, ostrzegającego Rosjan przed zagrożeniem i ingerencją zagranicy. Schwytanie na gorącym uczynku brytyjskiego szpiega próbującego zmontować przewrót było tego najlepszym dowodem.

Mimo tej upokarzającej nauczki zachodnie wywiady prowadzące operacje w tym rejonie padły następnie ofiarą podstępu na znacznie większą skalę. Mam na myśli operację „Trust”. Łatwowierność i lekkomyślność władców brytyjskich szpiegów na początku lat dwudziestych pozwoliła poprzedniczce KGB – tajnej policji Czeka – udać, że pod panowaniem Sowietów w Rosji istnieje jakaś wielka, podziemna organizacja, która bardzo chciałaby uzyskać pomoc z zewnątrz. Nic takiego w rzeczywistości nie istniało, „Trust” był wymysłem. W wyniku spartaczonych operacji zaplanowanych przez zachodnich szefów służb wywiadowczych, przeświadczonych, że triumf czeka tuż za rogiem, życie straciły dziesiątki rosyjskich antykomunistów. Fiasko to przypłaci życiem również as brytyjskich szpiegów znany jako Sidney Reilly. Jego następcy okazali się znakomitym przykładem trapiącej świat szpiegostwa utajnionej niekompetencji. Okazało się też, że nie chcą oni lub nie potrafią uczyć się na własnych błędach, albowiem podobny błąd popełnili dwadzieścia lat później, gdy udzielili poparcia rzekomym ugrupowaniom antysowieckim w Estonii, na Łotwie i na Litwie. Władcy służb wywiadowczych Wielkiej Brytanii, Stanów Zjednoczonych i innych państw zachodnich uważali, że kraje te są idealną odskocznią zarówno do szpiegowania, jak i do dywersji. Do okupowanych przez ZSRR państw bałtyckich można było łatwo dotrzeć samolotem albo łodzią, a ich zaciekle antykomunistyczna ludność już prowadziła partyzancką walkę z jej nowymi, sowieckimi władcami. Skończyło się to jednak katastrofą. Odważni ludzie, których wysyłaliśmy, aby udzielili im wsparcia, wpadali w szpony KGB.

Wytropiłem zapewne ostatniego, żyjącego jeszcze uczestnika tamtych wydarzeń. Gdy książka ta szła do druku, żył on spokojnie na południu Anglii, doglądając medali przyznanych mu przez kraj, którego wolności nie spodziewał się za swego życia doczekać, oraz statuetki przyznanej mu przez SIS po latach, jako wyraz wdzięczności. Znalazłem też nieopisywany wcześniej przykład uwieńczonej powodzeniem misji w ZSRR, wypełnionej przez asa brytyjskich szpiegów, jak też ślady innych podobnych przedsięwzięć. Bilans wciąż jednak przedstawia się ponuro. Złudna wiara mocodawców służb wywiadowczych w możliwość prowadzenia partyzanckiej wojny w krajach bałtyckich kosztowała setki istnień ludzkich i zrujnowała życie tysięcy innych osób. Spowodowała roztrwonienie pieniędzy, prestiżu i zaufania do sprawy, przynosząc, zamiast korzyści, wiele cierpienia.

Do najnowszego kompromitującego błędu doszło w roku 1991, gdy państwa bałtyckie odzyskały niepodległość, a zachodnie służby wywiadowcze wróciły na swój dawny rewir. I znowu czekali tam na nich Rosjanie, a Zachód ponownie dał się nabrać na ich matactwa. Ze wszystkich byłych krajów komunistycznych największym zaufaniem darzona była Estonia. W kontaktach między estońskim ministerstwem obrony a sojusznikami zagranicznymi główną rolę odgrywał najbardziej zaufany człowiek tego ministerstwa, Herman Simm. Chwalony za sprawność i gotowość przyjścia z pomocą, uzyskał najwyższe certyfikaty bezpieczeństwa, wydawane tak przez państwo estońskie, jak i przez NATO. Ludzie kierujący działaniem tych systemów w jakiś sposób przeoczyli jednak, że ten dobrotliwy ekspolicjant od dawna szpiegował dla KGB. Na wieczną chwałę Estonii należy zapisać, że nie próbowała zatuszować tej katastrofy. Simma schwytano, postawiono przed sądem i uwięziono. Władze estońskie jednak nie tylko wymierzyły mu sprawiedliwość, ale umożliwiły mi również wielokrotne spotkania z Simmem. Byłem jedyną osobą, która dostała na to zgodę. Jednym z powodów, dla których Estończycy byli tak drażliwi, jest zaskakujący i mało znany aspekt tej sprawy – Simm szpiegował nie tylko dla Rosjan.

Simm był wyjątkiem, ponieważ go złapano. Wyjątkiem była też Anna Chapman i rosyjscy szpiedzy w Ameryce. Ich sprawa ujawnia jednak długofalowość podejmowanych przez Rosję wysiłków i słabe strony Zachodu, które Rosjanie wykorzystują. A iluż innych nielegałów żyje, nie rzucając się w oczy w Wielkiej Brytanii, w kontynentalnych krajach Europy czy w Ameryce? I ilu zwerbowali oni agentów? Głównym celem, jaki mi przyświecał podczas pisania tej książki, jest podniesienie alarmu. Zachód w dużym stopniu pozwolił sobie na osłabienie czujności. Funkcjonariusze z pionu antyszpiegowskiego CIA i ich koledzy z pionu kontrwywiadu******** w FBI nadal poświęcają czas i pieniądze na schwytanie rosyjskich szpiegów, jest to jednak wyjątek, nie reguła. Od 11 września 2001 roku priorytety się zmieniły. Brytyjska Służba Bezpieczeństwa, znana pod akronimem MI5, utrzymuje, że na działalność kontrwywiadowczą przeznacza zaledwie 4 proc. swoich zasobów, przytłaczająca ich większość natomiast idzie na przeciwdziałanie terroryzmowi^17. W Belgii na przykład setek Rosjan dążących do spenetrowania Unii Europejskiej i Kwatery Głównej NATO oraz innych kuszących celów pilnuje zaledwie garstka łowców szpiegów, źle opłacanych i pozbawionych wsparcia politycznego.

Upływ czasu i pojawienie się innych priorytetów spowodowały uszczerbek w istniejących wcześniej kompetencjach i instytucjonalnej pamięci, która w dniach zimnej wojny pomagała łowcom szpiegów wychwytywać próby penetracji ze strony Sowietów. Troska o ochronę danych osobowych sprawiła jednak, że procedury prześwietlenia zatraciły swą dawną rygorystyczność. Urzędnicy mogą dziś zarabiać na boku, obejmować dobrze płatne posady po przejściu na emeryturę, udawać się w niewyjaśnione podróże za granicę, kopiować na USB dokumenty z ponoć bezpiecznych laptopów i nosić przy sobie różnorodne przyrządy elektroniczne, których nikt nigdy nie bada. Chcę tu również wskazać na błędne samozadowolenie, jakie towarzyszyło rozszerzeniu NATO na dawne kraje komunistyczne. Przyjęcie do NATO nowych państw członkowskich było krokiem słusznym ze względu na neoimperialistyczne pobrzękiwania przez Rosję szabelką, jednak służby bezpieczeństwa i wywiady nie doceniły zasięgu cienia, wciąż rzucanego przez dawne ZSRR na ten region. Wyzwolenie, jakie dokonało się w latach 1989–1991, uderzyło do głowy, ale jego skutki były bardzo powierzchowne. Zastąpienie gospodarki centralnie planowanej wolnym rynkiem, wszechobecnej cenzury wolnymi środkami przekazu, a rządów jedynej partii wolnymi wyborami, wszystko to były zmiany o wielkiej wadze. Zmiany w mentalności mieszkających tam ludzi nie dotrzymywały jednak tempa przekształcaniu się systemów gospodarczych i politycznych. W regionie tym w latach komunizmu dorastały miliony ludzi, którzy kolaborowali z systemem. Toksyczna spuścizna teczek tajnej policji, zawarte w nich podłe kompromisy i brudne tajemnice nadal brukają życie publiczne. Podejrzenia o kolaborację dotknęły nawet tych, których na Zachodzie uważa się za bohaterów, takich jak były prezydent Polski, Lech Wałęsa^18. Aczkolwiek nie wszystko, co znajduje się w teczkach tajnej policji, jest prawdą, a wielu spraw, które są prawdą, w teczkach nie ma; brudne tajemnice z przeszłości, z których w dniach agonii dawnych reżimów wiele wywieziono do Rosji, stwarzają wielkie możliwości wywierania nacisków na każdego, kto urodził się mniej więcej przed rokiem 1970. Krótko mówiąc, upadek komunizmu pozostawił na całym tym obszarze ludzkie bomby zegarowe, do których wyzwalacze trzymają w swoich rękach władcy Kremla.

Opinia publiczna i kręgi oficjalne nie zostały właściwie obudzone ani przez sprawę Simma, ani przez zdemaskowanie Anny Chapman i jej kolegów. Niniejsza książka bez osłonek i w sposób niezależny przekazuje przesłanie, które trudno jest wyartykułować przedstawicielom instytucji oficjalnych, a wydaje się, że i społeczeństwo nie chce go usłyszeć. Oto ono: działania rosyjskich szpiegów nie są jedynie przedłużającym się paroksyzmem dawnych sowieckich instytucji, podrygujących jak ogon konającego dinozaura. Stanowią one część szerzej zakrojonych wysiłków zmierzających do spenetrowania i manipulowania, zorientowanych na najsłabsze ogniwo naszego systemu – jego otwarte podejście do obcych i przybyszów, których obdarza się zaufaniem. Zagrożenie to jest szczególnie duże dlatego, że jest ono niedoceniane albo wręcz ignorowane. Szpiegowanie jest tym, o czym ludzie postronni wiedzą najczęściej niewiele, a rozumieją jeszcze mniej.

Łącząc wątki należące do przeszłości i teraźniejszości, książka ta wykaże, jak dawne metody KGB – działalność wywrotowa i dezinformacja – są dziś stosowane do osiągnięcia nowych celów. W dniach zimnej wojny, gdy zagrożeniem było zwycięstwo komunizmu, linia frontu rysowała się wyraźniej. Skorumpowani autokraci, którzy dziś rządzą Rosją, grają według reguł kapitalizmu – i dlatego właśnie zagrożenie to ma dziś jeszcze większą siłę niszczącą. Mimo to pewne rzeczy pozostają bez zmian. Nowi szpiedzy rosyjscy prowadzą działalność wywrotową, przenikają do instytucji Zachodu i manipulują tak jak ich sowieccy poprzednicy. Bronią też reżimu, który – jak to wykazuję w dalszych rozdziałach – jest reżimem despotów, przestępców i morderców.

* Był on urzędnikiem, w przedwojennym rządzie rojalistycznym pełnił funkcje urzędnicze, niestety w wyniku bratobójczego konfliktu, jaki rozgorzał podczas wojny w Jugosławii, jego strona przegrała w starciu z komunistami. Podobnie jak w większości krajów Europy Wschodniej, walki toczyły się tam nie między dwiema, lecz między trzema stronami. Narodowi socjaliści walczyli zarówno z partyzantami komunistycznymi, jak i z rojalistycznymi czetnikami, ci zaś nie cierpieli się nawzajem w takim samym stopniu, jak nienawidzili najeźdźców. Po przegranej Niemców komuniści z łatwością uporali się ze znacznie słabszymi rojalistami, przyczepiając im przy okazji łatkę kolaborantów z faszystami. Korzystali przy tym z dużego poparcia ze strony Wielkiej Brytanii, Ameryki oraz Związku Radzieckiego.

** Miał wtedy 11 lat. Tron objął w wieku lat 17, lecz po miesiącu, gdy Niemcy, Bułgaria, Węgry i Włochy najechały na Jugosławię, wyemigrował. Studiował w Cambridge, służył jako pilot w RAF-ie, po czym osiadł na stałe w Stanach Zjednoczonych, gdzie zmarł w 1970 roku – przyp. tłum.

*** Od roku 1995 siedziba SIS mieści się w przypominającym sumeryjski ziggurat, pokrytym taflami zielonego szkła budynku na południowym brzegu Tamizy. Jej nieformalna nazwa to MI6. Półoficjalnie mówi się o niej „przyjaciele” lub – bardziej formalnie – „inne agencje z Whitehall”. Jej pracownicy używają określenia „Urząd”. Pozostający z nią w kontakcie ludzie z zewnątrz z udawaną skromnością mówią „Firma”.

**** Hałaśliwa, ale zupełnie marginesowa partia trockistowska – przyp. tłum.

***** Autor studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim – przyp. tłum.

****** Autor pisze o KGB w sytuacjach, kiedy wspomniane przezeń osoby służyły wcześniej w instytucjach go poprzedzających, ale zakończyły swoją karierę zawodową w KGB. Formalnie, Lukaševičs służył w NKWD – przyp. tłum.

******* Trudne do przetłumaczenia rosyjskie słowo, którego rdzeniem jest „siła”. Można je przetłumaczyć jako „ludzie siły” albo bardziej potocznie jako „twardziele”. Określa się nim głównie weteranów KGB z lat ZSRR i funkcjonariuszy instytucji, które po nim nastąpiły. Stosowane jest ono jednak również wobec osób, które wywodzą się z wojska oraz upodobnionego do struktur wojskowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, jak też do prokuratorów i funkcjonariuszy innych agencji, uprawnionych do podglądania, podsłuchiwania i nakładania kar.

******** Czarny charakter z powieści szpiegowskiej Grahama Greene’a Trzeci człowiek, powstałego na jej kanwie filmu oraz serii słuchowisk radiowych zrealizowanych przez angielską firmę Harry Alan Towers, odtwarzany przez Orsona Wellesa. W filmie motyw ten kończy się wystrzałem – przyp. tłum.

******** Putin studiował prawo międzynarodowe na Leningradzkim Uniwersytecie Państwowym. Ukończył studia w roku 1975 i zaraz potem wstąpił do KGB.

******** Niestety, rosyjskie słowo widniejące na przycisku znaczy „przeciążenie”. Poprawnym rosyjskim odpowiednikiem „wyzerowania” (reset) byłaby pieriezagruzka.

******** „Zachód” to mało skrystalizowane pojęcie, które wymyka się dokładnemu opisowi. Obejmuje ono kraje anglofoniczne, takie jak Australia i Nowa Zelandia (i w wielu przypadkach też Japonię), które w geograficznym znaczeniu tego słowa nie są krajami zachodnimi. W rozległym sensie gospodarczym i politycznym stosuję je w tej książce, mając na myśli 34 kraje członkowskie należące do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju, klubu zamożnych krajów działających na rzecz rozwoju ładu korporacyjnego. W kontekście bezpieczeństwa międzynarodowego przez „Zachód” rozumiem NATO i jego sojuszników, w tym np. Szwecję i Finlandię.

******** Dokonywane jest tu niekiedy finezyjne i rozumiane tylko przez niewielu ludzi rozróżnienie. Działania przeciwko szpiegom (counter-espionage) obejmują stosowanie zarówno czynnych, jak i biernych środków, takich jak odwracanie uwagi przeciwnika od atrakcyjnych dlań celów, utrudnianie jego działań, wydalanie przedstawicieli jego służby zagranicznej bądź ich werbowanie. Działania kontrwywiadowcze natomiast polegają na stosowaniu bardziej ogólnych przedsięwzięć zapobiegawczych, takich jak wstępne sprawdzanie przybyszów lub kandydatów do zatrudnienia oraz ich obserwowanie, dla znalezienia źródeł przecieków i ich „zatkania”.

Rozdział 1

Grabież i morderstwo

Życie w Moskwie może wydawać się normalne. Profesjonaliści z klasy średniej ubierają się tak samo, prowadzą takie same samochody, wyjeżdżają na urlop w te same miejsca, jedzą te same potrawy i wykonują taką samą pracę jak miliony ich odpowiedników w metropoliach na całym świecie. Dotyczy to zwłaszcza świata finansów. Dzięki dobrej koniunkturze na rosyjski gaz i ropę naftową rosną zyski i kursy akcji, rośnie też opłacane z nich spożycie. Finansiści inwestują, ich prawnicy zajmują się szczegółami i rozwiązują problemy. Obsługuje ich powiększająca się rosyjska klasa średnia; należą do niej elokwentni, ufni w swoje możliwości, władający angielskim profesjonaliści, którzy z łatwością mogliby wykonywać tę samą pracę w Nowym Jorku, Londynie, Frankfurcie czy Dubaju. Jedną z podstaw optymizmu dla wielu osób, w szczególności tych, które wierzą, że Rosja weszła na właściwe tory, jest rozwój systemu finansowego i prawnego w Moskwie. Inne aspekty życia w Rosji, począwszy od zatłoczonych ulic wielkich miast i korupcji wśród urzędników po terroryzm i kipiącą na małym ogniu wojnę na południowych kresach kraju, mogą wprawiać w przygnębienie, mogą się wydawać chaotyczne, mroczne i nawet niebezpieczne. Świat ten jednak rzadko dotyka rozświetlonych, awangardowo umeblowanych biur w centrum Moskwy.

Tak się właśnie stało w przypadku Siergieja Magnickiego. Jego nazwisko nie jest dobrze znane, choć na to zasługuje. Dzieje tego człowieka stanowią moralne i ludzkie tło dalszych rozdziałów, mówiących o sztuczkach i sposobach rosyjskich szpiegów. Magnicki, który w roku 2009, roku swojej śmierci, miał zaledwie 37 lat, należał do pierwszego od prawie stulecia pokolenia Rosjan, na których życiu nie ciążył lęk. Gdy kontrola nad słowem, przekonaniami i wyjazdami osłabła lub została zniesiona, miał kilkanaście lat. Odebrał dobre wykształcenie, daleko wykraczające poza to, o którym wcześniejsze pokolenia rosyjskich studentów mogły tylko marzyć. Jego umysłu nie ukształtowało przymusowe studiowanie perwersyjnych doktryn marksizmu-leninizmu, lecz przestrzeganie kryształowych zasad prawa. Nie doświadczył też brutalności stosowanej wobec rekrutów w czasach obowiązkowego w ZSRR poboru do wojska, nie dźwigał brzemienia kompromisów zawieranych przez dorosłych żyjących w ustroju totalitarnym. Korzystał z udogodnień otaczających życie klasy średniej i pewności założeń przyjmowanych za oczywiste na Zachodzie, ale w Związku Radzieckim nie do wyobrażenia. Miał pełen szczęścia dom i zdolnych kolegów, stawał przed inspirującymi wyzwaniami. Podobnie jak sto lat wcześniej reformatorzy z epoki carskiej, którym się to połowicznie udało, marzył, by Rosja była krajem praworządnym. Należał do tego typu ludzi, którzy sprawiali, że nawet sceptycy zaczynali wierzyć w lepszą przyszłość Rosji.

Wytworny i władający kilkoma językami Siergiej Magnicki był typem Rosjanina, na jakiego czytelnicy tej książki mogliby się łatwo natknąć, wychylić wraz z nim kieliszek podczas urlopu spędzanego za granicą, usłyszeć jego wystąpienie na jakimś seminarium czy zobaczyć go po drugiej stronie stołu na spotkaniu w interesach. W tym znaczeniu jest on dość podobny do innych Rosjan, o których opowiada ta książka – szpiegów działających w ukryciu. Łatwo można go sobie wyobrazić w Londynie sączącego koktajl z Anną Chapman bądź przechadzającego się ulicami Bostonu i rozmawiającego z jej kolegą, superszpiegiem, Donaldem Heathfieldem, który pracował w Stanach Zjednoczonych jako konsultant od spraw zarządzania. Gdy jednak tych dwoje pełniło tajne misje dla swoich mocodawców, Siergiej Magnicki zajmował się zupełnie inną sprawą^1. Chodziło o kolosalne pieniądze, niezwykłe okrucieństwo oraz bezkarność złoczyńców. W rolach głównych wystąpili wysocy rangą funkcjonariusze FSB, współdziałający ręka w rękę ze światem gangsterów i funkcjonariuszami państwowymi wysokiego szczebla.

Zacznę od przedstawienia człowieka, który bezwiednie sprawił, że Magnicki nie żyje, i który od tego czasu niestrudzenie walczy w jego sprawie. Jest nim William (Bill) Browder, urodzony w Ameryce finansista, obecnie obywatel brytyjski, jeden z lepiej znanych zachodnich inwestorów lokujących kapitał w Rosji. Szorstki w obejściu, ma żywy temperament, tryska nerwową energią i potrafi czarować urokiem, by chwilę potem wpaść w prawdziwą furię. Wywodzi się z rodziny o fascynujących dziejach. Jego dziadek, Earl Browder, był przywódcą Partii Komunistycznej Stanów Zjednoczonych[*]. Wnuka urzekł jednak kapitalizm, nie komunizm. W latach dziewięćdziesiątych dostrzegł on, że wielu cudzoziemców przeceniało ryzyko towarzyszące robieniu interesów w Rosji. Miało się to wiązać z wielkim niebezpieczeństwem: praworządność była nikła, prawo własności nieugruntowane, stabilność polityczna niepewna, gospodarka chwiejna, do tego dochodziły wszechobecna przestępczość i korupcja. Jeśli coś jest zniechęcające, nie znaczy, że niemożliwe. Oferowane do sprzedaży spółki i akcje nie były bezwartościowe, lecz po prostu tanie. Gdyby sytuacja poprawiła się choć odrobinę (lub gdyby poprawiło się choć trochę jej postrzeganie), zyski, jakie można by osiągnąć, byłyby ogromne. Załóżmy na przykład, że jakaś źle zarządzana rosyjska spółka naftowa, zamiast mieć wartość odpowiadającą zaledwie jednemu procentowi porównywalnej spółki zagranicznej, byłaby warta 10 proc. Zwiększyłoby to wartość jej akcji dziesięciokrotnie. Dla kogoś, kto kupiłby je, zanim spółkę ujrzano by w innym świetle, oznaczałoby to kolosalny zysk.

Kierowana przez Browdera spółka inwestycyjna Hermitage Capital Management przyjęła zatem potrójną strategię. Po pierwsze, nabywała akcje spółek posiadających jakieś podstawowe aktywa, takie jak ropa naftowa, gaz ziemny, minerały. Po drugie, przedstawiała Rosję w pozytywnym świetle, jako dobre miejsce do inwestowania, twierdząc, że jest to kraj nie „okropny”, lecz jedynie „zły”[**]. Po trzecie, zwracała uwagę na przypadki nieprzestrzegania praw akcjonariuszy. Zespół bystrookich analityków ślęczał nad księgami rachunkowymi i innymi dokumentami, szukając dowodów malwersacji i marnotrawstwa. Kiedy na nie natrafiono, dla uzyskania zadośćuczynienia Browder zakładał sprawy w sądach, inicjował kampanie w środkach przekazu i inne głośne akcje^2.

Pora na takie działania była dobra. Niektóre spółki rosyjskie uświadamiały już sobie, że żeby jak najlepiej wykorzystać to, iż były notowane na giełdach, muszą przynajmniej pozorować zainteresowanie zyskami inwestorów zewnętrznych. Od roku 2000 podejmowane przez Browdera wysiłki zbiegły się z presją zainicjowaną przez Kreml, gdzie nie przepadano za potężnymi oligarchami (magnatami cieszącymi się dużymi wpływami politycznymi) i ich sposobem zarządzania największymi w Rosji spółkami (kierowali się głównie własnym, prywatnym interesem). Owa zbieżność interesów okazała się jednakże krótkotrwała. Celem przyświecającym reżimowi Putina bardziej długofalowo nie było lansowanie wartości dla akcjonariuszy i dobrego ładu korporacyjnego, ale zdobycie pieniędzy i władzy dla niego samego – co miało wyjść na jaw dopiero później. Przez prawie dziesięć lat interesy Browdera i Hermitage rozwijały się wspaniale. Prowadzone przez nich kampanie społeczne przyniosły kilka szybkich zwycięstw, na kilka trzeba było czekać dłużej, i choć niekiedy kończyły się niepowodzeniem, wytężona praca i otaczający ich rozgłos pomagały przynajmniej usprawiedliwić płacone przez inwestorów słone prowizje za zarządzanie lokatami. Największy zaszczyt, jakim wyróżniono „Efekt Ermitażu”3, jak nazywała to owa firma, spotkał ją w roku 2002, kiedy to stała się przedmiotem studium monograficznego opracowanego przez Harvard Business School^4. W okresie między objęciem przez Putina urzędu prezydenckiego w roku 2000 a przeniesieniem siedziby funduszy do Londynu w roku 2005 wartość prowadzonych przez Hermitage inwestycji wzrosła ośmiokrotnie. Przez cały czas jego istnienia zwiększyła się 35 razy. W dziejach świata finansów takim rekordem może się poszczycić niewiele instytucji.

Podczas mojego pobytu w Moskwie, gdzie od roku 1998 do 2002 kierowałem oddziałem tygodnika „Economist”, nasze stosunki z Browderem nie zawsze układały się pomyślnie. Dziś nasze spory mogą wyglądać na zamierzchłe dzieje, ale wówczas były ostre, zwłaszcza że choć pełen byłem podziwu dla jego energii i intelektu, nie podobało mi się, że popiera reżim Putina. Moim zdaniem nowy rząd zapewnił powierzchowną stabilność, ale jej cena wydawała się stanowczo za wysoka. Ponadto nie wzruszał mnie los zagranicznych inwestorów – świadomie lokujących pieniądze w spółkach zarządzanych przez malwersantów, głupków i kolesiów z koneksjami politycznymi – a potem zdziwionych, że ich interesy nie były dobrze prowadzone. Jeśli ktoś kupuje akcje w Rosji, to powinien się spodziewać, że padnie ofiarą malwersacji, podobnie jak ktoś, kto idzie siłować się w błocie, powinien się spodziewać, że się ubrudzi.

Do jednego z największych sporów doszło w roku 2003, już po moim wyjeździe z Rosji. Stanęliśmy wówczas po przeciwnych stronach w sprawie, która nadała ton początkom ery Putina. Browder poparł aresztowanie Michaiła Chodorkowskiego, najbogatszego wówczas człowieka w Rosji, który rzucił wyzwanie Putinowi, choćby samym przyjściem na spotkanie na Kremlu bez krawata, co w tym przestrzegającym form kraju było dużym afrontem. Dla zwiększenia swoich wpływów politycznych Chodorkowski, będący magnatem naftowym, zaczął też opłacać wielką liczbę parlamentarzystów i wbrew kremlowskim wytycznym chciał zawrzeć transakcję z jedną z wielkich amerykańskich spółek naftowych[***]. Dla snutych przez Putina planów, które można by podsumować krótko: zdobyć dominującą pozycję w strukturach władzy, z pewnością był przeszkodą. Niektórzy sądzili nawet, że mógł chcieć usunięcia Putina ze stanowiska prezydenta (w pierwszym roku sprawowania urzędu wydawał się on postacią szarą i dość przeciętną). Zemsta ze strony Putina była zdecydowana i bezlitosna. Pod bardzo wątpliwymi zarzutami Chodorkowskiego uwięziono. Jego spółkę, Jukos (mającą wielu akcjonariuszy zagranicznych), doprowadzono do upadłości, a jej majątek zbyto na manipulowanej licytacji, w czasie której tanim kosztem nabyli ją kolesie Kremla^5. Zgadzałem się z Browderem, że we wcześniejszych latach Chodorkowski deptał prawa akcjonariuszy mniejszościowych i nie upatrywałem w nim li tylko prześladowanego męczennika. Sądziłem jednak, że proporcja wcześniejszych występków tego magnata i okazanych później cnót miała mniejsze znaczenie niż jawne nadużycie sądów przez władze, które uczyniły to z zemsty politycznej.

Browder mógł sobie pozwolić na zignorowanie mojej krytyki. Zarabiał miliony. Ale robił sobie jednocześnie potężniejszych wrogów gdzie indziej. Każdy dolar, który nie został skradziony dzięki jego wysiłkom zmierzającym do powstrzymania korporacyjnego brudu, pomniejszał dochód jakiejś skorumpowanej i przemożnej osoby. W listopadzie 2005 roku, powołując się na nieujawnione względy bezpieczeństwa narodowego, straż graniczna zawróciła go z moskiewskiego lotniska Szeriemietiewo^6. Powróciwszy do Londynu, nadal tryskał optymizmem co do perspektyw rosyjskiego rynku kapitałowego, szukając sposobów wywarcia nacisku na władze Rosji, by zmieniły swą decyzję, i utrzymywał, że jego trudności wynikają jedynie z nieporozumienia. Kiedy jednak na szczycie G8 w Petersburgu, w lipcu 2006****, jeden z dziennikarzy spytał o sprawę Browdera na konferencji prasowej, Putin odparł, że nigdy o nim nie słyszał (co było nieprzekonujące), ale może sobie „wyobrazić, że osoba ta naruszyła prawa naszego kraju”7. „W tym momencie – mówi Browder – zrezygnowałem z prób powrotu do Rosji”. Sygnał, że na szczeblu oficjalnym utrzymuje się duże niezadowolenie, był jednoznaczny, a nie chciał on podzielić losu Chodorkowskiego. Podjąwszy tę decyzję, zaczął już po cichu likwidować tamtejsze portfele i zabierać personel. Gdy Browder odstąpił od steru w Moskwie, inwestorzy zaczęli dopominać się o zwrot swoich pieniędzy; inne wschodzące rynki przedstawiały się dla nich atrakcyjniej. Szczęśliwym zrządzeniem losu ruch ten (ucieczka z Rosji) zakrawał na cud jasnowidzenia, ale okazał się również zyskowny. Wkrótce wybuchł światowy kryzys finansowy, a ceny rosyjskich akcji i obligacji ostro spadły. Inwestorzy Browdera wyszli jednak bez szwanku.

Na tym etapie był to tylko jeden z wielu takich przypadków w Rosji. Najnowsza historia tego kraju pełna jest opowieści o inwestorach, którzy skrzyżowali miecze z władzami i przegrali. Ci, którym dopisało szczęście, zdołali wynegocjować porozumienie, ci, którym go zabrakło, cieszą się, że udało im się ujść z życiem. W przypadku Browdera jego wymuszona nieobecność okazała się tylko wstępem do tragedii godnej Dostojewskiego. Rozegrała się ona w związku z gigantyczną malwersacją, w ramach której rosyjscy urzędnicy skradli trzy spółki będące własnością zarządzanego przez Browdera funduszu i wykorzystali je do oskubania obywateli Rosji. Sprawcy tego przestępstwa nie należeli do niższych rangą urzędników, którzy wyrwali się spod kontroli. Przeciwnie, byli to pracownicy komórki Ministerstwa Spraw Wewnętrznych odpowiedzialnej za chronienie interesów rosyjskich podatników. Działała ona w zmowie z wyższymi rangą funkcjonariuszami Zarządu K Federalnej Służby Bezpieczeństwa, której zadaniem jest tropić „przestępczość gospodarczą”.

Czytelnicy mogą nie znać pojęcia „przestępczość gospodarcza”. Przekładając je na terminy stosowane w innych systemach sądowniczych, można by przestępczość gospodarczą nazwać „przestępczością urzędniczą” (white collar crime). W kontekście rosyjskim przypomina ona epokę ZSRR, kiedy to ten sam wydział KGB prześladował tych, którzy na czarnym rynku handlowali absolutnie wszystkim, od skradzionej własności państwowej do obcych walut, antyków, rzeczy używanych czy usług seksualnych. Nawet w Związku Radzieckim prześladowanie uczestników tego procederu łączyło się z ciągnięciem z niego zysków. Opłacanie urzędników, żeby we właściwym momencie odwrócili się plecami, było powszechnym zjawiskiem, zwłaszcza od czasów Breżniewa. Skonfiskowane towary zwykle trafiały do dacz wysokich rangą funkcjonariuszy. Prostytutki nauczyły się, że mogą uprawiać swój proceder, jeśli nieodpłatnie zaoferują usługi właściwej osobie albo wezmą udział w zastawieniu na kogoś pułapki. W kapitalizmie różnica polega na tym, że kwoty wydawane na korupcję są dziś większe, a jej środki bardziej wyrafinowane.

W którymś z krajów zachodnich instytucja taka jak Zarząd K zajmowałaby się malwersacjami popełnianymi przez podmioty gospodarcze, oszustwami na akcyzie, praniem pieniędzy, korupcją na wysokich stanowiskach i wszelkimi innymi kwestiami występującymi na styku zorganizowanej przestępczości i systemu finansowego. Nie dotyczy to jednak Rosji. Chociaż ocena ta może nie być sprawiedliwa dla tych urzędników, którzy autentycznie pragną kierować się interesem publicznym, w większości przypadków zarząd ten stał się komórką, która nie walczy z przestępstwami gospodarczymi, ale je popełnia. Pod koniec stycznia 2007 roku Browder próbował wykorzystać przypadkowe osobiste spotkanie z Dmitrijem Miedwiediewem – czołowym wówczas kandydatem na urząd prezydenta Federacji Rosyjskiej – i otrzymał obietnicę, że pomoże mu on uzyskać wizę. Faktyczna reakcja należała jednak do tego gatunku „pomocy”, jaką normalnie widzi się w filmach gangsterskich. W połowie lutego 2007 roku jeden z wyższych rangą funkcjonariuszy departamentu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych zajmującego się przestępstwami podatkowymi, ppłk Artiom Kuzniecow, zatelefonował do szefa analityków w Hermitage w Moskwie, prosząc go o „nieformalne spotkanie” w związku z tym, że – jak to ujął – pisał właśnie raport w sprawie wizy dla Browdera. Oznajmił, że wydanie wizy zależy od tego, jak się Hermitage „zachowa”. „Im szybciej się spotkamy i im szybciej dostarczycie mi to, co jest konieczne, tym szybciej wasz problem zostanie usunięty”. Hermitage odrzucił to żądanie, uważając – co w kontekście rosyjskim jest całkiem racjonalne – że doszło do próby wymuszenia. Patrząc wstecz, cel tej rozmowy był przypuszczalnie jeszcze bardziej złowieszczy, a mianowicie, był to podstęp zmierzający do uzyskania dokumentów owej spółki, jako pierwszego kroku w planowanej orgii złodziejstwa.

Rabunek ten polegał na nielegalnym wywłaszczeniu spółek Browdera i okradzeniu rosyjskiego podatnika na 230 milionów dolarów, człowiek zaś, który to odkrył – Siergiej Magnicki – poniósł śmierć. Wszystko zaczęło się 22 maja 2007 roku, kiedy to szef Zarządu K, Wiktor Woronin, oraz jego podwładny, Aleksander Kuwaldin, wydali orzeczenie, że jedna ze związanych z Hermitage spółek o nazwie Kamieja nie dopłaciła potrącanego u źródła podatku od dywidendy.

Zarzut taki brzmi zarazem jak skomplikowany i trywialny – i na taki wygląda. Osoby z zewnątrz nie mają dobrego punktu osadzenia, aby oceniać merytoryczną wartość sporów o podatek od podmiotów gospodarczych, zwłaszcza jeśli jedna ze stron odmawia przedstawienia swoich racji publicznie. Chociaż dla mnie argumenty Hermitage są przekonujące, opinia laika nie może być rozstrzygająca i nie chciałbym, aby przypisywano jej jakąś szczególną wagę. Władze rosyjskie mogą dysponować jakimiś ważkimi argumentami, choć z jakiegoś powodu ich nie podały. Fakty zaprezentowane przez Hermitage przedstawiają się, jak następuje: w roku 2006 Kamieja, która jest stosunkowo małą spółką, zapłaciła tytułem podatku 135 milionów dolarów. W tym samym czasie największa rosyjska spółka lotnicza, Aerofłot, zapłaciła 130 milionów dolarów, a najbardziej znany browar – 131 milionów dolarów*****. Trudno powiedzieć, aby uchylała się ona od swoich korporacyjnych obowiązków. W istocie przypuszczalnie to właśnie ta wielka kwota, jaką związane z Hermitage spółki zapłaciły w poprzednich latach, spowodowała, że została ona wytypowana do grabieży.

Niezależnie od meritum sporu, wydaje mi się w pełni jasne, że angażując się w spór podatkowy, FSB wykroczyła poza swoje statutowe uprawnienia, a jej późniejsze postępowanie, podobnie jak innych instytucji, było szokującym przykładem nadużycia systemu. Na papierze rosyjskie procedury podatkowe, w których dochodzi do sporu, nie wydają się niezwykłe. Najpierw urząd podatkowy wystosowuje pytanie dotyczące zapłaconej kwoty i czeka na odpowiedź spółki. Jeśli nie jest przekonany do słuszności jej odpowiedzi, ponownie śle wezwanie do zapłaty. Jeśli pieniądze nadal nie są wpłacane, zwraca się do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych o dokonanie windykacji. W tym momencie podatnik ma prawo do uczciwego przesłuchania i wsparcia prawnego. W praktyce (jak w wielu sferach życia w Rosji) sprawy wyglądają zgoła inaczej. W tym przypadku wezwania do zapłaty nie wysłano i nie dopełniono żadnej z tych procedur. W istocie, padając ofiarą dość osobliwego postępowania, 12 maja 2009 roku Kamieja otrzymała ostateczny raport z kontroli podatkowej inspektoratu Federalnej Służby Podatkowej, który stwierdzał, że wszystkie należne podatki zostały zapłacone, a spółka nie miała żadnych zaległości.

Czwartego czerwca 2007 roku do biura Hermitage w Moskwie wtargnęła grupa 25 funkcjonariuszy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, którą dowodził ppłk Kuzniecow. Chociaż miała ona nakaz jedynie w sprawie Kamiei, zajęła dokumenty, komputery i inne materiały dotyczące trzech innych, całkowicie niezwiązanych z nią spółek z grupy Hermitage: Machaon, Parfienion i Rilend. Tego samego dnia Kuzniecow – również bez nakazu – wtargnął do mającej amerykańskich właścicieli firmy prawniczej, Firestone Duncan, która specjalizuje się w sporządzaniu rutynowej dokumentacji prawnej. Skonfiskował tam dokumenty założycielskie i pieczęcie trzech spółek podrzędnych Hermitage, wywożąc łącznie dwie furgonetki materiałów. Już samo to było wystarczająco oburzające. Sposób, w jaki funkcjonariusze ci zachowywali się podczas owego najazdu, był jednak jeszcze gorszy. Gdy jeden z prawników Firestone Duncan zaprotestował, przybysze pobili go i aresztowali. Po zapłaceniu 15 tysięcy rubli (około 500 dolarów) grzywny został zwolniony, a następnie spędził dwa tygodnie w szpitalu. Jego nazwisko wciąż można znaleźć w doniesieniach na temat tego incydentu, jednak na prośbę jego przyjaciół, którzy powiedzieli mi, że obawia się on o swoje bezpieczeństwo, tu je pominę.

Nie był to zbieg okoliczności. Według Hermitage w ciągu tygodnia przed owym najazdem i tygodnia, który po nim nastąpił, wszyscy związani ze spółką prawnicy stali się ofiarami rabunków lub włamań. Według szorstkich, rosyjskich standardów egzekwowania prawa najazdy te same w sobie nie były niczym niezwykłym. Niezapowiedziane przybycie zamaskowanych mężczyzn z pistoletami maszynowymi w rękach, którzy zabierają z twojego biura dokumenty i komputery, jest rutynowym ryzykiem prowadzenia w Rosji działalności gospodarczej, nie bardziej niezwykłym niż w Wielkiej Brytanii wizyta inspektorów BHP żądających zainstalowania nowych drzwi przeciwpożarowych. Specyfiką takich działań w Rosji jest jednak to, że podobnych rewizji i zajęć funkcjonariusze państwowi często dokonują na korzyść strony trzeciej, na przykład konkurenta ich ofiary. Po zorientowaniu się, kto jest inicjatorem nękania, ofiara zaczyna negocjować lub też, jeśli sama ma dobre koneksje, zastanawia się, jak by się tu odegrać.

Browdera, będącego już wtedy na wygnaniu w finansowej dzielnicy Mayfair w Londynie, cała ta sprawa niezmiernie zaintrygowała. Jak mi powiedział, jego problem najwyraźniej „zaczął mieć przerzuty”. Tylko dlaczego? Najazd ten mógł być zemstą ze strony którejś z cieszących się wpływami spółek, które ścigał za złe zarządzanie i nieprzejrzystość finansów. Albo też celem ataku mogło być po prostu powstrzymanie jego starań o powrót do Rosji. Tak czy inaczej – jak sądził – był to jedynie ból głowy, nie koszmar, zwłaszcza że prowadzone tam operacje i tak w dużym stopniu zostały już zamknięte. Okazało się, że bardzo się pomylił. Nie tylko, że najazd ten nie był zemstą którejś z niezadowolonych osób, to został dokonany przez jego byłego sojusznika – samo państwo rosyjskie. Mimo licznych skarg i wniosków o zwrot zajętych rzeczy, władze ich nie oddały ani nie wyjaśniły, na jakiej podstawie je przetrzymują.

Po jakimś czasie w Hermitage odebrano niepokojący telefon. Komornik z Trybunału Arbitrażowego w Petersburgu zamierzał dokonać windykacji opiewających na kilkaset milionów dolarów orzeczeń, jakie zapadły w rozprawach sądowych przeciwko spółkom z grupy Hermitage. Tyle że w Hermitage nikt o takich rozprawach nie słyszał. Browder zdumiał się, po czym zbadanie sprawy zlecił Siergiejowi Magnickiemu, prawnikowi kierującemu wydziałem podatków i audytu w Firestone Duncan. Magnicki, który był renomowanym specjalistą w dziedzinie prawa podatkowego, natychmiast odkrył, że w Petersburgu wszczęto aż dziesięć takich spraw. Gdy jego koledzy wyruszyli do tego drugiego co do wielkości miasta w Rosji, żeby znaleźć więcej informacji o owych tajemniczych procesach, on sam zaczął szperać w urzędowych rejestrach. Pierwszego przełomu dokonał w październiku 2007 roku. Okazało się, że w tym czasie, gdy dokumenty i pieczęcie jego klienta spoczywały rzekomo pod pieczą Kuzniecowa i jego kolegi, mjr. Pawła Karpowa, użyto ich do ponownej rejestracji owych spółek, ale już z nowymi właścicielami.

Osobom z zewnątrz, żyjącym w świecie, w którym sądy oferują zadośćuczynienie, środki przekazu rozgłaszają złe uczynki popełnione przez urzędników, a wyłonieni w wyborach przedstawiciele są w stanie odpowiedzieć na przedłożone im skargi, tego rodzaju matactwo może się wydawać niezrozumiałe. Na Zachodzie policjantowi, który skradłby dokumenty jakiejś spółki, groziłaby utrata pracy i przypuszczalnie proces sądowy. Każdy, kto spróbowałby wykorzystać skradziony dokument, zostałby uznany za winnego malwersacji i również postawiono by mu zarzuty karne. Przy wszystkich zewnętrznych oznakach normalności Rosja nie oferuje jednak żadnej z owych dróg sprawiedliwości. Stąd przestępstwa, w których użyto skradzionych dokumentów firmowych, zdarzają się tam na porządku dziennym. Posiadanie przedmiotu sporu daje 90 proc. szansy na wygranie sporu albo i całe 100 proc. Skutkiem tego są najazdy na spółki w stylu iście rosyjskim. Na Zachodzie służą do tego błyskotliwi i bezlitośni bankowcy inwestycyjni, którzy opadają jakąś spółkę, żeby przegonić drzemiący zarząd. W przypadku Rosji w operacji takiej uczestniczy potężna część machiny państwowej, która wykrada spółkę jej właścicielom. Zaczyna się to często właśnie od najazdu, podczas którego dokumenty danej spółki zostają skonfiskowane przez funkcjonariuszy, a następnie trafiają do rąk piratów wykorzystujących je do zmiany właściciela. Ofiary mogą wynegocjować ugodę, w wyniku której pozostaną jako zarząd. W najgorszym razie będą szczęśliwi, jeśli ujdą z życiem. Wydawało się, że w tym przypadku zdarzyło się właśnie coś takiego, choć motywy tej akcji pozostawały zagadkowe. Po to, żeby zrabować majątek dokuczliwych cudzoziemców, sprawcy owej malwersacji zadali sobie nieco więcej trudu, przypuszczalnie w przeświadczeniu, że rezultaty będą intratne albo że przynajmniej będą karą. Nie stało się jednak ani tak, ani tak. Po zlikwidowaniu swoich inwestycji w Hermitage sądzono, że niewiele jest do stracenia i spółka nie musi przejmować się gniewem rosyjskich urzędników.

Gdy Browder i jego koledzy zastanawiali się nad tą zagadką, Siergiej Magnicki przygotowywał powiadomienia o popełnieniu przestępstwa przeciwko Kuzniecowowi i Karpowowi. Odkrył też nowe komplikacje. Nowym właścicielem spółek Hermitage została nieznana wcześniej firma o nazwie Pluton, zarejestrowana w prowincjonalnej republice Tatarstanu. Firma ta normalnie nie działałaby w wyrafinowanym świecie finansów. Jej właścicielem okazał się były pracownik tartaku, Wiktor Markiełow, który odsiedział wyrok za zabójstwo; pozostali dwaj członkowie zarządu również mieli wyroki na koncie******. Wszyscy trzej wyszli z więzienia przedterminowo. I choć według standardów zachodnich wygląda to osobliwie, w Rosji, gdzie pospolici przestępcy, pijacy i włóczędzy często pojawiają się w malwersacjach dokonywanych przez przedmioty gospodarcze, taki rozwój wydarzeń nie jest niczym niezwykłym. Za niewielką kwotę czy też za wynagrodzenie w postaci płynnej podpiszą oni każdy papier, zapewniając rzeczywistym sprawcom tani listek figowy.

Na tym etapie Hermitage stracił już wszystkie swoje spółki, malwersanci jednak nic na tym nie zyskali, z wyjątkiem usunięcia Browdera z Rosji. Sytuację tę miał zmienić następny etap przekrętu. Wszczęto proces sądowy, posługując się sfałszowanymi umowami, podpisanymi z datą wsteczną i mającymi wykazać, że spółki z grupy Hermitage obiecały sprzedać wielki pakiet akcji Gazpromu. Twierdząc, że spółki te nie dotrzymały umowy, trzej powodowie (a były nimi owe trzy tajemnicze firmy) wystąpili do sądu, domagając się – tytułem odszkodowania za utracone zyski – szokującej kwoty 1,3 miliarda dolarów. Rzekomo niedotrzymane umowy były sporządzone tak niedbale, że trudno sobie wyobrazić większe buble prawnicze. Roiło się w nich od nieścisłości. Wymieniano na przykład nieistniejące rachunki bankowe, które otwarto później, podawano niedokładne adresy. Jedno z pełnomocnictw (dokument rzadko używany na Zachodzie, stanowiący istotną część każdej transakcji w Rosji) miało datę wcześniejszą o cztery miesiące od powstania spółki, której dotyczyło. Jeden z powodów legitymował się paszportem, który – jak się później okazało – został skradziony. W charakterze materiału dowodowego przedstawili oni mieszaninę dokumentów fałszywych i kopie materiałów skonfiskowanych podczas wcześniejszych najazdów. W każdym systemie prawnym godnym takiej nazwy prowadzący dochodzenie funkcjonariusze, którzy zajęli owe dokumenty, powinni byli je zabezpieczyć, nie zaś dopuszczać do tego, żeby wpadły w ręce malwersantów.

Gdyby zainteresowani mieli odpowiednich adwokatów, z łatwością wygraliby te śmieszne sprawy. Skradzione spółki Hermitage nie zatrudniały jednak właściwych prawników. W skardze przesłanej generalnemu prokuratorowi Federacji Rosyjskiej, Jurijowi Czajce, Hermitage napisał o jego rzekomych adwokatach, że spółka ta:

Nic nie wiedziała wcześniej o owych adwokatach ani ich nie znała (...) Nigdy ich nie zaangażowała ani nie powołała (…) nigdy też nie upoważniła ich do działania w charakterze radców prawnych ani jakichkolwiek agentów i nie zatwierdziła ich powołania^8.

Zamiast bronić swoich klientów przed groteskowymi zarzutami o niewywiązanie się z wymyślonych umów, popartymi szarlatańskimi materiałami dowodowymi, prawnicy ci po prostu zaakceptowali, że są one poważne. Orzekający w procesach sędziowie wykazali zastanawiający brak dociekliwości w sprawie rozsądzanego przez nich postępowania. Mogli choć zapytać o to, że jeśli obie strony zgadzały się ze sobą, to po co w ogóle było kierować sprawę do sądu? Zamiast tego natychmiast orzekli, że spółki owe muszą zapłacić żądane odszkodowanie. Po odniesieniu zwycięstwa ppłk Kuzniecow zwrócił się do niektórych z największych banków w Moskwie i przedstawiwszy im nakaz sądowy upoważniający go do zlokalizowania wszelkiego majątku należącego do spółki Kamieja, zażądał szczegółów o całym majątku Hermitage. Niektóre z tych banków podporządkowały się temu żądaniu w pełni lub częściowo, wzbudzając pełne furii skargi ze strony Hermitage. Odrzucił je wprost, ku jego chwale, tylko holenderski bank ING, który wskazał, że nakaz ten nie miał żadnego związku z poszukiwanymi informacjami.

Tak czy inaczej majątek ten był urojeniem, a poszukiwanie go – jedynie imprezą towarzyszącą. W polu widzenia natomiast pojawiła się faktyczna ofiara, jaką był rosyjski podatnik. Pozując teraz na prawomocnych właścicieli owej spółki, poplecznicy malwersantów wykorzystali ten wyrok do stwierdzenia, że jej wcześniejsze zyski okazały się zwodnicze, należy im się więc zwrot opłaconego podatku. Dwudziestego czwartego grudnia 2007 roku złożyli skorygowane oświadczenia podatkowe za 2006 rok. Napisano w nich, że ponieważ nowe orzeczenia sądu sprowadziły podlegający opodatkowaniu zysk z tamtego roku do zera, mają prawo do zwrotu 230 milionów dolarów z tytułu zapłaconego już podatku od zysków kapitałowych. Było to uderzające i bardzo pokaźne roszczenie podatkowe, które w każdym normalnym systemie podatkowym stałoby się przedmiotem wnikliwej i długotrwałej analizy. Skłonienie rosyjskich władz podatkowych do choćby najdrobniejszego zwrotu już wpłaconej kwoty wymaga tak wielkiego trudu, że można od niego dostać pomieszania zmysłów, do tego zajmuje bardzo wiele czasu. Dzięki opiece ze strony FSB i innych potężnych instytucji (Ministerstwa Spraw Wewnętrznych oraz wysokich szczebli rządowych) powodowie uzyskali zgodę na taki zwrot od dwóch urzędów podatkowych w ciągu zaledwie jednego dnia. Jest on uważany za największą taką wypłatę w jednej sprawie w finansowych dziejach Rosji*******.

Wypłaty dokonano przedwcześnie. Jedno z orzeczeń sądowych zyskało prawomocność dopiero 11 stycznia. Nawet najprostsze sprawdzenie przez władze podatkowe wykazałoby, że transakcja ta jest oszukańcza. Chociaż dwaj urzędnicy z władz podatkowych złożyli zaprzysiężone oświadczenia, że przed jej zatwierdzeniem sprawdzili wszystko, co trzeba było, i że można to potwierdzić, kompletnie się to nie zgadzało z rzeczywistością. Rosyjscy biurokraci znani są z różnych cech, z pewnością jednak nie z beztroskiego podejścia do papierów ani z błyskawicznego tempa pracy. Jeśli wierzyć oświadczeniom owych urzędników, to dokonali oni wielu rozległych, złożonych kontroli, kontaktując się również z innymi instytucjami państwowymi, i otrzymali w pełni zadowalające odpowiedzi, a wszystko to uczynili w ciągu paru godzin pod koniec grudnia, kiedy cała Rosja zamyka się na długotrwałe świętowanie Nowego Roku.

Dla ilustracji wyobraźmy sobie, co by się stało, gdyby takiej malwersacji spróbowano dokonać w którymś z krajów Zachodu. Browder uzyskałby natychmiast wyrok sądowy uniemożliwiający oszustom użytkowanie nabytej przez nich własności. Nawet cień prawdopodobieństwa udziału w przestępstwie na taką skalę jakichś instytucji państwowych zaalarmowałby środki przekazu (i blogerów). Mnóstwo pytań zadaliby parlamentarzyści, skargi złożyłyby rozliczne organizacje przedsiębiorców, a postępowaniu takich funkcjonariuszy państwowych surowym okiem przyjrzałyby się organa walczące z korupcją. W Rosji jednak nie zadziałał żaden z tych mechanizmów. Na papierze państwo można pociągnąć do odpowiedzialności każdą z tych dróg, w praktyce jednak skorzystanie z nich jest bezużyteczne, a niekiedy też naprawdę niebezpieczne.

W okresie między 3 a 11 grudnia 2007 roku Hermitage złożył aż sześć obszernych skarg, szczegółowo opisujących, jak doszło do okradzenia go ze spółek. Dwie z nich zostały skierowane do prokuratora generalnego, który bezzwłocznie przekazał je mjr. Karpowowi. Nic więc dziwnego, że nie nastąpiły po tym żadne działania. Dwie przesłano do departamentu Ministerstwa Spraw Wewnętrznych zajmującego się korupcją wewnątrz resortu. Ministerstwo odmówiło jednak wszczęcia postępowania, uzasadniając swą decyzję w iście kafkowskim stylu: „Nie jesteśmy w stanie wszcząć postępowania wyjaśniającego dotyczącego funkcjonariusza prowadzącego dochodzenie, kiedy takiego postępowania domaga się podmiot będący celem jego bieżącej pracy”. Jedną ze skarg złożono w petersburskim oddziale rosyjskiego Państwowego Komitetu Śledczego********, który odparł, że nie dopatrzył się w tej sprawie niczego nagannego. Szóstą przesłano do biura federalnego tejże instytucji, które 5 lutego podjęło dochodzenie na niskim szczeblu. Opóźnienie to kosztowało rosyjskiego podatnika 230 milionów dolarów.

Rabusie zdobyli już więc łup, nadal jednak im groziło, że zostaną zdemaskowani. Malwersacji dokonano w niezbyt eleganckim stylu. Czy to przez niedbalstwo, czy przez samozadowolenie, w sfałszowanej dokumentacji aż roiło się od błędów. Na dobitkę Hermitage wciąż odpalał salwy składanych oficjalnie skarg w Rosji, prowadził też skuteczną kampanię PR-ową za granicą. Nadszedł czas, aby wytoczyć tym nieznośnym cudzoziemcom sprawę karną i zmusić ich w ten sposób do milczenia.

Władze musiały wykazać, że Hermitage uczynił coś nagannego, a jeśli nie było na to dowodów, należało je wynaleźć. Dwudziestego szóstego lutego Karpow, Kuwaldin i dwaj inni podwładni Kuzniecowa polecieli do prowincjonalnego miasta Elista, stolicy Republiki Kałmucji. Republika ta jest jednym z najbiedniejszych i najbardziej osobliwych miejsc w Rosji. Dominuje w niej buddyzm, a rządzi od dawna zwariowany na punkcie szachów despota, Kirsan Ilumżynow. Podobnie jak wielu innych inwestorów w Rosji, Hermitage dla celów podatkowych uruchomił tam spółki zależne, prowadzące działalność inwestycyjną********. Mając status wolnej strefy ekonomicznej – jednej z dziewięciu w Rosji – republika ta była mieszczącym się w granicach Federacji rajem podatkowym, w którym podatek dochodowy od podmiotów gospodarczych wynosił 11 proc. w porównaniu z 35 proc. w Moskwie. Hermitage korzystał również z innej ulgi podatkowej, promującej pracę inwalidów. W roku 1996 zatrudnił cztery takie osoby, wytypowane przez władze Kałmucji. Powierzono im niewymagającą pracę polegającą na comiesięcznym wysyłaniu wycinków z gazet^9. Badający sprawy finansowe funkcjonariusze z Elisty kilkakrotnie już przyglądali się sytuacji podatkowej Hermitage (ostatnio w 2004), za każdym razem orzekając, że nie popełnił on przestępstwa. Prawo nie dawało wielu możliwości kontynuowania tego typu dochodzeń, ponieważ było już po terminie, w którym przedawniały się ewentualne zaległości podatkowe. Jednakże goście z Moskwy bez trudu przekonali kolegów z Elisty do wznowienia dochodzenia i przeniesienia go do stolicy. Ściągnęli nawet miejscowego funkcjonariusza dochodzeniowego z urlopu. Przesłuchiwani w biurze FSB w Eliście świadkowie chętnie zgodzili się zmienić swą wersję wydarzeń, oświadczając, że Hermitage w istocie nigdy tych zaległości nie zapłacił (w odpowiedzi na to Hermitage przedstawił zlecenia wypłaty).

Nie chodzi tu o to, czy postępowanie Hermitage w tym wszystkim było bez skazy, takie sobie, czy też możliwe do zakwestionowania. W żadnym dającym się wyobrazić systemie prawnym nic w działaniach Hermitage nie pociągnęłoby za sobą sankcji obejmujących oskarżenie w trybie karnym, arbitralne uwięzienie lub fizyczne maltretowanie prowadzące do śmierci jednego z jego prawników – a to się właśnie zdarzyło. Piątego maja 2008 roku Kuzniecow wszczął sprawę karną nie przeciw samemu Hermitage, lecz przeciw jego prawnikom, utrzymując, że nie mieli autentycznych pełnomocnictw do reprezentowania swego klienta. W istocie utrzymywał on, że jedyną osobą uprawnioną do reprezentowania tej spółki był ten, który ją ukradł. Oznaczało to przygnębiający zwrot ku bezprawiu. Prawnik jest wszak funkcjonariuszem sądu. Jego obowiązkiem jest wykorzystanie do maksimum profesjonalnych kwalifikacji dla przedstawienia sprawy jego klienta jasno i przekonująco. Jeśli zaczyna się karać prawników za przestępstwo polegające na tym, że reprezentują swoich klientów, jest to z pewnością znak, że dany system prawny i polityczny jest zdemoralizowany. Gdy próbowałem wyjaśnić tę sytuację jednemu z przyjaciół, zapytał mnie z naiwnym zdziwieniem: „To czemu nie wezwali policji?”. Pytanie to pokazuje, jaka przepaść dzieli sposób funkcjonowania państwa rosyjskiego od standardów oczekiwanych na Zachodzie. W tym przypadku przestępcami byli policjanci, co Magnicki odkrył, gdy próbował się dowiedzieć, co się stało z jego skargą na Kuzniecowa i Karpowa. Nie dość, że nie podjęto niezależnego dochodzenia, to jeszcze oddano je im samym. Odwiedziwszy siedzibę Państwowego Komitetu Śledczego w Moskwie, żeby złożyć zeznanie, zdumiał się, gdy ujrzał tam Kuzniecowa. Tamtejsi urzędnicy wyjaśnili mu, że Kuzniecow im „pomagał”.

Prawnicy Hermitage złożyli tymczasem jeszcze 15 skarg, przesyłając je do każdej stosownej instytucji zajmującej się egzekwowaniem prawa i regulowaniem rynku. Browder i jego koledzy byli pewni, że gdy wyższe władze dowiedzą się o tej sprawie, zostanie ona załatwiona jak należy. Premier Władimir Putin i prezydent Dmitrij Miedwiediew, którzy żarliwie głosili, że chcą, by w Rosji panowały rządy prawa, nie mogli przecież zignorować dowodów, że ich urzędnicy przywłaszczyli sobie 230 milionów dolarów należących do podatników. Praca Siergieja Magnickiego przyniosła jednak skutek odwrotny do zamierzonego. Zagroziwszy już w maju prawnikom Hermitage, że zostaną im postawione zarzuty karne, w sierpniu 2008 roku malwersanci ci nakazali policji dokonanie najazdu na biura czterech pracujących dla Hermitage firm prawniczych********. Prawnicy z owych firm otrzymali również nakazy stawienia się na policję, co stanowiło pogwałcenie obowiązującego w Rosji prawa, które wprost zakazywało organom wymiaru sprawiedliwości przesłuchiwania prawników z tytułu czegokolwiek, co ma związek z ich pracą na rzecz klientów. W październiku 2008 roku niezrażony tym Siergiej Magnicki przedłożył Państwowemu Komitetowi Śledczemu kompleksową dokumentację. Jeśli zapewnienia Putina, że stworzył on w Rosji „dyktaturę prawa” miałyby jakiekolwiek pokrycie w faktach, powinna ona umożliwić stawienie czoła takim właśnie nadużyciom, jak w sprawie Hermitage. W rzeczywistości jednak w Rosji prawo nie jest bronią dla słabych, ale pułapką na odważnych. Ten, kto rzuca władzom wyzwanie w sądzie, naraża się na ich zemstę. Idealistycznie myślący Magnicki miał się o tym przekonać w bolesny sposób.

W następnym etapie kampanii zastraszania władze wszczęły procesy karne przeciwko dwóm prawnikom Hermitage Fund, którzy poinformowali o tym, że w kradzież 230 milionów dolarów zamieszana była policja. Prawnicy ci, Eduard Chairetdinow i Władimir Pastuchow oraz paru ich kolegów, natychmiast wyjechali za granicę. Gdyby Siergiej Magnicki poszedł w ich ślady, żyłby dziś. Kuzniecowowi i jego trzem podwładnym 12 listopada 2008 polecono wszcząć śledztwo w sprawie możliwych przestępstw popełnionych przez prawników Hermitage. Dwanaście dni później, 24 listopada 2008 roku, czterech funkcjonariuszy MSW przybyło do domu Magnickiego i aresztowało go na oczach jego żony i dwójki dzieci. Wszystkie wnioski o zwolnienie go za kaucją zostały bezceremonialnie odrzucone. Rosyjskie środki przekazu informowały, że zamierzał wyjechać za granicę, powołując się na to, że na jego nazwisko zarezerwowano bilety lotnicze do Kijowa. W rzeczywistości zarezerwowano je tylko przez telefon (w słuchawce słychać było głos nierozpoznanego mężczyzny) i nigdy ich nie odebrano. Dokonywanie fałszywej rezerwacji biletów to taktyka powszechnie stosowana przez mocodawców rosyjskiego sądownictwa karnego, gdy chcą oni podrzucić „dowody”, że podejrzany planuje ucieczkę. FSB opublikowała oświadczenie, że Magnicki złożył wniosek o przyznanie mu wizy do Wielkiej Brytanii. Konsulat brytyjski w Moskwie oświadczył jednak, że nigdy nie otrzymał takiego wniosku.

Odrzucenie wniosku o zwolnienie Magnickiego za kaucją oznaczało, że nigdy już nie ujrzał swoich dzieci. Nigdy też nie usłyszał ich głosów, ponieważ odmówiono mu nawet możliwości rozmowy z rodziną przez telefon. Jego kontakty z najbliższymi ograniczały się do zerknięć podczas krótkich rozpraw sądowych, tak niesprawiedliwych, że zakrawały wręcz na farsę. Na krótkie spotkanie z żoną i matką pozwolono mu tylko raz, na miesiąc przed śmiercią. Zmarł w więzieniu niecały rok po aresztowaniu, na osiem dni przed końcem dopuszczalnego okresu pobytu w areszcie przed procesem.

Początkowo jako przyczynę śmierci podano „pęknięcie powłoki brzusznej”, którą później zastąpiono „niewydolnością serca”. Sprawiedliwsza ocena brzmiałaby „śmierć w wyniku tortur”. Magnickiego przetrzymywano w okropnych warunkach^10. Władze zignorowały jego skargi i wielokrotnie odmówiły mu opieki lekarskiej, nawet wtedy, gdy z powodu zagrażających życiu chorób cierpiał silne bóle. W ostatnich godzinach życia na jego ciele widniały ślady, świadczące, że znęcano się nad nim fizycznie. Co bardziej wrażliwi czytelnicy mogą zechcieć opuścić dalszy ciąg opisu^11.

Magnickiego najpierw zamknięto w areszcie, w nieogrzewanej celi z wybitą szybą w oknie, gdzie na ośmiu aresztantów przypadały tylko cztery prycze. Świecących się żarówek nigdy nie wyłączano. Przerzucano go z celi do celi 16 razy, a podczas przeprowadzki jego rzeczy osobiste często „ginęły”. Oto, jak sam opisuje życie oczekujących na kolejną rozprawę:

[Wracających] aresztantów nie zabiera się do ich cel natychmiast. Zamiast tego zatrzymuje się ich na trzy – trzy i pół godziny w celi przejściowej. Nie wróciłem do mojej celi nigdy wcześniej niż o godzinie 23.00. Pomieszczenie to ma powierzchnię 20–22 metrów kwadratowych, jest pozbawione okien i wentylacji i może w nim przebywać jednocześnie do 70 osób, co oznacza, że nie ma tam miejsca ani na to, żeby usiąść, ani nawet, żeby stać. Wielu więźniów pali papierosy, co bardzo utrudnia oddychanie. (…) Od jednego do drugiego gorącego posiłku może minąć do 38 godzin (od 18.00 w dniu przed wizytą w sądzie, kiedy to więzień otrzymuje gorący posiłek, do 8.00 rano, kiedy dostaje śniadanie w dniu po wizycie w sądzie).

W rosyjskich (a wcześniej w radzieckich) więzieniach jest to rutynowa taktyka, która ma osłabić opór więźniów. Później Magnickiego umieszczono w celi zalewanej fekaliami. Poniżej zamieszczamy fragment z jego dziennika więziennego, pochodzący z 9 września 2009 roku.

Około południa ze spustu pod zlewem zaczęły wydobywać się fekalia. Połowa podłogi w celi została zalana od razu. Poprosiliśmy o wezwanie hydraulika, lecz przybył on dopiero o godzinie 22.00 i nie naprawił awarii. Poprosiliśmy o przeniesienie nas do innej celi, ale powiedziano nam, że musimy czekać do rana. Następnego dnia hydraulik jednak nie przyszedł, a do wieczora całą podłogę pokrywała warstwa fekaliów. Nie dawało się po niej przejść, tak że musieliśmy poruszać się po celi, czepiając się prycz jak małpy.

Przez cały okres jego mąk Magnicki składał skargi i prośby, łącznie było ich ponad 450. Dotyczyły one przeróżnych spraw, od pozbawienia go gorącej wody do mycia po żądania, by umożliwiono mu spotkanie z rodziną albo rozmowę telefoniczną z dziećmi i by wezwano lekarza. Na każdy dzień jego pobytu w więzieniu przypada więcej niż jedna. Zarówno ta korespondencja, jak i jego więzienny dziennik stanowią przejmującą lekturę.

Powód, dla którego traktowano go tak źle, jest prosty. Władze chciały, aby przeszedł na drugą stronę. Gdyby odwołał swoje zeznanie obciążające policjantów i zamiast tego zeznał, że sam ponosi odpowiedzialność za malwersacje, wplątując tym samym Browdera, wyszedłby na wolność. Taktyki tego rodzaju stosowano już w czasach ZSRR, kiedy to więźniom politycznym mówiono, że jeśli nie obciążą innych działaczy opozycji, to nigdy nie zobaczą swoich rodzin albo że ich dzieci zostaną oddane do sierocińców. Stosowanie takich metod w roku 2009 w kraju, który jest sygnatariuszem europejskiej konwencji praw człowieka i członkiem Rady Europy, wydaje się jednak szokujące.

Za każdym razem, kiedy Magnicki odmawiał współpracy, władze pogarszały jego warunki. Do czerwca schudł 18 kilogramów, zaczął też odczuwać silny ból w okolicach żołądka. Po początkowym pobycie w zatłoczonym i zapuszczonym ośrodku zatrzymań przeniesiono go do więzienia Matrosskaja Tiszina, gdzie warunki były nieco lepsze, jako że w celi o powierzchni 16 metrów kwadratowych przebywało tylko trzech więźniów. Również opieka lekarska była tam lepsza. W wyniku badania ultrasonograficznego 1 lipca rozpoznano u niego kamicze zapalenie woreczka żółciowego, czyli chorobę spowodowaną brakiem leczenia kamieni żółciowych. Jego objawy to silny ból, brak łaknienia, nudności, wymioty i wysoka temperatura. Lekarze więzienni zalecili ponowienie badania i operację za miesiąc. Na tydzień przed jej terminem Magnickiego przeniesiono jednak do głośnego więzienia Butyrka, gdzie nie było ani ultrasonografu, ani żadnego w ogóle sprzętu lekarskiego czy chirurgicznego, potrzebnego do leczenia. Rzekomym powodem przeniesienia Magnickiego był remont, chociaż późniejsze niezależne dochodzenie wykazało, że nigdy nie został on przeprowadzony. Tak czy owak, nie jest jasne, dlaczego Magnickiego razem z garstką innych wytypowano do przeniesienia, skoro był już poważnie chory. Pytany później przez uczestników niezależnego dochodzenia dyrektor tego więzienia Iwan Prokopienko oświadczył, że nie uważał Magnickiego za chorego. Stwierdził on, co następuje: „Więźniowie często starają się o uznanie ich za chorych, po to, aby uzyskać lepsze warunki. Wszyscy jesteśmy chorzy. Ja np. cierpię na osteochondrozę”12.

Dziewiątego sierpnia Magnicki zażądał spotkania z Prokopienką, skarżąc się, że w wyniku złego leczenia grozi mu utrata zdrowia. Jedenastego sierpnia złożył drugą skargę, domagając się natychmiastowego leczenia. Dziewiętnastego sierpnia jego prawnicy złożyli ponowne zażalenie, składając je na ręce zarówno Prokopienki, jak i głównego śledczego w sprawie, Olega Silczenki, a także domagając się zbadania Magnickiego za pomocą ultrasonografu. Dwudziestego piątego sierpnia, po nocy, którą Magnicki z bólu spędził bez zmrużenia oka, prawnicy złożyli pilne zażalenie, domagając się zbadania go przez lekarzy i operacji z powodu zapalenia pęcherzyka żółciowego oraz zapalenia trzustki (to ostatnie było skutkiem nieleczenia tej pierwszej choroby). Po spotkaniu z Silczenką, które odbyło się 13 października 2009 roku, Magnicki złożył na piśmie następujące zeznanie:

Jestem przeświadczony, że płk [w MSW, Artiom – przypis autora] Kuzniecow i inni funkcjonariusze organów porządkowych pozostający z nim w zmowie mogli uczestniczyć w kradzieży Rilenda, Machaona, Parfieniona, jak też następnie w okradzeniu Skarbu Państwa na 5,4 miliona rubli i są oni też nadzwyczaj zainteresowani w tym, aby uniemożliwić mi działalność łączącą się z udzielaniem przeze mnie pomocy mojemu klientowi w zbadaniu okoliczności związanych z tymi przestępstwami. To właśnie było powodem bezprawnego oskarżenia mnie w trybie karnym, dokonanego przez śledczego Silczenkę. Jestem przeświadczony, iż te nieludzkie warunki, uwłaczające godności ludzkiej, stworzono mi przy udziale Silczenki lub przy jego milczącej aprobacie. Przez okres mojego zatrzymania byłem pięciokrotnie przenoszony do czterech różnych ośrodków, jestem zmęczony liczeniem cel, do których byłem przenoszony niezliczoną ilość razy. Odmówiono mi pomocy lekarskiej. Przy wielu okazjach, powołując się na sztuczne i niedające się usprawiedliwić przyczyny, zakazano odwiedzenia mnie mojej matce i żonie, zakazano też rozmów telefonicznych z moimi małymi dziećmi. Podczas mojego pobytu w areszcie stworzono mi sytuację, w której zostałem pozbawiony prawa do cotygodniowego natrysku, oglądania telewizji, korzystania z lodówki czy po prostu do życia w normalnych warunkach, o ile w ogóle mogą one w areszcie być „normalne”. Jestem przekonany, że takie niedające się tolerować warunki są mi stwarzane za pełną wiedzą moich śledczych. Jestem też przekonany, że jedyną możliwością powstrzymania tego upokarzającego traktowania mojej osoby jest zaakceptowanie przeze mnie fałszywych oskarżeń, obciążenie siebie samego i innych osób********.

Magnicki nie tylko nie dał się zastraszyć takim traktowaniem, ale 16 października ponowił swe zarzuty, dokładając więcej szczegółów. Przypieczętowało to jego los. Dwunastego listopada, na kolejnej, będącej farsą rozprawie przedprocesowej sąd odrzucił jego wniosek o zwolnienie go za kaucją, uzasadniając decyzję tym, że został on złożony po terminie. Był to dla niego wielki cios, który być może jeszcze pogorszył jego fizyczne cierpienia. Trzynastego listopada ciągle wymiotował, a jego żołądek był w widoczny sposób spuchnięty. Jeszcze na tym etapie prosty zabieg lekarski mógł mu uratować życie. Szesnastego listopada Magnickiego przeniesiono z Butyrki do Matrosskoj Tiszyny na „natychmiastowe leczenie”. Tamtejszy lekarz zapisał mu jednak tylko środki przeciwbólowe. Kiedy nie przyniosły one ulgi pacjentowi, nakazał założenie mu kaftanu bezpieczeństwa i skierował go na badania psychiatryczne. Przybyło ośmiu strażników ze specjalnej grupy porządkowej. Nałożyli oni umierającemu człowiekowi kajdanki, pobili go gumowymi pałkami i zabrali do izolatki, gdzie z kajdankami na rękach leżał obok łóżka na podłodze. Półtorej godziny później lekarz i pielęgniarka, których trzymano przed jego celą przez godzinę i osiemnaście minut, znaleźli go martwego.

Mniej więcej w tym samym czasie pracownicy Browdera w Londynie zaczęli odbierać lakoniczne SMS-y w języku rosyjskim z pogróżkami. Ich kopie, które mi dostarczyli, mrożą krew w żyłach. Jeden z nich brzmiał następująco: „Co jest straszniejsze, nie wiem (...) śmierć czy więzienie?”. W innym, przesłanym nieco później, odbiorcę próbowano zastraszyć cytatem z Ojca chrzestnego: „Jeśli cokolwiek w życiu jest pewne i jeżeli historia nas czegoś uczy, to tego, że każdego można zabić. Michael Corleone”. W szyderczym SMS-ie, przesłanym już po śmierci Magnickiego, napisano: „Prawnik umiera w areszcie śledczym, w ramach interesującej sprawy karnej. Znamienna sprawa. Opłacone artykuły nic nie pomogą. Ekstradycja itd.”.

Nawet w Rosji, gdzie opinia publiczna wykazuje dużą odporność na wieści o urzędniczych nieprawościach, śmierć Magnickiego wywołała burzę. Nie był on wszak jakąś marginesową postacią z opozycji politycznej ani „dochodzeniowym” dziennikarzem, który najwyraźniej sam się dopraszał kłopotów, nie pochodził z południowych rubieży kraju ogarniętych walkami i kłopotliwych, gdzie – jak uważało wielu Rosjan – jedyną nadzieję na zdławienie terrorystycznych rewolt wszczynanych przez agresywnych ekstremistów islamskich daje trzymanie ich przez władze twardą ręką. Magnicki nie należał do żadnej z tych kategorii. Był po prostu członkiem klasy średniej, rosyjskim prawnikiem usiłującym wykonać to, co do niego należało. Niektóre koła w systemie, choć z opóźnieniem, zaczęły się wreszcie kręcić. Pierwsze ruchy wykonały grupy nacisku i oficjalne instytucje nadzorcze. W ciągu kilku tygodni niezależna Komisja Nadzoru Publicznego nad Przestrzeganiem Praw Człowieka za powód jego śmierci uznała „nacisk psychologiczny i fizyczny”. Jeden z jej członków nazwał ją „morderstwem z premedytacją”13. Moskiewska Grupa Helsińska, na której czele stała Ludmiła Aleksiejewa, seniorka ruchu dysydenckiego z czasów ZSRR, złożyła bogato uargumentowaną skargę w trybie karnym. Stwierdzono w niej, że zgon ten:

nie zdarzył się przypadkowo. Nie zdarzył się jedynie na skutek czyjegoś przeoczenia lub niedbałości jakichś konkretnych funkcjonariuszy więziennych. Siergiej Magnicki zmarł w wyniku tortur, jakim poddano go z premedytacją.

Gdy naciski stawały się coraz silniejsze, prezydent Miedwiediew nakazał podjęcie oficjalnego dochodzenia. Podpisał dekret zakazujący aresztowania podejrzanych w sprawach o przestępstwa podatkowe. Chociaż 20 funkcjonariuszy więziennych, w tym zastępcę szefa Federalnej Służby Więziennej, zdymisjonowano, 19 z nich nie miało nic wspólnego ze sprawą Magnickiego. Jedyną osobą biorącą w niej bezpośredni udział był major generał Anatolij Michałkin, szef Departamentu Przestępstw Podatkowych w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych w Moskwie, wspomniany w jednej ze skarg Magnickiego. Oficjalnym powodem jego zdymisjonowania było „przejście na emeryturę”. Po apelu Hillary Clinton, 25 czerwca 2010 roku, Wydział Bezpieczeństwa Wewnętrznego MSW podjął dochodzenie w sprawie Kuzniecowa. Nie przyniosło ono żadnych rezultatów. Wręcz przeciwnie, kilku bezpośrednich uczestników tej sprawy odznaczono i awansowano. Sam Kuzniecow został przeniesiony z zajmującej się przestępstwami podatkowymi komórki urzędu miasta do pracy w federalnym wydziale MSW, nadzorującym bezpieczeństwo ekonomiczne państwa. Na stanowisko na szczeblu federalnym przeniesiono również Karpowa.

Oficjalne śledztwo Państwowego Komitetu Śledczego nie doszukało się w postępowaniu Silczenki, sędziego śledczego odpowiedzialnego za śmierć Magnickiego, jakichkolwiek błędów. Tydzień przed rocznicą jego śmierci w MSW odbyła się doroczna uroczystość, podczas której wyróżniono 30 „najlepszych śledczych” spośród ponad miliona jego funkcjonariuszy. Wśród wyróżnionych było pięć osób bezpośrednio zamieszanych w sprawę Magnickiego, w tym Silczenko i Karpow. Narastające międzynarodowe potępienie przyniosło w Rosji reakcje głównie nieskuteczne i zdawkowe. Utworzona przez Miedwiediewa Rada ds. Społeczeństwa Obywatelskiego i Praw Człowieka oświadczyła, iż Silczenko „ponosi poważną odpowiedzialność za śmierć Magnickiego”, jego zgon zaś mógł nastąpić w wyniku pobicia go przez sanitariuszy^14. W raporcie Państwowego Komitetu Śledczego opublikowanym w lipcu 2011 roku uznano, że Magnicki zmarł z powodu niedociągnięć w opiece lekarskiej, MSW oświadczyło jednak, iż „nie widzi powodów”, aby wszcząć dochodzenie wobec jego funkcjonariuszy. Zamiast tego rosyjscy prokuratorzy poinformowali, że wznowią postępowanie przeciwko… Magnickiemu (w Rosji, o dziwo, można sądzić nieboszczyków). Wezwali nawet jego matkę na świadka.

Sprawcy tymczasem obrastali w majątki. Oficjalne rosyjskie dokumenty wykazują, że w okresie między najazdem na siedzibę Firestone Duncan a śmiercią Magnickiego na nazwisko Kuzniecowa, jego żony oraz jego emerytowanych rodziców zarejestrowano nieruchomości i samochody o wartości 3 milionów dolarów. Z kolei Hermitage w wyniku przeprowadzonego przez siebie dochodzenia odkrył, że po owym oszukańczym zwrocie podatku zajmująca jedno z wyższych stanowisk w moskiewskim inspektoracie podatkowym Olga Stiepanowa, jej podwładni i ich rodziny nagle weszli w posiadanie zagranicznych nieruchomości i innego majątku o wartości 43 milionów dolarów^15. Dotychczas nikomu nie udało się ustalić, czy ma to coś wspólnego ze sprawą Magnickiego, są jednak tacy, którzy twierdzą, że to uderzający zbieg okoliczności. Nie wykazano, dokąd trafiła główna część pieniędzy ukradzionych rosyjskiemu podatnikowi. Usiłujący wyjaśnić to pracownicy Browdera są przeświadczeni, że należy wskazać palcem na wysokie szczeble FSB i jeszcze wyższe – w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, w organach podatkowych i w prokuraturze.

Gdyby pięć lat wcześniej sprawcy tego napadu mogli wiedzieć, jaki będzie wynik ich machinacji, z pewnością wybraliby inny cel. Dziś trudno sobie wyobrazić, co mogłoby powstrzymać potężną kampanię wszczętą przez Browdera przeciwko 60 osobom, które oskarża on o odniesienie korzyści w sprawie lub o współudział w doprowadzeniu do śmierci Magnickiego^16. Zakaz wpuszczania ich na terytorium Unii Europejskiej przegłosował Parlament Europejski. Podobną uchwałę podjęły parlamenty Kanady i Holandii. W Stanach 20 senatorów poparło ustawę zakazującą Rosjanom z listy wjazdu do USA, co wywołało w Moskwie reakcję pełną furii.

O ile Browder zamienił otaczającą go reputację grającego pod publiczkę kombinatora na szlachetnego przywódcę krucjaty moralnej, o tyle reakcja władz rosyjskich na tę sprawę jest podręcznikowym przykładem, jak nie postępować w trudnej sytuacji. Podobnie jak w wielu innych historiach, od tajemniczego podłożenia bomb^17 w budynkach mieszkalnych w roku 1999 do zrabowania Jukosu, przedstawiały one swoją wersję wydarzeń niezwykle nieudolnie, w postaci kombinacji paranoidalnego milczenia, wściekłości i oszustw. Najlepszym miejscem do rozstrzygnięcia tych wszystkich roszczeń byłby sąd, z właściwymi prawnikami po obu stronach i sprawiedliwym sędzią pomiędzy nimi. To jednak prawdopodobnie się nie zdarzy. Generalnie, o ile niektórzy oficjalnie potępiali potraktowanie Magnickiego, o tyle inni dawali do zrozumienia, że sobie na nie zasłużył, a jeszcze inni oskarżali drugą stronę. Gdy pod wpływem sugestii ze strony pracowników Browdera władze szwajcarskie wszczęły śledztwo w sprawie prania brudnych pieniędzy na kontach banku Credit Suisse, przez który przechodziło wiele przelewów dla osób zamieszanych w tę sprawę, władze rosyjskie podjęły niezdarną próbę wezwania Browdera na przesłuchanie do Moskwy (jak się łatwo domyślić, wcale tam nie pojechał). Credit Suisse oświadczył, że współdziała z owym dochodzeniem.

Geneza, przebieg i następstwa tej afery są przykładem słabości tych części istniejącego w Rosji systemu, które powinny powstrzymać możnowładców i chronić niewinnych. Apele skierowane do polityków albo pozostały bez odpowiedzi, albo przyniosły odpowiedzi, które niczego nie wyjaśniały. Rosyjscy wyborcy na pewno przejmują się tą sprawą i uważają, że stała się niesprawiedliwość. System polityczny nie daje jednak żadnego sposobu wyjścia naprzeciw ich obawom. Próby wykorzystania tej części machiny państwowej, która zapewnia zadośćuczynienie poszkodowanym, nie odniosły żadnego skutku. Organizacje społeczeństwa obywatelskiego usiłowały poruszyć tę sprawę, ale również bez powodzenia. Środki przekazu warczały, w niektórych przypadkach nawet demonstrując odwagę, ale i one nie mogły ugryźć. Jedyna niewygoda, jaka z opóźnieniem napotkała ludzi stojących za tą malwersacją i morderstwem, wynikła z nacisków zagranicy – nie mogą oni dzisiaj swobodnie podróżować na Zachód.

Sprawa ta jest skoncentrowanym epizodem ze znacznie rozleglejszej opowieści mówiącej o nadużywaniu przez byłych funkcjonariuszy KGB władzy, wraz z dokonywaniem morderstw i grabieży. FSB – główna organizacja będąca następcą KGB – dysponuje wypróbowanymi, wiarygodnymi instrumentami do zastraszania ludzi oraz do nadużywania narzędzi władzy dla stworzenia alternatywnej rzeczywistości, w której niewinni są winnymi, a sprawiedliwość służy interesom państwa, a nie społeczeństwa. Działa ona jak egzekutor rosyjskiego reżimu, karząc odważnych i zastraszając tchórzliwych, po to, by zażegnać jakiekolwiek wiarygodne wyzwanie polityczne lub ekonomiczne. W zamian ma pozwolenie na dokonywanie grabieży przy użyciu zarówno narzędzi szpiegowskich, jak i pozorów legalności, pod których osłoną czyny przestępcze zyskują siłę prawa. Umieszcza ona swoich zaufanych funkcjonariuszy w tych częściach aparatu państwowego, które ponoć są niezależne: w instytucjach publicznych, w organach rządowych lub w wymiarze sprawiedliwości. Osoby prowadzące dochodzenie ze strony Hermitage są na przykład przekonane, że chociaż nominalnie Kuzniecow jest funkcjonariuszem MSW, faktycznie jest funkcjonariuszem FSB pilnującym, aby dbano tam o interesy jego panów; mają też przeświadczenie, że funkcjonariuszami FSB są pracownicy wydziału podatkowego moskiewskiego urzędu miejskiego, którzy nadzorowali fałszywy zwrot podatków (nie była to bynajmniej pierwsza sprawa tego rodzaju). Ostateczną winę za śmierć Magnickiego ponoszą ludzie na jeszcze wyższych stanowiskach niż ci, których tu wymieniono. Według Hermitage przekrętem tym kierowali ludzie z najwyższych szczebli rosyjskiej hierarchii, wraz z pewnym ministrem i jego bliskim przyjacielem, który również jest urzędnikiem na wysokim stanowisku. Pewnej analogii można by szukać w praktykach na rynku nieruchomości. Najwyższy rangą urzędnik jest „właścicielem gruntu”. Dla dokonania przekrętu dopuszcza do interesu „inwestora budowlanego”, który angażuje następnie mięśniaków i mózgowców, stosownie do potrzeby. Wszelkie przysparzające kłopotów osoby postronne opłaca się z zysków z „przedsięwzięcia”.

System, który popełnił opisane w tym rozdziale zbrodnie, jest dziś typowym przykładem rosyjskiej machiny państwowej. Dzieje Siergieja Magnickiego nie są jedynie ludzką tragedią. Raczej przypowieścią polityczną. Jego los może pomóc czytelnikom skalibrować ich moralny kompas, gdy będą czytać dalsze strony tej książki, mówiące o wcześniejszych i dzisiejszych wydarzeniach poza Rosją. Ludzie ponoszący odpowiedzialność za jego śmierć w więzieniu są dziś spadkobiercami radzieckiego KGB i kolegami dzisiejszych mocodawców tajnych agentów.

Obojętność wobec tych ostatnich przychodzi wielu osobom z łatwością. Szpiegostwo zawsze i wszędzie jest brudnym interesem. W wielu krajach polityczni władcy szpiegów wysyłają ich w misje z pobudek tak niskich, jak i szlachetnych. Czemu ci z Kremla mieliby być gorsi od innych? Przy wszystkich jej niewątpliwych skazach Rosja nie jest dziś totalitarnym supermocarstwem z ambicjami dominowania nad światem. Od popełnianych na masową skalę morderstw dawnego KGB jej dzisiejsze służby wywiadowcze dzielą dziesięciolecia. Nawet zimna wojna nie zasługiwała na moralną czystość, jaką lubili przypisywać jej niektórzy z jej bohaterów. W istocie, jak wykazuję w dalszych rozdziałach, historia działań wywiadu brytyjskiego i amerykańskiego w Europie Wschodniej również zbrukana jest cynizmem i niekompetencją. Z tych wszystkich względów wiele osób twierdzi, że pora dorosnąć i uciążliwe, ale w ostatecznym rozrachunku anachroniczne zjawisko rosyjskiego szpiegostwa zobaczyć we właściwych proporcjach.

Zasługuje ono faktycznie na proporcjonalną reakcję, ale powinna ona być ostrzejsza, nie łagodniejsza niż obecnie. Jak wskazuje historia Siergieja Magnickiego, mroczne wątki morderstw i zamętu, zapoczątkowane po rewolucji bolszewickiej w 1917 roku przez leninowski czerwony terror, znajdują do dziś kontynuację w mateczniku rosyjskiej biurokracji, gdzie urzędnicy okradają własnych podatników z pieniędzy, a następnie zabijają człowieka usiłującego ujawnić ich występki. Początki owej skorumpowanej autokracji, która rządzi mafijnym państwem rosyjskim, jej cele i działania, jakie prowadzi ona w naszym świecie, objaśnia następny rozdział.

* Jego nazwisko pojawia się w korespondencji placówek wywiadowczych ZSRR, rozszyfrowanej w ramach akcji „Venona”. Z depesz tych wynika, że werbował on dla nich agentów. Jeden z ówczesnych posłów do Izby Reprezentantów określił go mianem „pierwszego pachołka Stalina w Stanach Zjednoczonych” – przyp. tłum.

** Eksponował on potencjał Rosji, niektórzy jednak uważali, że pomniejszał zagrożenia. Znamienną okazją do przedstawienia takich poglądów było Światowe Forum Ekonomiczne w Davos na początku 2005 roku, kiedy to widoczne kumoterstwo i niekompetencja reżimu Putina zaczęły być ostro krytykowane. Browder był jedną z garstki wybitniejszych postaci z Zachodu wypowiadających zdecydowanie przeciwne poglądy.

*** Chodziło o Chevron Texaco lub Exxon Mobil. Zob. Martin Sixmith, Putin’s Oil. The Yukos Affair and the Struggle for Russia, The Continuum International Publishing Group Inc., Nowy Jork – Londyn 2010, s. 76 – przyp. tłum.

**** Rosja przewodniczyła wtedy G8, grupie krajów, która w owych czasach usiłowała rządzić światową gospodarką. Oryginalna G6 spotkała się pierwszy raz w roku 1975. W spotkaniu tym uczestniczyła Wielka Brytania, Francja, Niemcy, Japonia i Stany Zjednoczone. Później dokoptowano jako członka Kanadę. W roku 1997, w charakterze ochłapu rzuconego Jelcynowi, zaproszono Rosję. Od roku 2009 rolę G8 w dużym stopniu przejęła G20, w której skład wchodzą również duże kraje zaliczane do rynków wschodzących.

***** Kamieja zapłaciła też więcej, niż wyniosła suma podatku zapłaconego przez największą spółkę handlu detalicznego (XS – 57 milionów dolarów) oraz największą spółkę wytwarzającą wyroby mleczne i soki owocowe i handlującą nimi, Wimm Bill Dann (zapłaciła 42 miliardy dolarów). Inne spółki z grupy Hermitage zapłaciły jeszcze 272 miliony dolarów.

****** Jeden z nich, Walerij Kuroczkin, był skazany za kradzieże, drugi zaś, Wiaczesław Chlebnikow – za włamania. Owe trzy spółki nazywały się: Instar, Logos Plus oraz Grand Active.

******* Kwotę w wysokości 5,4 miliarda rubli wypłacono w ciągu dwóch dni za pośrednictwem nowo otwartego rachunku w Uniwersalnym Banku Oszczędnościowym. Bank ten był osobliwą instytucją. Jego dwaj akcjonariusze, będący pełnomocnikami innych osób, byli również akcjonariuszami trzech innych mętnych spółek, które stały się właścicielami skradzionych spółek Hermitage. Głównym akcjonariuszem uprawnionym do uzyskiwania zysków uczyniono skazanego wyrokami sądowymi przestępcę, Dmitrija Klujewa, w przeszłości związanego z innymi wątpliwymi transakcjami w cieniu FSB. Gdy latem 2008 roku Hermitage uruchomił swoją artylerię prawniczą, bank ten złożył wniosek o dobrowolną likwidację.

******** Sledstwiennyj Komitiet Rossijskoj Federacyi – Komitet Śledczy Federacji Rosyjskiej – przyp. tłum.

******** W roku 2002 władze federalne położyły kres tej luce prawnej. W roku 2006 położyły one też kres jeszcze jednej osobliwości – dwuszczeblowemu rynkowi na akcje Gazpromu. Istnienie takiego rynku stwarzało intratną sposobność dla inwestorów (w tym również dla Hermitage), mogli oni bowiem nabywać notowane na miejscowej giełdzie akcje dla ich klientów zagranicznych z dużą i legalną zniżką.

******** Wydarzenia zupełnie jak z farsy nastąpiły, gdy „skradzione” dokumenty zostały odkryte i dostarczone z Rosji do Londynu. Sfilmowani przez kamerę telewizji przewodowej dwaj mężczyźni o słowiańskiej aparycji wysłali je następnie z powrotem do Moskwy z biura DHL w dzielnicy Lambeth. Jako fałszywy adres nadawcy podali adres biura Hermitage w Londynie. Ledwie w trzy kwadranse po dostarczeniu pakietu do biura prawnego w Moskwie przybyła tam, w poszukiwaniu dokumentów, policja, która ten pakiet zabrała – co wyglądało na toporną próbę wrobienia kolejnego prawnika Hermitage, o nazwisku Chairetdinow. Nie jest jasne, co zawierała owa przesyłka. W policyjnym protokole wyliczono ewidentnie sfałszowane dokumenty, takie jak pełnomocnictwo udzielone w imieniu osoby, która nie istnieje (użyto nazwiska występującego we wcześniejszych procesach wytoczonych Hermitage), urzędowe akta, które normalnie powinny być przechowywane przez władze pod zamknięciem, oraz „dokumenty w języku obcym” ze „znaczkami pocztowymi Belize”.

******** Prawnik Magnickiego, Dmitrij Charitonow, mówi też, że Silczenko wielokrotnie oferował mu zwolnienie, jeśli obciąży Browdera.

Rozdział 2

Państwo pirackie

Dzieje Siergieja Magnickiego, ujawniające prawdziwy charakter państwa rosyjskiego, powinny stać się dla reszty świata apelem o przebudzenie. Wydarzenia, które nastąpiły po roku 1989, kiedy to wciąż chaotyczna, lecz pluralistyczna epoka Borysa Jelcyna ustąpiła miejsca skorumpowanym, autorytarnym rządom twardych ludzi z byłego KGB – tzw. siłowików, przez ludzi spoza Rosji były systematycznie (a niekiedy rozmyślnie) błędnie odczytywane. Opowiedzieć, co ci ludzie czynią, jest i niełatwo, i nawet niebezpiecznie. Dla uprawiających autocenzurę rosyjskich środków przekazu z głównego nurtu obszary, których się nie tyka, obejmują prywatny majątek Putina i jego upodobania seksualne, ale także tajemnicze „terrorystyczne” zamachy bombowe z jesieni 1999 roku, które rozpaliły w społeczeństwie niepokój i z nieznanego premiera-zapchajdziury uczyniły faworyta do urzędu prezydenta. Zapomina się często, że gdy Putin pojawił się na scenie ogólnokrajowej, był nikim, politycznym zerem – cichym, szarym, bojaźliwie wyglądającym mężczyzną, nerwowo mrugającym i nieprzywykłym do błysków fleszy, do tego piątym premierem w ciągu 12 miesięcy. Wiele osób sądziło wówczas, jak się okazało – niesłusznie, że będzie premierem równie krótko jak jego poprzednicy (zewnętrzne oznaki tego, że ktoś jest miernotą, mogą niebezpiecznie zwodzić, o czym dalej). Obecnie natomiast środki przekazu z podziwem ukazują Putina i jego kolegów: nie jako brutali i oszustów, ale cnotliwych, odważnych (a w przypadku prezydenta nawet męskich) strażników interesu narodowego. Rosjan osobiście wierzących, że zaistniałe aranżacje polityczne są sprawiedliwe czy sprawne, jest niewielu, nie widzą oni jednak sposobu, by je zmienić.

I to właśnie odzwierciedla sprzeczności tkwiące w centrum rosyjskiego życia publicznego. Dwanaście lat rządów byłych funkcjonariuszy KGB zamiast obiecanej transformacji: ładu i nowoczesności, przyniosło jedynie mroczną stabilizację. W wyniku korupcji i niekompetencji, mimo trwonienia miliardów na służby publiczne, ich stan jest wciąż tragiczny; rezultatem są umęczenie i demoralizacja społeczeństwa. Wielu najbystrzejszych i najwartościowszych Rosjan pragnie żyć i pracować za granicą. W kraju niewielu spośród nich widzi jakąkolwiek alternatywę dla Putina i jego kolegów. Przeważa opinia, że bez względu na ich wady i tak są oni wyborem najmniejszego zła, z pewnością lepszym niż niepewność i upokorzenia lat dziewięćdziesiątych.

Najcięższy los czeka tych, którzy próbują czynnie działać w opozycji. Demonstranci zbierający się dla wsparcia sprawy niepopularnej na Kremlu ryzykują areszt. Jaskrawego przykładu dostarczają chociażby uczestnicy protestu zbierający się 31. dnia w miesiącu liczącym tyle właśnie dni dla obrony 31. artykułu Konstytucji Federacji Rosyjskiej, gwarantującego wolność zgromadzeń. Z ulicy trafiają natychmiast do aresztu. I tak oto ci, którzy demonstrują na rzecz prawa do demonstrowania, są karani za swą obywatelską postawę przez policję najwyraźniej nieświadomą ironii tej sytuacji.

FSB, a także inne organa władzy państwowej położyły kres niezależnemu życiu publicznemu w Rosji. Zastraszyły dziennikarzy (i nawet blogerów), terroryzują związkowców, przenikają do opozycyjnych partii politycznych i zakłócają ich funkcjonowanie. Podczas przesłuchań w tle (a niekiedy na pierwszym planie) widoczna jest groźba przymusowego leczenia psychiatrycznego w stylu Związku Radzieckiego. Krytyków reżimu uważa się za potencjalnych „ekstremistów”, „ekstremizm” zaś za przestępstwo ścigane w trybie karnym, zagrożone nawet karą śmierci. W lipcu 2010 roku FSB uzyskała nowe uprawnienie; może ona mianowicie ostrzegać osoby, organizacje i środki przekazu, aby zaprzestały swej działalności, będącej jej zdaniem faktycznym lub potencjalnym ekstremizmem.

Pełna opowieść o tych zdeformowanych rządach zajęłaby opasły tom, nie tylko przelotne wzmianki opisujące znęcanie się nad milionami osób migrujących w poszukiwaniu pracy[*]. Większość najgorszych przypadków złego traktowania ma miejsce w republikach północnego Kaukazu, w Czeczenii, Inguszetii i Dagestanie. Ich władze od dawna borykają się z problemem narastającej rebelii ze strony ugrupowań islamistycznych i innych, rozwścieczonych korupcją i niekompetencją władz. Ten toksyczny koktajl zatruwa życie publiczne także w Moskwie. Druzgoczącym przykładem stało się w styczniu 2009 roku zamordowanie Stanisława Markiełowa, prawnika i dziennikarza, jednego z czołowych obrońców praw człowieka, reprezentującego ofiary prześladowań w Czeczenii. Ludzie, którzy go zastrzelili w biały dzień w centrum Moskwy, zabili też towarzyszącą mu młodą dziennikarkę, Anastazję Baburową. Niestety, międzynarodowa opinia publiczna jest już tak uodporniona na stosowanie siły wobec oponentów Kremla, że inne przypadki niemal nie przyciągają uwagi. W marcu 2009 roku ciężko pobito jednego z działaczy ruchu obrony praw człowieka, Lwa Ponomariowa, co wyglądało na celowy afront wobec odwiedzającej akurat Rosję Sabine Leutheusser--Schnarrenberger[**], znanej oponentki władz rosyjskich, z którą Ponomariow krótko przedtem się spotkał. W lipcu tegoż roku porażono paralizatorem Alberta Pczelincewa, jednego z działaczy ruchu antykorupcyjnego. Sprawcy tego ataku oznajmili mu, że uczynili to po to, żeby „się zamknął”. W lipcu 2009 roku porwano też i zamordowano czołową działaczkę najstarszej i najbardziej znanej rosyjskiej organizacji obrony praw człowieka Memoriał – Natalię Estemirową. Badała ona wydarzenia w Czeczenii i prowadziła kampanię przeciwko dokonywanym tam zbrodniom. Prezydent Czeczenii, Ramzan Kadyrow, skomentował tę śmierć bezdusznie, mówiąc, że nie trudziłby się zamordowaniem kobiety „pozbawionej honoru, wartości i sumienia”. Przewodniczącemu Memoriału, Olegowi Orłowowi, który oskarżył Kadyrowa, że ponosi „polityczną odpowiedzialność” za jej zgładzenie, wytoczono sprawę karną o oszczerstwo (uniewinniono go w czerwcu 2011 roku)1. W listopadzie 2010 pobito znanego dziennikarza śledczego, Olega Kaszyna, który w wyniku tego pobicia stał się inwalidą.

Na owych zabójstwach, napadach i innych formach zastraszania często widnieją odciski palców FSB. I cóż z tego, że inne władze rosyjskie potępiają te akty bezprawia? Nie robi to żadnej różnicy. Miedwiediew na przykład wielokrotnie potępiał korupcję i – jak to nazwał w pamiętny sposób – „prawny nihilizm”. Mimo to rosyjski prezydent był częścią raczej problemu, nie rozwiązania. To on przecież w sierpniu 2010 roku podpisał ustawę nadającą FSB nieistniejące dotąd prawo udzielania zastraszających ostrzeżeń. W swoim najnowszym raporcie organizacja Human Rights Watch stwierdza, że klimat polityczny w Rosji pozostaje „bardzo negatywny”, a zaangażowanie władz na rzecz praw człowieka i praworządności ma charakter jedynie retoryczny^2.

Jeszcze większe niebezpieczeństwo grozi tym, którzy usiłują odkryć tajemnice reżimu. Dziennikarze rosyjscy, odwracający takie kamienie z ciekawości, co się pod nimi kryje, ryzykują, że padną ofiarą brutalnych ataków lub zabójstwa. W ciągu ostatnich dziesięciu lat o wiele trudniejsze stało się też prowadzenie wnikliwych dochodzeń przez dziennikarzy zagranicznych, gdyż reżim i zaprzyjaźnieni z nim biznesmeni odkryli, jak rygorystyczne i dalekosiężne jest prawo brytyjskie, gdy chodzi o zniesławienie. Znalezienie materiałów źródłowych jest doprawdy wielką sztuką. Ciąg dokumentów często się urywa w osobliwych miejscach, takich jak na przykład brytyjskie Wyspy Dziewicze, których władze uniemożliwiają osobom postronnym doszukanie się, kto ostatecznie czerpie zyski z działalności zarejestrowanych tam spółek. Gdy przychodzi do robienia interesów z wątpliwymi, ale kuszącymi klientami, kraje cieszące się ponoć lepszą renomą, zamiast świecić przykładem, stają się jeszcze bardziej chciwe i cyniczne^3.

Nawet w Ameryce, Wielkiej Brytanii i w kontynentalnych krajach Europy, które chwalą się, że walczą z korupcją i przestępczością, osoby na prominentnych stanowiskach nie chcą publicznie wypowiadać się na temat morza brudnych rosyjskich pieniędzy przelewających się przez rynki nieruchomości, systemy bankowe, giełdy finansowe i – w coraz większym stopniu – przez świat polityki. Prowadząc ważne postępowanie wyjaśniające, zaapelowałem swego czasu do pewnego dobrze usytuowanego urzędnika jednego z państw zachodnich, aby dopomógł mi w znalezieniu kilku istotnych dokumentów. Odrzekł mi wtedy: „Bardzo chcielibyśmy panu pomóc, ale bez względu na to, z jaką dyskrecją będziemy postępować, Rosjanie i tak się o tym dowiedzą i potraktują to jak wypowiedzenie wojny”. Z kolei pewien urzędnik fiński, stanąwszy przed konkretną prośbą, której spełnienie wiązało się z dostarczeniem przez niego dowodów obciążających zajmującego wysokie stanowisko Rosjanina, odparł: „Życzę powodzenia, ale nie możemy panu pomóc i właśnie dlatego jeszcze tu jesteśmy”. Taka powściągliwość tylko po części wynika z rozwagi. Niektórzy urzędnicy nierzadko mają osobisty interes w tym, aby traktować Rosję ulgowo, gdy bowiem odejdą z pracy w instytucji rządowej, może na nich czekać intratne stanowisko w zarządzie jakiejś spółki. Inni obawiają się, że moralizowanie pod publikę popsuje interesy, a jeszcze inni uważają, że zważywszy na korupcję w innych krajach, a w szczególności na Zachodzie, krytykowanie Rosji jest wybiórcze i pełne hipokryzji.

Percepcje te zmieniają się, niestety, wolno. Reputacja Rosji jako obiecującego rynku wschodzącego wygląda coraz bardziej na reputację bez pokrycia, ponieważ inne kraje, konkurujące z nią o inwestycje i udział w handlu zagranicznym, lepiej sobie radzą. Miejsce Rosji w grupie BRIC: Brazylia, Rosja, Indie i Chiny, wydaje się obecnie bardziej nominalne, gdyż trzy pozostałe kraje tego ugrupowania znacznie ją wyprzedziły[***]. W gruncie rzeczy, jeśli chodzi o znaczenie gospodarcze, Rosję prześcignęły nawet dużo od niej mniejsze, za to bardziej rozwinięte kraje Europy Środkowej. Czechy mające ledwie 10 milionów mieszkańców importują z Niemiec więcej niż Rosja, która ma około 140 milionów mieszkańców. Nawet uwzględniwszy ropę naftową i gaz, Polska jest dziś większym partnerem handlowym Niemiec niż Rosja^4.

To, że znaczenie Rosji maleje, nie znaczy, że nie ma ona znaczenia, niewielu przywódców europejskich byłoby skłonnych rozważać faktyczną konfrontację. Dowodzą oni, że miejsc rządzonych gorzej niż Rosja jest wiele, a ona sama nie wygląda ani na państwo bandyckie, ani nawet na szczególnie groźne. Odnotowują też, że ze swej strony Rosja również nie chce konfrontacji. Putin, folgując na początku swoich rządów symbolom i nostalgii za czasami ZSRR, kiedy to uznał jego upadek za „geopolityczną katastrofę” XX wieku i przywrócił hymn ZSRR, nagle zmienił ton. Rosja poprawiła stosunki z sąsiadami, na przykład z Polską, wyrażając współczucie dla ofiar zbrodni komunistycznych, takich jak pakt między Hitlerem i Stalinem czy masakra polskich oficerów w Katyniu, a także w niektórych przypadkach jednoznacznie odwołała kłamstwa na ich temat (dopiero ostatnio zaczynają one w odrażający sposób powracać).

Rosja przyjęła też większość zasad obowiązujących na szczeblu międzynarodowym, choć być może nie zawsze ich przestrzega. Z pozorną szczerością wynegocjowała przystąpienie do Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (trustu mózgów bogatej części świata z siedzibą w Paryżu) oraz Światowej Organizacji Handlu, określającej reguły gry w globalnym obrocie handlowym. Wielu czołowych członków rządu rosyjskiego, zwłaszcza tych, którzy zajmują się polityką finansową i gospodarczą, wygląda nie gorzej, a w niektórych przypadkach lepiej niż ich odpowiednicy w innych byłych krajach komunistycznych. Jak utrzymuje amerykański politolog, Daniel Treisman, nieład w rządach w Rosji nie jest większy niż w innych krajach o średnim poziomie dochodów, takich jak Meksyk czy Turcja^5. Fałszowane wybory, manipulowane środki przekazu, skorumpowane elity i nadużywanie władzy państwa to zjawiska nieprzyjemne, lecz niestety wcale nie tak rzadkie. Rosyjski system prawny czasem sprawnie działa, zwłaszcza w przypadkach, w których – inaczej niż w sprawie Magnickiego – nie ma zaangażowania interesów osób bogatych i wpływowych. Organizacje dobroczynne i grupy nacisku, jeśli tylko trzymają się z dala od spraw objętych tabu, takich jak Czeczenia, mogą nie najgorzej funkcjonować, borykając się z niewielkimi tylko trudnościami. Wybory na odległej prowincji przynoszą niekiedy zaskakujące rezultaty, które irytują przywódców kraju. Istnieje w niej pewien stopień swobody mediów (cieszą się nią zwłaszcza publikacje niskonakładowe i internet). Ważnym wentylem bezpieczeństwa jest emigracja – jeśli komuś się nie podoba, może wyjechać. Państwo nie oczekuje wiele od swoich obywateli i vice versa.

Obrońcy Rosji dowodzą, że biorąc pod uwagę, iż wyszła spod komunistycznej dyktatury ledwie 21 lat temu, prawidłową reakcją powinien być raczej podziw, że jest krajem tak normalnym, nie zaś utyskiwanie, że nie jest lepszym. Tego rodzaju powoływanie się na szczególne okoliczności ułatwia im dodatkowo myśl, że jeśli się do tego przyzwyczaić, Rosja jest po prostu kolejnym, ledwie z grubsza ociosanym, rynkiem wschodzącym, krajem niosącym raczej sposobności niż niebezpieczeństwa. Poza tym Rosja i tak niewiele sobie robi z krytyki poza jej granicami, lepiej więc się zamknąć i milczeć. Krytycy wewnętrznej i zagranicznej polityki rosyjskiej z pewnością muszą uważać, aby nie przesadzić w swoich argumentach. Niektóre aspekty w jej polityce, na przykład kult jednostki, jakim otaczany jest Putin, nakładanie się świata interesów na politykę oraz istnienie ruchów młodzieżowych z elementami bandytyzmu (poniżej wskażę, że w jednym z takich ruchów ważną postacią jest Anna Chapman) mogą przypominać faszyzm. Rosja nie jest jednak krajem totalitarnym ani nawet w pełni autokratycznym. Profesor ekonomii, Władimir Inoziemcew, surowy krytyk tego reżimu, przyznaje:

Współczesna Rosja nie jest kandydatem do roli Związku Radzieckiego 2.0. Jest krajem, w którym obywatele mają nieograniczony dostęp do informacji, posiadają nieruchomości, swobodnie opuszczają kraj i do niego wracają oraz zakładają wszelkiego rodzaju prywatne firmy^6.

Po okresie, w którym Rosja pod pewnymi względami przypominała Republikę Weimarską, nie zanosi się na wyłonienie czegoś podobnego do partii narodowosocjalistycznej ani do ideologii Hitlera.

Wiele osób na Zachodzie odczuwa więc pokusę, aby zaakceptować ten powierzchowny obraz normalności bez zbyt głębokiego dokopywania się do wypaczonej, akceptującej przemoc i złodziejstwo mentalności (oraz postaci, jakie się za tym kryją), czy do wszechobecnej niekompetencji i skłonności do ryzykownych kompromisów. Zerknięciem za zasłonę oficjalnej powściągliwości i egoizmu były zapoczątkowane w listopadzie 2010 roku rewelacje WikiLeaks. Ukazały one niemal paniczne zaniepokojenie amerykańskich dyplomatów rozmiarami korupcji w Rosji, zespalaniem się świata przestępczości, biznesu i rządu oraz rozlewaniem się tego skutków na Zachód. W tajnej depeszy ówczesny sekretarz obrony, Robert Gates, zauważył, że Rosja jest „oligarchią rządzoną przez służby bezpieczeństwa”7. Michael Davenport, wytrawny obserwator Rosji w brytyjskim Foreign Office, w rozmowie ze swoimi amerykańskimi kolegami nazwał ją „skorumpowanym samowładztwem”8. Wszystko to są jednak łagodne określenia w porównaniu z obszerniejszą analizą sporządzoną w połowie listopada 2009 roku przez Ambasadę Stanów Zjednoczonych w Moskwie. Dokument ten, oznaczony jako „tajny” – obecnie dostępny po kliknięciu myszą na stronie internetowej WikiLeaks – miał przygotować szefa FBI, Roberta Muellera, do dwudniowej wizyty w Moskwie, połączonej z rozmowami z ważnymi dygnitarzami. Naświetlono w nim faktyczny charakter siłowików: dyrektora FSB Aleksandra Bortnikowa, dyrektora SWR Michaiła Fradkowa oraz ministra spraw wewnętrznych Raszida Nurgaliewa. Opisano ich jako:

protegowanych Putina, trwających w przeświadczeniu, że rozwiązaniem dla większości problemów jest silne państwo, sprawujące skuteczną kontrolę polityczną i ekonomiczną. Zalecają oni dokręcenie śruby opozycji krajowej i jej rzekomym poplecznikom poza granicami Rosji, głównie Stanom Zjednoczonym i ich zachodnim sojusznikom^9.

Dyplomaci ci zauważyli również, że chociaż FSB i MSW nominalnie odpowiadają za ten sam obszar co FBI, czyli za stawianie przestępców przed sądem, walkę z przestępczością zorganizowaną i zwalczanie terroryzmu, są one również głęboko uwikłane w toczone w Rosji batalie polityczne:

Przywódcy rosyjskiej służby bezpieczeństwa odgrywają znacznie bardziej otwartą rolę polityczną niż ich odpowiednicy na Zachodzie. Pańscy trzej rozmówcy powiększają swoją władzę polityczną w rosyjskim systemie, wykorzystując przeciwko przeciwnikom politycznym system prawny. [Pod ich naciskiem – przyp. tłum.] sądy, zamiast pełnić funkcję niezależnych arbitrów, przekształcają się w broń w wojnie politycznej. Dysponują oni wielkimi zasobami materialnymi i ludzkimi. Samo tylko MSW ma w podlegających mu dywizjach bezpieczeństwa wewnętrznego ponad 190 tysięcy żołnierzy. Chociaż wywodzą się z podobnych formacji i mają te same poglądy, często konkurują ze sobą o wpływy, a rozgrywające się w ich cieniu konflikty od czasu do czasu z bulgotem wychodzą na powierzchnię.

W dokumencie tym ujawniono też rolę służb bezpieczeństwa w przeciwdziałaniu ingerencji z zagranicy:

Po „kolorowych” rewolucjach w Gruzji i na Ukrainie rosyjskie służby bezpieczeństwa wzmogły działania skierowane przeciwko Stanom Zjednoczonym i innym państwom zachodnim, które obwiniają o rozniecanie protestów i obalenie rządów w Tbilisi i Kijowie. Ich funkcjonariusze przejawiają nieustanną czujność w stosunku do przedstawicieli rządu Stanów Zjednoczonych, aktywnie ich obserwując; usiłowały też zablokować prowadzone przez Stany Zjednoczone programy pomocy humanitarnej dla mieszkańców północnego Kaukazu. Siły MSW nękają i zastraszają uczestniczących w protestach działaczy opozycji politycznej. Wysuwają przeciwko organizacjom pozarządowym wspieranym przez Zachód sfingowane zarzuty (jak na przykład piractwo komputerowe), przeszkadzając zarazem w osiąganiu ich celów.

We wcześniejszych miesiącach tego roku zaniepokojenie możliwością rozruchów związanych z niedawnym kryzysem ekonomicznym stało się dla służb bezpieczeństwa usprawiedliwieniem dla podjętej przez nie kampanii zmierzającej do wyeliminowania ławników w procesach sądowych i rozszerzenia definicji „zdrady” tak, aby podciągnąć pod nią również organizowanie protestów przeciwko rządowi.

Wskazawszy na więzi łączące rosyjskie organy porządkowe z zorganizowaną przestępczością, pod koniec tej depeszy w ostrych słowach zarzucono, że FSB podważa morale i nęka pracowników rządu Stanów Zjednoczonych w Rosji:

O ile niektóre części FSB współpracują z amerykańskimi organami egzekwującymi prawo, inne, zwłaszcza te, które zajmują się kontrwywiadem, tego nie czynią. W ciągu kilku ostatnich miesięcy nękanie wszystkich pracowników ambasady wzrosło do poziomu niespotykanego od lat. Personel ambasady był atakowany w środkach przekazu, które udawały zainteresowanie jego sprawami, w sposób zniesławiający jego pracowników osobiście. Członkowie rodzin stawali się ofiarami przerażających psychicznie stwierdzeń, że ich współmałżonkowie pracujący dla rządu Stanów Zjednoczonych zmarli w wyniku przypadkowych zdarzeń. Znacznie powszedniejsze i śmielsze stały się incydenty połączone z wtargnięciem do domu, a działania skierowane przeciwko naszym rosyjskim pracownikom rekrutowanym spośród miejscowych mieszkańców przybrały rekordowe tempo i wciąż są kontynuowane. Nie mamy wątpliwości, że akcje takie rodzą się w FSB.

Już samo to jest swego rodzaju przeinaczeniem. Owych dyplomatów i analityków opłacają podatnicy amerykańscy, którzy finansują również wypłacane im dodatki służbowe, pensje i wydatki na cele reprezentacyjne. Nie otrzymują oni jednak w zamian prawdy. W czasie, gdy pisano te depesze, urzędnicy amerykańscy pomniejszali problemy w stosunkach z Rosją, a tzw. wyzerowanie usiłowali przedstawić jako sukces. Prywatnie jednak – jak możemy dziś o tym przeczytać – wyrażali opinie o wiele bardziej pesymistyczne (i realistyczne). W innej depeszy przedstawiono jeżący włosy na głowie obraz korupcji w urzędzie miejskim Moskwy. Opisano w niej „trzypiętrową strukturę w moskiewskim światku przestępczym”. Na najwyższym z nich rezydował ówczesny mer, Jurij Łużkow, który zaprzecza, jakoby miał czynić coś niewłaściwego. „Na drugim piętrze mieści się FSB, MSW i milicja, wreszcie zwykli przestępcy i skorumpowani inspektorzy znajdujący się na najniższym piętrze” – twierdzono w depeszy^10. Ton takich telegramów jest znacznie bliższy temu, co piszą osoby z zewnątrz, takie jak Amy Knight, jedna z czołowych amerykańskich analityczek, zajmująca się trwałymi wpływami KGB we współczesnej Rosji. Wskazała ona w roku 2011, że FSB jest nie tylko instrumentem władzy, ale również decyduje, kto ją będzie sprawował^11.

Kolejną dezinformacją była wcześniejsza próba przedstawienia Rosji w latach dziewięćdziesiątych jako kraju demokratycznego, chociaż obecny autorytarny system wywodzi się właśnie z tej epoki. Jak wskazuje Inoziemcew:

Quasi-autorytarny, „superprezydencki” styl uprawiania polityki w Rosji zrodził się w owym „demokratycznym” okresie w połowie lat dziewięćdziesiątych, kiedy to ówczesny prezydent, Borys Jelcyn, rozwiązał wybrany prawomocnie parlament przy użyciu wojska i przeforsował nową konstytucję, nadającą prezydentowi prerogatywy niezrównoważone jakimikolwiek ograniczeniami. Jego status w istocie przypominał pozycję przywódcy narodu niemieckiego, (...) określoną na mocy Ermächtigungsgesetz (ustawy upoważniającej) z 23 marca 1933 roku. Ludzie z bliskiego otoczenia Jelcyna „zorganizowali” następnie jego zwycięstwo w wyborach prezydenckich w roku 1996. To wybicie Rosji z naturalnej drogi naprzemienności rządów liberalnych i socjalistycznych doprowadziło Europę Wschodnią – choć zdawało się to nieprawdopodobne – do jej niepozbawionego niepokoju, ale pomyślnego rozwoju w ostatniej dekadzie XX wieku i pierwszej dekadzie wieku XXI. Od tego właśnie czasu żywotną częścią rosyjskiej polityki stała się koncepcja, wedle której dla obecnego przywódcy lub wybranego przezeń jego następcy „nie ma alternatywy”.

Jest prawdą, że gdy popularność Jelcyna spadła, wewnętrzny krąg ludzi z jego najbliższego otoczenia w pożałowania godny sposób uciekł się do fałszowania wyborów i używania w polityce bezprawnie uzyskanych pieniędzy. Stworzyli oni system, a przynajmniej zalążek systemu, który następnie Putin i jego przyjaciele mieli rozwinąć i do perfekcji wykorzystać. Ciągłość między latami rządów Jelcyna a epoką Putina, jaka po nich nastąpiła, nie jest jedynie zbiegiem okoliczności. W roku 1999, kiedy pojawiła się możliwość, że Jelcyn zostanie postawiony w stan oskarżenia i być może trafi do więzienia, jego rodzina w ostatnim rozpaczliwym akcie zwróciła się o pomoc do dawnych ludzi z KGB. Przy wszystkich wadach pierwszego demokratycznie wybranego prezydenta Rosji Jelcyna (i znacznie większych występkach członków jego rodziny i tych, którzy się jej uczepili) miał on mocne zasady. Był zdeterminowany nie nakładać kagańca mediom ani nie zamykać działaczy opozycji. Nie ufał służbom wywiadu i bezpieczeństwa i zachęcał je do konkurencji. W przeciwieństwie do niego Putin zapewnił FSB niemal monopol.

Zaraz po rozpadzie systemu radzieckiego rosyjscy reformatorzy mieli zupełnie inne plany. FSB miała być czymś w rodzaju wzmocnionego FBI, odpowiedzialnego za zwalczanie zorganizowanej przestępczości, walkę z terroryzmem oraz – w razie potrzeby – łapanie szpiegów (w tamtej epoce wielu Rosjan upatrywało w krajach zachodnich i w ich agencjach szpiegowskich nie rywali, lecz przyjaznych partnerów). Czasy te dawno poszły w zapomnienie. FSB jest obecnie rozszerzającym się imperium, którego potencjał obejmuje tak różne sprawy, jak gromadzenie informacji wywiadowczych najnowszymi środkami technicznymi czy pilnowanie granic Rosji i prowadzenie międzynarodowych operacji. Kieruje się ona instynktami ksenofobicznymi i autorytarnymi, przy dużej dawce paranoi, ignorancji, religijności i nostalgii za radziecką przeszłością. W efekcie nie przypomina dziś żadnej innej służby wywiadowczej istniejącej w świecie rozwiniętym gospodarczo. Najlepsza analiza jej roli jest dziełem ciężko pracującego, odważnego, mieszkającego w Moskwie zespołu składającego się z męża i żony, Andrieja Sołdatowa i Iriny Borogan^12. Porównują oni FSB do Mukhabaratu – muzułmańskiej policji religijnej działającej w Arabii Saudyjskiej i w innych krajach, nieprzeniknionej, bezlitosnej i brutalnej. Mówią oni: „Biurokracja w służbach wywiadowczych uważa, że jest poza krytyką i jest głucha na domaganie się demokracji”13. Ze swoją arbitralną władzą i niekompetencją funkcjonariusze FSB i jej siostrzanych agencji uosabiają bezprawie i korupcję, jakie nękają Rosję i zagrażają otaczającemu ją światu. Oni sami jednak postrzegają siebie w odmienny sposób – jako ostatecznych strażników bezpieczeństwa narodowego Rosji, absolutnie zasługujących na zgarniane przez siebie sowite nagrody. Następca Putina, Nikołaj Patruszew, który na stanowisku dyrektora FSB nastąpił po Putinie w roku 2000, scharakteryzował swoich kolegów w takich zdumiewających słowach:

Nasi najlepsi koledzy, honor i duma FSB, nie pracują dla pieniędzy. Gdy wręczam naszym ludziom wyróżnienia przyznawane im przez rząd, wpatruję się w ich twarze. Są wśród nich wysokiego lotu intelektualiści-analitycy, ogorzali, barczyści członkowie Specnazu, małomówni specjaliści od materiałów wybuchowych, skrupulatni oficerowie dochodzeniowi i dyskretni, zwalczający szpiegów funkcjonariusze operacyjni. Wszyscy oni wyglądają różnie, istnieje wszakże jedna szczególna cecha, która ich wszystkich jednoczy i jest bardzo ważną jakością. Tą cechą jest przepajające ich poczucie służby. Są oni, można tak powiedzieć, naszą nową arystokracją^14.

Jest to prawda w jednym sensie. Dawna rosyjska arystokracja odznaczała się często kapryśnym charakterem, ekstrawagancją, niekompetencją i okrucieństwem. To ona w istocie przygotowała scenę dla rewolucji bolszewickiej, ta zaś przyniosła jej wygnanie, śmierć, nędzę i uwięzienie. Przypuszczalnie jednak Patruszew nie to akurat miał na myśli.

Nazwanie FSB i jej siostrzanych agencji po prostu przemianowaną wersją dawnego KGB nie byłoby słuszne. Mimo węższego zakresu odpowiedzialności mają one o wiele większą swobodę działania. Ich taktyka jest mniej brutalna, zwłaszcza w porównaniu z terrorem w latach Stalina. Nie dokonują one masowych morderstw (a do zabójstwa uciekają się jedynie przy rzadkich okazjach). Rosja nie jest państwem policyjnym, w którym KGB, działając na rzecz (i pod ścisłą kontrolą) partii komunistycznej, sprawuje rygorystyczną kontrolę nad wszystkim, od wyjazdów za granicę po życie seksualne zwykłych ludzi. Rosja nie jest też społeczeństwem zamkniętym, w którym każdy cudzoziemiec jest podejrzany, a każda podróż za granicę to potencjalne zagrożenie dla bezpieczeństwa. Dawne KGB spędzało wiele czasu, martwiąc się o spekulację na rublu (jego oficjalny kurs był w groteskowy sposób zawyżony). Prześwietlało każdy wniosek na podróż za granicę i wkładało ogromny wysiłek w monitorowanie korespondencji. Nowy reżim działa inaczej, nie tylko dlatego, że nie ma już KPZR. Zamiast otwierać listy nad parą, do sprawdzania poczty elektronicznej FSB używa potężnych komputerów. Zamiast zmuszać wszystkich gości z zagranicy do zatrzymywania się w kilku ściśle nadzorowanych hotelach pod czujnym okiem przewodników z Inturistu, interesuje się dziś tylko przybyszami, którzy zachowują się w sposób budzący podejrzenia.

Jeśli mówi się, że reżim w Moskwie jest przeniknięty niesympatyczną ideologią, wartościami, zwyczajami, postawami i zachowaniem z epoki ZSRR, nie znaczy to, że żywi sympatie komunistyczne czy kolektywistyczne. Nawet najbardziej zatwardziałe jego postaci nie tęsknią do gospodarki planowej, rządów jednopartyjnych czy kosztownego i kruchego aparatu biurokracji oraz kontroli z czasów minionych. Są oni w żałobie nie po polityce Związku Radzieckiego, ale po jego potędze. Pamiętają, jak dorastali w wielkim państwie – w supermocarstwie, któremu takie miano przysługiwało z racji rozmiaru jego arsenału jądrowego, globalnego zasięgu wpływów i poświęcenia z lat wojny. Za ich życia wszystko to zniknęło. Istniejący w ZSRR system stał się przedmiotem żartów z powodu starczego wieku jego przywódców, złej jakości dóbr konsumpcyjnych i wszechobecnych niedoborów. To, co nastąpiło potem, okazało się jeszcze gorsze: upokarzający odwrót z dawnego imperium, zaakceptowanie zjednoczenia Niemiec na warunkach Zachodu i zejście na drugie miejsce po Stanach Zjednoczonych w polityce globalnej.

W umysłach Rosjan wszystko to kojarzy się z latami dziewięćdziesiątymi. Tym, czego w owych latach nie lubili, nie był kapitalizm, ale słabość i chaos. W Rosji wiele osób niesłusznie sądzi, że świat zewnętrzny wykorzystał tę dezintegrację polityczną do przeforsowania ekspansji NATO (do czego jeszcze wrócimy) oraz zakupu po zaniżonych cenach rosyjskich bogactw naturalnych. Dlatego obecnie ich głównym motywem jest dążenie do przywrócenia pozycji Rosji na świecie i zapobieżenie sytuacji, w której Zachód mógłby jeszcze kiedykolwiek wykorzystać jej słabość. Program ten to naga, bezwzględna rywalizacja o zasoby, status i potęgę, na tle postrzeganej niesprawiedliwości i upokorzenia.

Opinie na temat przeszłości nie są jednolite. Bezpośredniej obrony Stalina podjęłoby się dziś niewiele osób. Niektórzy, zwłaszcza członkowie założonej przez Miedwiediewa Rady ds. Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego i Praw Człowieka, aktywnie opowiadali się za radykalnym zerwaniem z całym tym morderczym i przestępczym systemem, jaki ów dyktator odziedziczył, rozbudował i zostawił w spuściźnie^15. Pragną oni postawić pomniki jego ofiarom, zmienić nazwy ulic, którym nadano imiona komunistycznych bohaterów, otworzyć drogę do pogodzenia się z Unią Europejską i zawrzeć strategiczny sojusz skierowany przeciwko Chinom. Takie niuanse są mile widzianym kontrastem z wczesnymi latami rządów Putina, gdy jakakolwiek krytyka pod adresem Stalina czy władzy radzieckiej wywoływała automatycznie odruch niechęci. Mówić, że dokonuje się faktyczne przesunięcie, byłoby jednak przedwczesnym optymizmem. Sondaże wskazują obecnie, że większość Rosjan nie chce „destalinizacji”16. Putin, który zapewne będzie prezydentem Rosji jeszcze przez 12 lat, w ogóle nie lubi całego tego pomysłu. Rozplątywanie tych wątków dumy i hańby potrwa wiele lat. Reżim jest nadal gotów posługiwać się pompą przeszłości ZSRR, gdy to mu odpowiada, nawet jeśli niektórzy prywatnie uważają, że towarzyszący temu żargon, ideologia i priorytety są anachroniczne, a być może nawet odrażające. Jego jednoznacznym znamieniem jest entuzjastyczne przyjęcie najprymitywniejszych form prywatnej przedsiębiorczości. Rosyjscy szpiegowładcy lubią nowy system nie dlatego, że wczytywali się w dzieła Friedricha von Hayeka czy Adama Smitha, lecz dlatego, że dobrze im on służy. Nie są oni już odizolowani przez udawaną prostotę i surowość narzucaną przez dyscyplinę partyjną, mogą cieszyć się najlepszym, co świat ma do zaoferowania, wtedy, kiedy chcą, tak, jak chcą i gdzie chcą. A najlepsze jest to, że o ile w latach ZSRR nagrodą za sprawowanie roli przywódczej był – w najlepszym razie – dostęp do dóbr zagranicznych i luksusowa dacza, o tyle te obecne łupy są po prostu kolosalne.

Cechą, która określa tę nową elitę, jest chciwość, ale nie jest to jej jedyny wyróżnik. Mimo sprzyjającego szczęścia (i wielkich fortun), światopogląd reżimu jest brutalny i pesymistyczny. Rządzących państwem ogarnęła mentalność więziennego dziedzińca – ujawnij słabość, a będziesz cierpieć. Liczy się tylko niewzruszona lojalność wobec przyjaciół, bezlitosna rywalizacja ze wszystkimi innymi i zemsta na tych, którzy cię zdradzili. Andriej Iłłarionow, będący jednym z czołowych współpracowników Kremla w początkowych latach epoki Putina, gdy przywódca Rosji był jeszcze orędownikiem reform gospodarczych, dziś pozostaje w konflikcie z reżimem i krytykuje go w najostrzejszych słowach. Obecnie jest pracownikiem naukowym waszyngtońskiego Cato Institute, zajmującego się gospodarką wolnorynkową. Zdecydowanie potępił 22 instytucje, które wedle jego szacunków składają się na strukturę władzy w Rosji.

Członków „Spółki Siłowiki” łączy silne poczucie lojalności wobec grupy, postawa względnej elastyczności co do celów średnio- i długoterminowych, a także rygorystyczny kodeks postępowania i kodeks honorowy. Jego częścią jest zasada, że zawsze dba się o swoich i nigdy nie narusza reguły omerta (milczenie). Jak można by się spodziewać po grupie, która wywodzi się z tajnej policji i służb wywiadowczych, przywiązują oni wielką wagę do posłuszeństwa wobec zwierzchników, wykazują dużą lojalność wobec siebie nawzajem i przestrzegają ścisłej dyscypliny. Normy te są egzekwowane środkami zarówno formalnymi, jak i nieformalnymi. Ci, którzy naruszają kodeks, podlegają najcięższym karom, ze śmiercią włącznie. (...) Podczas szkolenia wpajane jest im poczucie, że górują nad resztą społeczeństwa i są prawowitymi „szefami” wszystkich pozostałych. Do służbowych przywilejów tych, którzy pozostają w służbie czynnej, należą dwa dające w dzisiejszej Rosji faktyczną władzę: prawo do używania broni oraz legitymacja FSB (znana jako „wszędołaz”), która działa jak nieograniczone pełnomocnictwo dające jej posiadaczowi prawo wejścia do jakiegokolwiek miejsca, urzędu, budynku czy posesji, czy to publicznego, czy prywatnego^17.

Mówi on dalej:

Przemawiając na Łubiance (swojej moskiewskiej siedzibie odziedziczonej przez FSB po KGB) w Dniu Organów Bezpieczeństwa, popularnie znanym jako Dzień Czekisty, w grudniu 1999 roku Putin powiedział, iż „misja funkcjonariuszy FSB wysłanych bez ujawniania ich do pracy w rządzie, jest wykonywana pomyślnie”. Mając za swoją bazę państwo, siłowiki przejęły również główne spółki gospodarcze i środki przekazu. Dziedzin, do których nie sięga długie ramię „Spółki Siłowiki”, jest dziś w Rosji niewiele.

Ważne jest jednak, żeby wysiłkom tym nie dodawać splendoru. Jak wskazuje Inoziemcew, główną cechą władców Rosji jest „misternie, lecz słabo zamaskowana pozorem tytułów naukowych ignorancja”. Maniery niekompetentnego zbira nie są jednak bardziej przyjemne niż kompetentnego. A jak przyznaje to sam Inoziemcew, organy bezpieczeństwa i „egzekwowania prawa” – co samo w sobie jest tu nazwą mylącą – rozmnożyły się jak grzyby po deszczu:

Owe organy mają ponad 200 tysięcy zawodowych oficerów w służbie czynnej. Ministerstwu Spraw Wewnętrznych podlegają oddziały liczące około 1,2 miliona żołnierzy. W FSB służy ponad 300 tysięcy osób, w prokuraturach – około 200 tysięcy, a w rozmaitych komisjach śledczych – dalsze 150 tysięcy. Mniej więcej tyle samo funkcjonariuszy jest w policji podatkowej, a ponad 100 tysięcy w Federalnej Służbie Celnej i w Federalnej Służbie Migracyjnej. Nie wspominamy już o mniejszych instytucjach, takich jak służby antynarkotykowe i wielu innych. Łącznie w instytucjach i organizacjach ściśle przestrzegających zasady hierarchiczności i posłuszeństwa bez zadawania pytań zatrudnionych jest ponad 3,4 miliona osób, czyli prawie 12 proc. mężczyzn czynnych zawodowo. Wszyscy są głęboko skorumpowani^18.

Zwłaszcza FSB nie podlega żadnemu nadzorowi – konstytucyjnemu, prawnemu ani demokratycznemu. Jest ona państwem w państwie i stanowi prawo sama dla siebie. Odpowiadające jej instytucje na Zachodzie popełniają błędy, przekraczają swoje uprawnienia i nadużywają czasem przywilejów, aby się wzbogacić lub posłużyć nimi w rozgrywkach politycznych. W ostatecznym rachunku podlegają jednak kontroli prawnej i politycznej. Niektóre mają wewnętrznych ombudsmanów i oferują ochronę osobom głośno informującym o nadużyciach. W Rosji komisje parlamentarne, których zadaniem jest nadzorowanie szpiegów, nie mają jednak żadnego wpływu politycznego. FSB jest odpowiedzialna jedynie wobec swojego dyrektora, który jest bliskim sojusznikiem Putina.

Sołdatow i Borogan mówią, że wraz z objęciem władzy przez Putina w roku 1999 tajne służby pierwszy raz w dziejach Rosji uzyskały prawo do „samodzielnego określania swego programu politycznego”19. Najważniejszym z zadań w owym programie jest zapewnienie stabilności, co FSB czyni, represjonując dysydentów w stylu KGB i karząc ekstremistów politycznych tak, jak to czyniła tajna policja polityczna za carów. Oparciem dla tej ostatniej, zarówno dawnej, jak i nowej, jest niemal mistyczne traktowanie interesów państwa, połączone z mieszaniną pogardy dla jego indywidualnych poddanych i obawy przed nimi. Obie one stosowały lub stosują podobne formy taktyki, od prymitywnego zastraszania po subtelne zwodzenie. Były i są legalistyczne, ale nie ogranicza ich żadna troska o sprawiedliwość. Zadaniem FSB w jej mniemaniu jest „służyć i chronić”. Idea służby publicznej – public service – jest jednak w tym kontekście całkiem odmienna od tej przyjętej na Zachodzie, gdzie ramy, w jakich działają funkcjonariusze publiczni, określają życzenia wyborców, te zaś kanalizowane są przez polityków i ograniczane przez rządy prawa. W Rosji „służba” to przede wszystkim samoobsługa – czyli czerpanie pożytków ze sprawowania urzędu, czy to w postaci urzędniczej renty z korupcji, czy to traktowanych jak łup bogactw mineralnych. Miejsce na służbę publiczną pojawia się dużo później. Nie jest to służenie regułom czy procesom państwowym, ale bardziej abstrakcyjnej i transcendentalnej idei interesu narodowego. [Według owej idei – przyp. tłum.], posługując się swoją potęgą wojskową, finansową i dyplomatyczną, Rosja musi być silna. Jeśli nie może być silna, to musi wzbudzać lęk lub co najmniej poszanowanie, a zadaniem funkcjonariusza służby publicznej jest doprowadzenie do takiego stanu.

Kolejnym elementem sposobu myślenia FSB jest religijność, niekiedy z domieszką mistycyzmu. Jak zauważają Sołdatow i Borogan, FSB umocniła swoje więzi z – niegdyś prześladowanym przez KGB – rosyjskim Kościołem prawosławnym. Do tego stopnia, że kiedy ponownie otwierano na placu Łubiańskim odbudowaną katedrę pod wezwaniem św. Zofii Mądrości Pańskiej (w pobliżu siedziby FSB), pobłogosławił ją sam patriarcha Aleksiej II, a udział w tej uroczystości wziął ówczesny szef FSB, Nikołaj Patruszew. Odzwierciedla to poszukiwanie przez nowych przywódców Rosji dawnych rodowodów. Koncepcja, według której Rosja jest państwem wyjątkowym, dobrze wpisuje się w odrzucenie obcych idei, takich jak rywalizacja polityczna. Współbrzmią one też z silnie podzielanym, choć może dziwacznym dla postronnych przeświadczeniem, że po upadku Rzymu i Konstantynopola Rosja jest „Trzecim Rzymem”, obleganym przez wrogów, którym trzeba za wszelką cenę stawić opór. I rzeczywiście, w FSB i podobnie myślących kręgach politycznych osobliwie popularny stał się taki pozornie tajemniczy temat, jak historia Bizancjum. W styczniu 2008 roku rosyjska telewizja państwowa nadała godny uwagi film dokumentalny pt. Upadek imperium, wnioski z Bizancjum^20. Powtarzając jak echo pogląd reżimu z lat dziewięćdziesiątych, winą za kres bizantyjskiego imperium obarczała ona intrygi miejscowych oligarchów i krzyżowców z Zachodu. W kształcącej nową generację siłowików akademii FSB głównym wątkiem programu nauczania jest idea, że przeciwko Rosji spiskuje cały świat.

Koncepcje te, niestety, padają na żyzną glebę. W latach ZSRR kształcenie na konkretnych kierunkach stało na znakomitym poziomie. Tymczasem tradycję studiów na kierunkach humanistycznych systematycznie dławiono i zniekształcano. Rzeczywista dyskusja historyczna i filozoficzna byłaby zabójcza dla marksizmu-leninizmu. Tak drażliwe przedmioty wolno było studiować i wykładać tylko starannie sprawdzonym naukowcom. Spuścizna taka osłabia odporność Rosji na teorie zwariowane i paranoiczne. A czynnym jeszcze zawodowo naukowcom wyszkolonym w latach ZSRR łatwo było przestawić się z zawiłości materializmu dialektycznego na zgłębianie skrytych, międzynarodowych machinacji przeciwko Rosji. Prawdziwie zdumiewającym przykładem sprzęgania się paranoi i mistycyzmu jest tzw. teoria „martwej wody”. Ma to być tajemnicza substancja, która według rosyjskich podań ludowych może ożywiać zmarłych i goić rany. Dostrzeżenie tego wątku w programie nauczania w akademii FSB oraz w głównym nurcie dyskusji geopolitycznych jest zaskakujące, podobnie jak zaskakujące byłoby nauczanie pieśni indiańskiego plemienia Hopi czy wykłady o projekcji astralnej w akademii FBI w Quantico^21.

Większość fanatyzmu i ideologii w stylu sowieckim ustąpiła, ale na rzecz samych tylko przesądów i paranoi. Nadwyżka energii kierowana jest jednak na poszukiwanie korzyści osobistych. Przynajmniej we własnych oczach czekiści byli altruistycznymi sługami społeczeństwa, oddanymi sprawie komunizmu i przysparzaniu chwały państwu. Korupcja w ich szeregach zdarzała się rzadko i zwykle była bezlitośnie karana. Możliwość bogacenia się przez ich następców jest natomiast kolosalna. Pamiętajmy, że Sołdatow i Borogan podnoszą dywan tylko z jednego rogu. Rzucają światło na nadużywanie władzy przez wysokich rangą funkcjonariuszy FSB, co pozwala im wznosić pałace godne milionerów na nabytych za bezcen działkach na najbardziej pożądanym przedmieściu Moskwy, w rejonie przylegającym do szosy Rublowo – Uspienskoje, na zachód od miasta.

Wygląda to jednak na drobną korupcję w porównaniu z kolosalnymi sumami, jakie można zarobić, dyskontując przepływy finansowe w energetyce lub innych dziedzinach gospodarki. W nowym systemie ludzie, którzy rządzą Rosją, są również na ogół jej właścicielami. Granica dzieląca interesy publiczne i prywatne beznadziejnie się zatarła. Ludzie zajmujący rano w rządzie stanowiska ministrów lub wyższych rangą urzędników publicznych po południu piastują funkcje prezesów zarządów lub generalnych dyrektorów spółek komercyjnych. Choć podmioty te mają swoje produkty, kadrę kierowniczą, szacownych bankowców, akcjonariuszy, ich sprawozdania finansowe podlegają badaniu, a one same są notowane na giełdach zagranicznych, nie są faktycznymi spółkami w tym znaczeniu, w jakim się to rozumie na Zachodzie. Celem ich menedżerów nie jest zwiększanie wartości, podnoszenie rentowności, nagradzanie akcjonariuszy ani inwestowanie na przyszłość. Ich rolą jest wyprowadzanie pieniędzy na prywatne przedsięwzięcia członków wewnętrznego kręgu i lansowanie programu Rosji w jej polityce zagranicznej. Doskonałego przykładu dostarcza sektor paliwowy. Wcielając wątpliwe, zakrojone na wielką skalę plany, Gazprom i inne spółki eksploatujące bogactwa naturalne depczą interesy akcjonariuszy. Ich koszty są ogromnie zawyżone. Sprzedają gaz i ropę naftową przez mętnych pośredników i obrabowują swoje podmioty podrzędne (szczególnym skandalem jest potraktowanie funduszu emerytalnego Gazpromu^22). Kilku odważnych działaczy, takich jak bloger Aleksiej Nawalny i byli ministrowie: Borys Niemcow**** oraz Władimir Miłow, usiłują prześledzić ten proces grabieży i wzbudzić społeczny protest^23. Borykają się jednak z problemem zastraszania procesami sądowymi i innymi groźbami. Wydaje się, że społeczeństwo zaakceptowało to, że choć elita kraju narusza jego interesy (zarówno Rosnieft, jak i Gazprom są spółkami z częściowym udziałem państwa), to niewiele można na to poradzić.

Pod pewnymi względami ten pejzaż władzy nie różni się zbytnio od innych, skorumpowanych, rządzonych autokratycznie i żywiących urazę krajów z rozbudowanymi służbami wywiadowczymi, takimi jak Chiny czy Iran. W krajach tych szpiedzy są jednak sługami państwa. W Rosji natomiast ludzie ci przez ostatnich dziesięć lat praktycznie nim rządzą. Będący niekwestionowanym przywódcą kraju Putin lata formowania osobowości spędził w KGB. Jego prawa ręka, Igor Sieczin, wicepremier i magnat przemysłu naftowego i okrętowego, pracował w wywiadzie wojskowym. Kolejny były szpieg, Władimir Jakunin, stoi na czele rosyjskich kolei, pociąga też za sznurki w państwach bałtyckich. Podobną postacią jest przewodniczący nadzorującej rosyjski przemysł zbrojeniowy Komisji Wojskowo-Przemysłowej, Siergiej Iwanow, a także (niespokrewniony z nim) Wiktor Iwanow, szef potężnej agencji antynarkotykowej. Zbliżoną przeszłość ma też wiele innych osób z wyżyn życia politycznego i gospodarczego w Rosji.

Liczebnie siłowiki to grupa coraz szczuplejsza. [Dr] Olga Krysztanowskaja*****, która jako socjolog specjalizuje się w analizowaniu ich roli, uważa, że w latach, gdy do władzy doszedł Miedwiediew, stanowili oni prawie połowę spośród tysiąca najważniejszych osób w kraju. Pod koniec roku 2010 ich liczba spadła i wynosiła nieco poniżej jednej czwartej tej grupy^24. Nie są też monolitem. Rozgrywki między siłowikami są spektaklem robiącym wrażenie i niekiedy toczą się na oczach publiczności. Pewien wyższy rangą były funkcjonariusz KGB, Wiktor Czerkiesow, publicznie zaapelował w artykule na łamach jednej z gazet o rozejm w walce z innym klanem^25. Jeszcze innym echem tej samej awantury było ujawnienie przez jednego z finansistów, Olega Szwarcmana, sensacyjnych szczegółów sposobu, w jaki jego spółka zarządzająca funduszem inwestycyjnym dbała o majątek wysokich funkcjonariuszy FSB oraz Służby Wywiadu Zagranicznego, SWR (wartość majątku tego ostatniego wynosiła 3,2 miliarda dolarów)26. Wyjaśnił on, że rola ta dawała mu wpływy polityczne pozwalające na dokonywanie korporacyjnych napadów, podczas których można było skłonić właścicieli danych spółek do sprzedania ich po symbolicznej cenie – właśnie taką taktyką posłużono się dla ukarania Browdera. Na skuteczności działania służb bezpieczeństwa i wywiadu korupcja odbija się tak samo jak na każdej innej dziedzinie rosyjskiej biurokracji. Niżsi rangą funkcjonariusze nie mogą znieść tego, że ich szefowie mają dłuższe ręce i sięgają głębiej do koryta. Skupianie się na liczbach, stanowiskach i sprzeczkach odwodzi jednak od istoty sprawy. Ta zaś sprowadza się do tego, że w miarę jak pod ciężarem porażki gospodarczej i społecznej Rosja podupada, ambicje FSB nie maleją, ale rosną.

Patrząc z zewnątrz, łatwo dojść do wniosku, że ten układ polityczny nie ma prawa trwać. Infrastruktura się rozpada, załamanie demograficzne przyspiesza tempa, a gospodarka ulega zacofaniu. Rosji zaczyna brakować ludzi. Dawne radzieckie kuźnie kadr nie wykuwają już szpiegów o tak stalowych nerwach, jakie mieli oni w okresie zimnej wojny. Nawet ci, którzy wyszli spod prasy w późniejszych latach, tacy jak Putin, z intelektualnego i operacyjnego punktu widzenia sprawiają mniej imponujące wrażenie niż ich poprzednicy. Wielka gra, jaką była rywalizacja geopolityczna z Zachodem, wymagała idealizmu, intelektu i determinacji. Służenie Związkowi Radzieckiemu w czasach jego schyłku nie wzbudzało już takiej lojalności i nie przyciągało takich talentów. Głównym czynnikiem motywującym tych, którzy obecnie wstępują w szeregi służb różnego rodzaju, jest chciwość połączona z poczuciem urazy lub domieszką rosyjskiego szowinizmu. Rodzi się pokusa, żeby wyobrazić sobie, że z upływem czasu szpiegokracja odejdzie w przeszłość do tego stopnia, że zostanie wyparta przez rosnącą rosyjską klasę średnią, pragnącą żyć w normalnym kraju. Wspomniany wcześniej ekonomista, Inoziemcew, nie sądzi jednak, aby mogło się wiele zmienić. Jego zdaniem:

Najważniejszym celem elity jest zachowanie systemu pozwalającego na sprawowanie kontroli nad bogactwami kraju przez ludzi niekompetentnych. Nadzieja, że gdy klasa rządząca obecnie odejdzie na emeryturę, zostanie zastąpiona przez nowych ludzi, jest płonna.

Dochodzi on do wniosku, że rosyjska elita w piracki sposób zawładnęła jednym z najzamożniejszych krajów świata i stworzyła system neofeudalny, znacznie stabilniejszy niż myślący życzeniowo ludzie spoza tego kręgu są w stanie sobie uświadomić.

Jednym z fundamentalnych sprawdzianów dla rządu jest relacja uzyskiwanych przezeń wyników do kosztów. Dobrotliwe rządy autokratyczne mogą być niekiedy lepsze niż chaotyczna rywalizacja polityczna, w której zwycięzca zgarnia całą pulę, prowadząc do nieładu i wyjścia tłuszczy na ulice. Bezrefleksyjne odrzucenie istniejącego obecnie w Rosji systemu byłoby błędem, zwłaszcza teraz, gdy systemy polityczne w Europie i w Stanach Zjednoczonych rażąco zawiodły, nie podejmując dalekowzrocznych i rozsądnych decyzji, wbrew przeświadczeniu sympatyków demokracji parlamentarnej, że takie właśnie są efekty tego ustroju. Łatwo jest też wywodzić, że w okresie przejściowym, po 70 latach totalitaryzmu, Rosja potrzebuje rządów silnej ręki. Wielopartyjna demokracja w stylu zachodnim może nie odpowiadać wszystkim krajom. Korupcja i nakładanie się biznesu oraz polityki nie są domeną jedynie Rosji (warto tu wspomnieć Włochy pod rządami Silvio Berlusconiego). Jeśli chodzi o rolę byłych szpiegów, to KGB zatrudniało też ludzi należących do najbłyskotliwszych i najbardziej kompetentnych w kraju. Sięganie obecnie do ich talentów nie musi być głupie ani złe.

Takie względy jednakże nie mogą wpływać na werdykt. Eksperyment ten okazał się dramatyczną porażką. Reżim patronował orgii chciwości i marnotrawstwa, a chociaż w latach 2000–2010 do kraju wpłynęło ponad bilion dolarów, zbudowano lub zreperowano przez ten czas żałośnie mało. Reprezentacyjne czarne limuzyny, jakich pełno na ulicach Moskwy, luksusowe apartamenty w wieżowcach i efekciarskie centra handlowe mogą wywrzeć wrażenie na odwiedzającym ten kraj gościu, próżno by jednak szukać sieci szybkich pociągów, światowej klasy uniwersytetów czy choćby odpowiedniej arterii drogowej łączącej Rosję z jej prowincjami na wybrzeżu Oceanu Spokojnego. Poza Moskwą i garstką innych wielkich miast Rosja gnije. Imponująco rosną tylko kwoty łapówek – według jednego z szacunków ich kwota sięga rocznie ponad 164 miliardów rubli (6 miliardów dolarów)27. Zdaniem niektórych ta liczba jest ogromnie zaniżona. Według powszechnych, nienaukowych przypuszczeń krążących w Rosji – łupem malwersantów pada mniej więcej połowa wynoszącej 4 biliony rubli (150 miliardów dolarów) kwoty wydatków finansowanych z budżetu sektora rządowego.

Układy zwierzchnictwa i podporządkowania wśród samozwańczej nowej rosyjskiej arystokracji spowija tajemnica. Nawet najlepiej poinformowani i najlepsi eksperci nie są zgodni co do tego, czy Putin ściągnął swoich dawnych kolegów po to, żeby utrzymać się u władzy, którą tak nieoczekiwanie uzyskał w roku 1999, czy też to właśnie oni wynieśli go do władzy. W ciągu pierwszych miesięcy na stanowisku premiera, a następnie prezydenta był on postacią po prostu przeciętną, wzbudzającą rubaszne dowcipy na temat braku doświadczenia i zdecydowania, co – patrząc wstecz – wydaje się dziś osobliwie nie na miejscu. Być może jego mało pociągająca aparycja szaraka wynikała z przejścia w KGB szkolenia przygotowującego go do działań potajemnych – z pewnością odpowiadało to podręcznikowym instrukcjom dotyczącym przenikania do jakiegoś środowiska; zgodnie z nimi agent znalazłszy się pod baczną obserwacją, miał reagować, nie rzucając się w oczy i nie wyglądając na potencjalne źródło zagrożenia. Rozbroiło to krytyków i zachęciło rywali do przecenienia swoich sił (wśród nich przede wszystkim Chodorkowskiego; patrząc wstecz, widać, że albo powinien był rzucić wyzwanie prezydentowi znacznie wcześniej, albo w ogóle tego nie robić). Obecnie Putin jest nie tylko niekwestionowanym przywódcą Rosji, ale również – według oszacowań CIA – jednym z najbogatszych ludzi na świecie. Nie rządzi jednak sam.

Szczegółowe objaśnienie, kto jest kim w kręgach rządzących Rosją, wymaga określenia, na ile ważne są osoby, o których nawet wyrafinowani obserwatorzy ledwie słyszeli. Takie osoby to m.in. kuzyn Putina, Igor, bracia Jurij i Michaił Kowalczuk lub Giennadij Timczenko – magnat, który dorobił się fortuny na handlu ropą naftową. Niektórzy z nich to członkowie spółdzielni Oziero (Jezioro), która zbudowała zespół dacz nad Jeziorem Komsomolskim koło Petersburga. Jedną z wybitnych postaci w tej grupie jest wspomniany już szef rosyjskich kolei, Władimir Jakunin, inna to Wiktor Zubkow, obecny pierwszy wicepremier. Amerykański naukowiec, Treisman, który obserwuje Rosję pod rządami Putina ze sporą sympatią, czyni w swojej książce****** kilka intrygujących aluzji na temat wcześniejszych dokonań dzisiejszego przywódcy Rosji w biznesie, wraz z niewygodną i niewyjaśnioną kwestią jego członkostwa w komitecie doradczym zarejestrowanej w Niemczech spółki holdingowej, St. Petersburg Real Estate Holding Company (znanej też pod skrótem SPAG). W roku 2003 niemiecka policja wtargnęła do biur i domów osób związanych z tą spółką, w związku ze śledztwem w sprawie prania brudnych pieniędzy idących w „dziesiątki milionów euro” dla jednej z przestępczych grup z Petersburga, uczestniczącej w „licznych przestępstwach, w tym w przemycie samochodów, handlu ludźmi, przemycie alkoholu, wymuszeniach i oszustwach”.

Nikogo jednak nie aresztowano, a śledztwo rozeszło się po kościach. Pewien bankowiec współpracujący ze SPAG oświadczył, że nic nie wiedział o zarzucanych tej spółce powiązaniach z zorganizowaną przestępczością, a zgodził się ją przyjąć jako klienta tylko dlatego, że w jej władzach zasiadał Putin. Ten ostatni ustąpił z zarządu SPAG w roku 2000, gdy został prezydentem. Konsekwentnie zaprzeczał, jakoby uczynił coś nagannego. Innego członka komitetu doradczego SPAG, finansisty z siedzibą w Liechtensteinie, Rudolfa Rittera, uniewinniono z zarzutu wyprania ponad 1 miliarda dolarów dla kolumbijskiego kartelu narkotykowego z Cali, został on jednak skazany za nielegalny obrót akcjami tej spółki. Doniesienia zamieszczane w „Newsweeku”28 i w „Le Monde” w latach 2001 i 2000 wskazywały, że w oficjalnych kręgach niemieckich istniały pewne obawy przed SPAG. Putin blisko przyjaźnił się z Władimirem Smirnowem, stojącym na czele petersburskiej spółki stowarzyszonej ze SPAG, o nazwie Znamienskaja. Był też głęboko uwikłany w intratny handel paliwami samochodowymi, prowadzony przez spółkę komunalną w tym mieście. Wkrótce po objęciu stanowiska prezydenta przez Putina Smirnow przeprowadził się do Moskwy, gdzie z początku pracował w wydziale nieruchomości Kremla, zarządzającym rozległą spuścizną dawnej KPZR. Później przeniósł się do agencji eksportującej wzbogacony uran. W książce dotyczącej tej i innych pokrewnych spraw pod tytułem Die Gangster aus dem Osten (Gangsterzy ze wschodu) niemiecki dziennikarz, Jürgen Roth, zarzuca, że systematycznie próbowano zacierać ślady i odstraszać osoby starające się zbadać, co się tam dzieje^29.

Najlepsze objaśnienie, na jakie się natknąłem, dotyczące tego, jak naprawdę Rosja funkcjonuje, nigdy nie zostało opublikowane. Opracowała je komórka wywiadu jednej z wielkich spółek zachodnich, prowadzących rozległe interesy w Rosji. Takie firmowe komórki szpiegowskie upodobniły się pod wieloma względami do rządowych agencji wywiadowczych. Często zresztą zatrudniają emerytowanych funkcjonariuszy wywiadu, mogą wymieniać informacje i spostrzeżenia z tymi, którzy nadal działają w tajnym świecie, a niekiedy podlegają mniejszym ograniczeniom, prawnym i biurokratycznym, niż te, jakie wiążą ręce urzędnikom instytucji publicznych. Analitycy tej spółki mogli być bliżsi prawdy niż większość ich odpowiedników i z pewnością bliżsi niż niektóre rządy.

Według ich teorii rządy w Rosji są sprawowane na dwóch poziomach. Putin jest prezesem „zarządu”, w skład którego wchodzą osoby będące na widoku publicznym, takie jak na przykład Sieczin. Jest on również jednak członkiem pozostającej w cieniu „rady nadzorczej” – koterii złożonej z byłych szpiegów i innych współpracowników z Petersburga. Łącznie przypuszczalnie jest ich tylko czterech. Przynajmniej jeden z nich (jego nazwiska ze względów prawnych nie mogę tu wymienić) nie przebywa w Rosji. Jest znany pod pseudonimem „Kasjer”. O pozostałych członkach owej domniemanej czwórki wiadomo jeszcze mniej. Jest wśród nich pewien były kolega Putina z czasów, gdy służył on w KGB w Dreźnie, oraz pewien handlarz antykami z Petersburga, mający bliskie kontakty z tamtejszym światkiem przestępczym. Owego grona 4+1 nigdy nie widzi się publicznie razem, choć zachodnie agencje wywiadowcze wpadły na pewne ślady koordynowania ich ruchów. W roku 2007 Putin i jeden z członków owej czwórki przebywali w Soczi. Ówczesny prezydent Rosji zdymisjonował wówczas premiera******* i powołał na jego miejsce nieznanego wtedy Zubkowa. Inna zagraniczna agencja wywiadowcza jest przeświadczona, że latem 2008 roku Putin poleciał na rosyjski Daleki Wschód. Podczas trwającego 7 godzin lotu na pokładzie prezydenckiego samolotu towarzyszył mu jeden z członków jego „rady nadzorczej”. Zdaje się, że rolę taksówki dla pozostałych pełnił dyspozycyjny odrzutowiec będący własnością innego jej członka. W marcu 2008 roku ten sam samolot poleciał do Pragi, żeby zabrać stamtąd gimnastyczkę, Alinę Kabajewą, której nazwisko było wówczas w rosyjskich brukowcach łączone z Putinem. Dostarczył ją do Soczi na czas, żeby mogła spotkać się z rosyjskim przywódcą, który przybył tam tego samego dnia.

Niektórzy spekulują, że prawdziwą przyczyną wyniesienia Putina do władzy było połączenie sił co bardziej przebiegłych elementów zorganizowanych grup przestępczych z Petersburga, takich jak mafia tambowska, z resztkami KGB z tego miasta oraz późniejsze przeszczepienie tej przemożnej hybrydy do władz w Moskwie. Aż się prosi, żeby za trzy filary władzy w Rosji uznać środowisko przestępcze, kręgi biznesu i wywiad. Takie wyjaśnienia są jednak nazbyt eleganckie i nazbyt uproszczone. Gangsterzy, szpiedzy i biurokraci mieszają się ze sobą do takiego stopnia, że w istocie stanowią jeden filar o trzech bokach, swoistą nieświętą trójcę.

Rozeznanie się w tym wirze zarzutów i teorii jest trudne, i to nie tylko dlatego, że nad tymi, którzy chcą je zgłębić, nieustannie wisi groźba pobicia, procesu sądowego lub zabójstwa^30. Czy to z przypadku, czy w sposób zamierzony naszą wizję Rosji przesłania myślenie życzeniowe i zamierzona lub niezamierzona dezinformacja. W niektórych przypadkach istnieją wyraźne dowody zastraszania i świadomego zwodzenia. Jednym z powodów, dla których reakcja Zachodu była tak słaba, jest wypaczone postrzeganie poczynań tego reżimu za granicą. Opisuję je w następnym rozdziale.

* Pochodzą oni głównie z innych regionów byłego Związku Radzieckiego. Poddawani są rutynowym oszustwom, eksploatacji, a czasami nawet mordowani przez ich pracodawców, policję lub stosujących bandyckie metody ekstremistów politycznych.

** Odwiedziła ona Rosję jako przedstawicielka Komisji Spraw Prawnych i Praw Człowieka Rady Europy. W czerwcu 2009 roku opublikowała raport na temat motywowanych politycznie przypadków nadużywania wymiaru sprawiedliwości w Wielkiej Brytanii, Francji, Niemczech i Rosji, najwięcej miejsca poświęcając tej ostatniej. Poddała w nim druzgocącej krytyce m.in. nieograniczoną władzę prokuratorów, sędziów wydających wyroki według dyspozycji przekazywanych przez telefon i warunki w aresztach, w których przetrzymywano oskarżonych przed procesem. Wspomniała też o procesie Michaiła Chodorkowskiego i opisanych tu malwersacjach dotyczących Hermitage Capital – przyp. tłum.

*** Według bazy danych World Economic Outlook (wydanie z kwietnia 2014 roku) przeciętna roczna stopa wzrostu PKB w Brazylii w latach 2000–2014 jest szacowana na 3,26 proc., w Rosji na 4,64 proc., w Indiach na 6,69 proc., a w Chinach na 9,7 proc. Zob. http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2014/01/weodata/index.aspx – przyp. tłum.

**** Był on pierwszym wicepremierem w rządzie premiera Wiktora Czernomyrdina oraz wicepremierem w rządzie premiera Siergieja Kirijenki – przyp. tłum.

***** Kieruje ona Ośrodkiem Badania Elity Instytutu Socjologii Rosyjskiej Akademii Nauk – przyp. tłum.

****** Daniel Treisman, The Return: Russia’s Journey from Gorbachev to Medvedev, Free Press, Nowy Jork 2011 – przyp. tłum.

******* Premier Michaił J. Fradkow złożył dymisję 12 września. Szóstego października Władimir Putin mianował go dyrektorem SWR – przyp. tłum.

Rozdział 3

Śmiercionośne gry i pożyteczni idioci

Wielu czytelników tej ponurej opowieści nadal może sądzić, że chciwi, nieprzestrzegający prawa, niekompetentni szpiedzy to głównie problem Rosjan. Może i byłby to powód do litości, ale dlaczego ludzie spoza Rosji powinni w ogóle przejmować się tym, co się dzieje na ziemiach pozostających pod władzą Kremla? Jak jednak wykażę w tym rozdziale, toksyczna kombinacja szowinizmu i przestępczości jest również problemem dla reszty świata. W żadnym innym kraju gangsterzy i władze państwowe nie pokrywają się w stopniu stwarzającym tak duże zagrożenie. Najpotężniejsze kartele narkotykowe mogą dysponować zaawansowanym technicznie sprzętem łącznościowym, mogą przenikać do instytucji egzekwujących prawo, mogą też opłacać jakichś polityków. Nie dysponują one jednak (na razie) niczym, co dorównywałoby potencjałowi przestępczego syndykatu rządzącego Rosją. Rozporządza on nieograniczonymi środkami pieniężnymi, obejmuje swym zasięgiem cały praktycznie świat i ma arsenał pełen technicznych i logistycznych zasobów państwa, od satelitów szpiegowskich po okręty podwodne, co daje mu bezprecedensowe możliwości węszenia i manipulacji. Zdarza się, że światowej klasy rosyjscy hakerzy stają się pracownikami rządowymi, korzystają z ochrony państwa albo działają w sposób przestępczy, całkowicie we własnym interesie^1. Brudne rosyjskie pieniądze i oszukańcze praktyki w interesach i biznesie brukają i zżerają systemy finansowe, niszczą także kulturę środowiska gospodarczego oraz politykę krajów, których dotkną. Jak zauważył niestrudzony amerykański krytyk tego reżimu, Don Jensen, głównym przedmiotem rosyjskiego eksportu jest nie ropa naftowa i gaz, lecz korupcja^2. Publicznie przedstawiciele kręgów oficjalnych nie mówią o tym wiele, prywatnie jednak bardzo się martwią. W (dostępnej obecnie w WikiLeaks) depeszy przesłanej przez Ambasadę Stanów Zjednoczonych w Madrycie w sierpniu 2010 roku Rosję nazwano niemal dosłownie „państwem mafijnym”3. Mówi się w niej bez ogródek, że dla przeprowadzenia przestępczych operacji, takich jak handel bronią, rosyjskie agencje wywiadowcze uciekają się do pomocy szefów mafii. Zdaniem jej autorów, rosyjski wywiad potajemnie wspiera i chroni gangsterów w Hiszpanii, ci zaś odpłacają się, działając „jako uzupełnienie struktur państwowych”, wypełniając zadania, z którymi rząd Rosji nie mógł zostać powiązany publicznie. W depeszy tej wspomniano o przesyłaniu broni kurdyjskim separatystom w Turcji, jak też o tajemniczej sprawie porwanego w roku 2009 frachtowca „Arctic Sea”, co już samo w sobie jest niezwykłą historią. (Przypuszczalnie chodziło tam o przemycenie do Iranu elementów rosyjskiego systemu obrony przeciwlotniczej, S-300)4.

Źródłem tych zarzutów był specjalizujący się w zwalczaniu korupcji wysokiej rangi hiszpański prokurator José Grinda González, znany pod przydomkiem „Pepe” , który spędził dziesięć lat, śledząc rosyjską mafię. Na tle jego osobistego dorobku w zwalczaniu rosyjskiej przestępczości zorganizowanej działania innych krajów europejskich wyglądają na nieudolne i nieskuteczne. To on kierował śledztwem dotyczącym Gruzina Zachara Kałaszowa, najważniejszej postaci rosyjskiej mafii, jaką udało się wsadzić do zachodnioeuropejskiego więzienia. To on również uczestniczył w dwóch dużych operacjach wymierzonych przeciwko mafii: „Avispa” (w latach 2005–2007) oraz „Trojka” (2008–2009). W ich wyniku aresztowano ponad 60 podejrzanych.

W styczniu 2010 roku González spotkał się z amerykańsko-hiszpańską grupą roboczą i szczerze podzielił się z nią posiadanymi informacjami. Nie tylko opisał Rosję i Białoruś jako „państwa mafijne”, w których „działalności rządu i grup zorganizowanej przestępczości nie sposób rozróżnić”[*], ale i wsparł sensacyjne doniesienia Aleksandra Litwinienki, rosyjskiego uchodźcy politycznego otrutego izotopem polonu w roku 2009 w Londynie (Litwinienko, wcześniej oficer FSB, twierdził w dwóch zakazanych w Rosji książkach, że byłe KGB dopuszczało się zabójstw i przemytu narkotyków oraz aranżowało zamachy terrorystyczne dla celów politycznych).

Wśród wnikliwych spostrzeżeń, jakimi podzielił się González, znalazła się i taka m.in. obserwacja, że Liberalno-Demokratyczną Partię Rosji stworzyły służby wywiadowcze. Jego zdaniem, ma ona bliskie powiązania z mafią (na jej czele stoi zachowujący się jak klaun Władimir Żyrinowski; stanowisko tej partii w wielu sprawach jest ekstremistyczne, ale w Dumie jej posłowie zawsze głosują zgodnie z linią Kremla). W symbiozie łączącej państwo ze światem przestępczym – powiada González – dominującym partnerem jest FSB, a szefowie gangów, którzy nie tańczą tak, jak im ona zagra, ryzykują, że albo zostaną zabici, albo trafią do więzienia. Powodem do być może największego zaniepokojenia jest jednak to, że w kwestii tego, czy państwo hiszpańskie zdoła się uporać z rosyjską mafią, González jest pesymistą. Twierdzi, że próby „urwania jej głowy” nie powiodły się. Obecnie zaś co ważniejsi jej szefowie zaczęli się odgrywać i prowadzić „systematyczną kampanię”, mającą na celu zmanipulowanie hiszpańskiego systemu prawnego.

Formułowane przez Gonzáleza opinie mogą zaskakiwać, ale wcale nie są skrajne. Inne osoby na oficjalnych stanowiskach mówią w dużym stopniu to samo, ale nie pozwalają na podanie swego nazwiska. Niezwykłe jest raczej to, że dzięki WikiLeaks nieretuszowane, przypisane konkretnym ludziom poglądy, wyrażane przez będących ekspertami wysokiej rangi funkcjonariuszy publicznych, mogą trafić do szerokiego społeczeństwa. Bardzo podobne oceny, choć ubrane w powściągliwsze słowa, wypowiadają też funkcjonariusze służb bezpieczeństwa, gdy od czasu do czasu składają oświadczenia, których nie pozwalają nagrać^5. Dlaczego kwestie te nie znajdują echa w publicznych debatach, jest dla mnie prawdziwą zagadką. Dlaczego gdy na naszym progu pojawia się państwo rządzone przez gangsterów, nasi politycy nie obejmują go kwarantanną ani nie przeciwstawiają się zgubnym skutkom jego działalności? Jednym z powodów jest najwyraźniej „wojna z terrorem”, która odwróciła od tego regionu uwagę; wysiłki władz koncentrują się dziś na zagrożeniu ze strony radykalnych odłamów islamu. Wydaje się, że nawet w wąskim światku kontrwywiadu, w porównaniu z rosyjskimi, szpiedzy chińscy ściągają na siebie więcej uwagi. Służby Pekinu mają ponoć niezwykle sprawnych hakerów, świetnie idzie im zwłaszcza wykradanie tajemnic wojskowych i technicznych. Nie mordują jednak ludzi, nie manipulują naszym procesem podejmowania decyzji ani nie zakłócają naszych sojuszów. Szpiedzy rosyjscy stanowią część większej całości – kampanii zmierzającej do tego, aby dzielić i rządzić, wykorzystując chciwość zachodnich polityków i urzędników, aby płacić im za podejmowanie decyzji korzystnych dla Kremla, a także, aby bezlitośnie rozprawiać się z dysydentami mieszkającymi za granicą. Ten ostatni element prowadzi do jaskrawego naruszania prawa przez rosyjskich szpiegów, co spotyka się z zaskakująco nikłą ripostą.

Jednym z tego przykładów jest wspomniana już sprawa Litwinienki. Według brytyjskich kręgów oficjalnych zamieszana w nią była FSB. Pisałem o tym obszerniej w książce pt. Nowa zimna wojna^6. Drugi przykład można znaleźć w książce dwóch brytyjskich dziennikarzy dochodzeniowych, Marka Hollingswortha i Stewarta Lansleya, którzy opisali wyglądającą na zabójstwo śmierć 45-letniego prawnika Chodorkowskiego, Stephena Curtisa^7. Pomagał on zaplanować przekształcenie Jukosu z chaotycznego zbioru podmiotów – składników majątku wywołujących spory między inwestorami – w spółkę gazowo-naftową o wartości 15 miliardów dolarów. Niektórzy uważali, że ewolucja ta miała charakter jedynie kosmetyczny, inni byli przeświadczeni, że sygnalizowała koniec epoki gromadzenia fortun metodami bandyckimi, przyjęcie reguł dobrego zarządzania oraz wdrożenie przejrzystego ładu korporacyjnego. Curtis doradzał też Bieriezowskiemu i innym ważnym postaciom rosyjskim.

Reprezentował ludzi napawających lękiem, nastraszyć go jednak nie było łatwo. Gdy jeden z przyjaciół ostrzegł go: „Masz do czynienia z diabłem”, odrzekł: „Skoczę mu na grzbiet i dojadę aż do piekła”. Okazało się to w niemiły sposób prorocze. Po aresztowaniu Chodorkowskiego w 2003 roku, jako człowiek, który znał wszystkie najdrobniejsze szczegóły jego finansów, Curtis niemal dosłownie znalazł się na linii ognia. Obawiał się, że może zostać oskarżony w Rosji na podstawie takich samych, sfingowanych zarzutów: uchylanie się od płacenia podatków, pranie brudnych pieniędzy i malwersacje, jak też, że padnie ofiarą płatnego zabójcy wynajętego przez któregoś z ośmielonych rywali Chodorkowskiego. Kilka tygodni przed śmiercią zauważył, że łażą za nim prywatni detektywi wynajęci przez mniejszościowych akcjonariuszy Jukosu, a także ludzie ewidentnie pracujący dla rządu rosyjskiego. Jego konsultant do spraw bezpieczeństwa znalazł w zamku Curtisa w Dorset dowody, że założono mu podsłuch. Wynajął ochroniarza, a w połowie 2004 roku – jak twierdzą jego przyjaciele – zaniepokojony nasilającymi się pogróżkami, że zostanie zabity, zaoferował władzom brytyjskim, że w zamian za przyznanie mu ochrony, poinformuje je o sprawach, którymi się zajmował. Na tydzień przed śmiercią powiedział jednemu z przyjaciół: „Jeśli w ciągu najbliższych kilku tygodni coś mi się przydarzy, nie będzie to wypadek”. Gdy 3 marca 2004 roku jego helikopter podchodził do lotniska w Dorset przy złej, ale nie niebezpiecznej pogodzie, silnik nagle odmówił posłuszeństwa, a maszyna spadła i rozbiła się. Po przeprowadzeniu oficjalnego dochodzenia stwierdzono, że pilot, Max Radford, stracił orientację w końcowym etapie podejścia do lotniska i że nie znaleziono żadnych dowodów na to, iż doszło tam do jakiegoś wybuchu (chociaż wypadek mógł też zostać spowodowany przez majstrowanie przy przyrządach)8. Były ochroniarz Curtisa, Nigel Brown, który wcześniej pracował w pionie dochodzeniowym Scotland Yardu, jest pewien, że jego klient został zabity, i dziwi się, że policja nie podjęła dochodzenia w sprawie morderstwa.

Powody do niepokoju mają nie tylko prawnicy zatrudniani przez szukających schronienia oligarchów. Fascynujące wejrzenie w ściśle strzeżony świat zmartwień ludzi odpowiadających za bezpieczeństwo i obronę Wielkiej Brytanii przekazano w ciekawej audycji radiowej BBC pt. Dlaczego Rosja szpieguje^9. Być może zapewniony realizatorom dostęp do miejsc i źródeł był oznaką podzielanego w kręgach rządowych, chociaż niewyrażanego oficjalnie, zaniepokojenia działalnością Rosjan. Rozpoczynająca audycję sekwencja dźwiękowa brzmiała jak reminiscencja z bitwy o Anglię – słuchacze usłyszeli myśliwce, które podrywając się na alarm, spieszą przechwycić potencjalnie wrogi samolot. W rzeczywistości, w owych rosyjskich błazeństwach uczestniczy najczęściej powolny, ociężały Bear (Niedźwiedź), jak jest zwany w nomenklaturze NATO bombowiec TU-95, kolos z napędem śmigłowym, który wszedł na uzbrojenie w roku 1952[**]. Stanowi on pożyteczną platformę do odpalania pocisków [manewrujących – przyp. tłum.] z głowicami jądrowymi, ale łatwo go dostrzec, dlatego nie ma szans w starciu z samolotami państw NATO. Czasami jednak do takich lotów Rosjanie używają samolotu TU-160 (w nomenklaturze NATO – Blackjack). Jest to odznaczająca się elegancką, opływową sylwetką naddźwiękowa maszyna, wyposażona w nowoczesne rozwiązania techniczne pomocne w unikaniu obserwacji radarowej, przyprawiająca NATO o ból głowy. W roku 2008 do gazet przeciekła wiadomość o incydencie z poprzedniego roku, kiedy to Blackjack zbliżył się do północnej Anglii, lecąc na wysokości i z prędkością symulującą faktyczny atak jądrowy, z celem mieszczącym się gdzieś pomiędzy Leeds a Hull. Chociaż rosyjski samolot zawrócił, zanim faktycznie wszedł w brytyjską przestrzeń powietrzną, przez kilka nerwowych sekund dowódcy odpowiedzialni za obronę Wielkiej Brytanii zastanawiali się, czy to możliwe, że za chwilę wybuchnie trzecia wojna światowa^10.

Faktyczne szkody ów incydent wyrządził jednak nie nerwom, ale wiarygodności Wielkiej Brytanii. Nadmiernie obciążonym zadaniami Królewskim Siłom Powietrznym zabrakło samolotów, żeby wylecieć na spotkanie intruzowi. (Przypomnijmy, że działo się to w roku 2007. W chwili pisania tej książki możliwości obrony brytyjskiego obszaru powietrznego przez RAF jeszcze się zmniejszyły, a okrojenie budżetu wojskowego jeszcze bardziej je podważy). Zaskakująca jest także częstotliwość takiego sondowania – w pewnych okresach taki lot zdarzał się raz na tydzień, a od roku 2005 było ich ponad pięćdziesiąt. Tego rodzaju niepożądanym zainteresowaniem nękana jest zresztą nie tylko Wielka Brytania. W roku 2011 rosyjskie bombowce weszły w obszar powietrzny Holandii co najmniej trzykrotnie^11. Odpowiadających za obronę dowódców takie manewry irytują, a niekiedy niepokoją, nie lubią oni jednak rozmawiać na ten temat. Mówią, że w razie faktycznej wojny niewiele rosyjskich samolotów zdołałoby wystartować i że wszystkie zostałyby zestrzelone dużo wcześniej, zanim jeszcze zbliżyłyby się do przestrzeni powietrznej NATO. W czasie pokoju nie chcą natomiast dawać Rosji satysfakcji, jaką z pewnością by miała, gdyby wiedziała, że pobrzękiwanie szabelką odnosi skutek.

Prócz pozerstwa i wydawania ograniczonych środków na obronę, na efekciarskie wyczyny wojskowe, podejmowane przez Rosję wysiłki zmierzają też do szpiegowania brytyjskiego jądrowego potencjału odstraszającego. Modne jest ośmieszanie tego jako spuścizny zimnej wojny. Ci, którzy chcieliby, żeby Wielka Brytania z niego zrezygnowała, powinni jednak zadać sobie pytanie, czemu Rosja przeznacza tak wiele energii na pozyskanie jej tajemnic. Scenariusz, w którym Ameryka nie chce zaryzykować konfrontacji jądrowej z Rosją z powodu konfliktu dotyczącego bezpieczeństwa Europy, można sobie wyobrazić nawet dzisiaj. Przecież urządzane są nawet manewry wojskowe, jak ten z jesieni 2009 roku, kiedy to Rosja i Białoruś przeprowadziły ćwiczenia „Ładoga” i „Zachód-09”12. W istocie stanowiły one jedno ćwiczenie, które rozdzielono na dwa po to tylko, żeby uniknąć konieczności zapraszania obserwatorów z NATO, co – wedle ustaleń traktatowych dotyczących kontroli zbrojeń – należy czynić, gdy w manewrach uczestniczy ponad 13 tysięcy żołnierzy. Założenia owych manewrów nie były obronne, lecz ofensywne – wojska z obu tych państw, liczące łącznie około 20 tysięcy żołnierzy, ćwiczyły, jak odizolować państwa bałtyckie od reszty Europy, najechać je, a następnie okupować. Ćwiczenia te wykazały, że w razie wzmocnienia obrony krajów bałtyckich przez inne kraje NATO Rosja zareagowałaby użyciem taktycznej broni jądrowej. Po tych manewrach rosyjskie strategiczne wojska rakietowe (mające pod swą pieczą główny arsenał jądrowy) urządziły ćwiczenia, w których celem była Warszawa^13, co pokazuje, jak ściśle planowanie działań siłami konwencjonalnymi jest w Rosji połączone z użyciem broni jądrowej i jak ważne jest zachowanie brytyjskiego potencjału odstraszającego. Wyobraźmy sobie na przykład, że borykająca się z redukcją budżetu wojskowego z powodu trudności gospodarczych Ameryka jest zaabsorbowana jakimś innym regionem, powiedzmy, konfrontacją z Iranem, który zablokował drogę przewożącym ropę tankowcom przez cieśninę Ormuz (co Rosjanie z łatwością mogą zaaranżować), bądź też konfrontacją z Chinami o Tajwan. Przypomnienie przez Wielką Brytanię, że ma ona swój niezależny potencjał odstraszający[***] i w odpowiedzi na rosyjski atak jądrowy na jakiekolwiek siły brytyjskie w państwach bałtyckich jest gotowa go użyć, może przeważyć szalę na korzyść pokoju (czyli zwycięstwa) albo konfliktu (który bez Stanów Zjednoczonych NATO by przegrało). W dzisiejszych warunkach taki scenariusz jest zupełnie nieprawdopodobny. Jeśli jednak Wielka Brytania straci możliwość takiej riposty (bo np. nasz potencjał odstraszający utracił wiarygodność), to osłabiona zostanie cała podstawa obronności Zachodu. Jeśli jacyś przyszli przywódcy Rosji mogliby założyć, że może ona sobie pozwolić na zbrojną awanturniczość bez ryzyka poniesienia ostatecznej kary (a zwłaszcza, jeśliby wiedziało o tym również NATO), prawdopodobieństwo terroryzowania sąsiadów, wraz z utrzymującą się przynajmniej na dalszym planie polityki groźbą użycia siły zbrojnej, na pewno by wzrosło.

W tym kontekście interesujące jest, że będące dumą kurczącej się rosyjskiej marynarki wojennej okręty podwodne klasy Akula powróciły do taktyki z lat zimnej wojny i czyhają w pobliżu Firth of Clyde w nadziei, że podsłuchają dźwiękowe znamię brytyjskich okrętów podwodnych [z rakietami balistycznymi – przyp. tłum.] Trident, gdy wypływają one ze swojej bazy i do niej wracają. Ten charakterystyczny układ dźwięków pozwala – za pomocą wymyślnej aparatury wykrywającej – wyśledzić okręty podwodne drugiej strony, popłynąć ich śladem i je zniszczyć. Gdy już wiadomo, czego szukać, znacznie łatwiej to znaleźć. Okręty podwodne klasy Vanguard Królewskiej Marynarki Wojennej poświęcają wiele czasu na odparcie takich prób. Zważywszy, że wszystko, co ma cokolwiek wspólnego z okrętami podwodnymi, jest tradycyjnie owiane tajemnicą, wszelkie publiczne wzmianki o takim zaniepokojeniu dowodzą, jak poważnie dowódcy Marynarki Wojennej traktują działania Rosjan. Szepty, jakie słychać w cieniu Whitehall****, wskazują, że tego typu incydenty zdarzają się coraz częściej, a celem Rosjan są również podmorskie instalacje mające przeciwdziałać śledzeniu okrętów podwodnych. Okręty podwodne klasy Akula patrolują zresztą także akweny bardzo odległe od Rosji, nawet u wybrzeży Stanów Zjednoczonych, gdzie jeden z nich wynurzył się na powierzchnię, jakby jawnie zapraszając, żeby się nim zainteresować^14. Rosja dąży do zastraszenia NATO i wprowadzenia podziałów w jego szeregach, co zmusza sojusz do skupiania się na trudnych kwestiach, które jego członkowie woleliby pominąć i do których zgłębiania społeczeństwa w różnych krajach się nie palą. Gdyby po roznieceniu antagonizujących debat w łonie NATO Rosja doszła do wniosku, że Polska i państwa bałtyckie znalazły się w izolacji, byłoby jej łatwiej zastraszyć je w innych newralgicznych sprawach, takich jak dostawy paliw, handel czy polityka wewnętrzna. W ocenie, jak duże jest pole manewru, istotną rolę odgrywają służby wywiadowcze.

Rosja przejawiała najwyższe zainteresowanie reakcją Zachodu na przeprowadzane przez nią ćwiczenia. Jakie wnioski wyciągnęli z tego attachés wojskowi? Czy NATO było w stanie podsłuchiwać rosyjską łączność na terenie działań w czasie rzeczywistym? I co ważniejsze, jak inne kraje reagowały na ciche, acz ostro artykułowane obawy ze strony Tallina, Rygi, Wilna i Warszawy? Czy Zachód zareagował, mówiąc owym krajom leżącym na linii frontu, aby uspokoiły się i były cicho? Czy dodał im otuchy? Reakcja Zachodu nie była taka, jakiej Rosja się spodziewała. Choć niektórzy przedstawiciele kręgów oficjalnych usilnie próbowali pomniejszyć znaczenie tych manewrów (jeden z nich nazwał je „drgnięciem ogona dinozaura”), Ameryka zarządziła w odpowiedzi duże manewry sił specjalnych, desant piechoty morskiej w Estonii oraz ćwiczebne wzmocnienie sił zbrojnych na Łotwie. Również samoloty bojowe NATO przeprowadziły duże manewry, w ramach których dokonywano tankowania w powietrzu, a amerykańska Krajowa Agencja Wywiadu Geoprzestrzennego (dawna Agencja Map Obronnych) sporządziła szczegółową, trójwymiarową elektroniczną mapę krajów bałtyckich. Plany NATO na wypadek wydarzeń nadzwyczajnych po raz pierwszy uwzględniają obecnie państwa bałtyckie i przewidują wykorzystanie przestrzeni powietrznej Szwecji oraz zaangażowanie sił zbrojnych Polski. Przypuszczalnie nie jest to wynik, jakiego chcieli Rosjanie. Dlaczego więc to uczynili? Głównym powodem takiego samobójczego kroku było błędne założenie, że Zachód w istocie nie dba o państwa bałtyckie, a do NATO przyjął je tylko z przyczyn politycznych. Swoją reakcją jednak Ameryka przynajmniej wykazała, że owszem, dba o swoich nowych sojuszników i jest gotowa podjąć wysiłek, by to udowodnić.

Wszystko to bacznie obserwuje pełne szpiegów rosyjskie przedstawicielstwo przy NATO. Ta quasi-dyplomatyczna komórka cieszy się w Brukseli statusem zastanawiająco uprzywilejowanym, korzysta z obszernych pomieszczeń biurowych, uczestniczy w regularnych spotkaniach informacyjnych, a jej pracownicy posiadają identyfikatory, zapewniające im uprzywilejowane wejścia na spotkania, dostęp do dokumentów i innych obiektów. Tak przyjazne traktowanie datuje się od okresu, gdy NATO próbowało podlizać się Rosji w związku z przyjęciem do Sojuszu państw wchodzących wcześniej w skład imperium radzieckiego. Miało ono nadzieję, że otwierając się na Rosję, rozwieje w ten sposób wszelkie obawy co do swych zamiarów. W niektórych państwach członkowskich utrzymuje się po dziś dzień przeświadczenie, że różnice między NATO a Rosją są jedynie wynikiem nieporozumień, a pójście na konfrontację byłoby równoznaczne z klęską. Takie podejście jest popularne zwłaszcza w Niemczech, gdzie wyższej rangi urzędnicy państwowi niezachwianie wierzą, że Rosji nie należy odstraszać, ale trzeba ją przygarnąć do piersi i zapewnić, że jest bezpieczna. Spór teoretyczny, czy bez takiego podejścia stosunki z Rosją byłyby jeszcze gorsze, jest nie do rozstrzygnięcia. Jasne jest jednak, że z praktycznego punktu widzenia próby stworzenia atmosfery zaufania poniosły fiasko. W sprawach takich jak terroryzm NATO wykłada karty na stół, a w zamian dostaje ochłapy upozorowane na poważne informacje wywiadowcze, choć w istocie są one niewiele więcej warte niż to, co można znaleźć w internecie. Rosyjscy szpiedzy wysyłani do przedstawicielstwa przy NATO są liczni, wszechobecni, pozbawieni skrupułów i pełni energii. Bezceremonialnie raz po raz zaczepiają funkcjonariuszy, których uważają za obiecujących kandydatów do zwerbowania. Po mistrzowsku przesłaniają swoje charakterystyczne identyfikatory i wkradają się na spotkania, na które nikt ich nie zapraszał. Główne cele, jakie starają się rozpoznać, to sposób myślenia o wojskowej przyszłości Sojuszu, a w szczególności jego plany na wypadek wojny, nowe potencjały, na przykład w dziedzinie wojny cybernetycznej czy obrony przeciwrakietowej, jak też szyfry i łączność NATO, czyli centralny układ nerwowy Sojuszu. Bacznie wypatrują informacji dotyczących działalności kontrwywiadu, usiłując się wywiedzieć, co państwa członkowskie NATO wiedzą o Rosji i skąd te informacje pochodzą. Lubią mieć jasny obraz, kto jest szkolony w jakim celu, przez kogo, gdzie i jak dobrze.

Jak to się często zdarza w działalności służb wywiadowczych, paradoks polega na tym, że tajemnice te są zarazem i pilnie strzeżone, i niezbyt ciekawe. Od czasów zimnej wojny zdolności i potencjał NATO skurczyły się. Sumy, jakie wiele spośród jego państw członkowskich wydaje na obronność, są śmiesznie małe. Rządy wielu państw NATO mało interesują się Rosją, uważając, że podzielanie zmartwień państw bałtyckich i Polski nie przychodzi im łatwo. W razie jakiegoś kryzysu skuteczność reakcji NATO zależy niemal w stu procentach od Stanów Zjednoczonych. Spenetrowanie Sojuszu przez rosyjski wywiad najprawdopodobniej osiągnęło szczytowy poziom wtedy, kiedy ujawniło ono nie istnienie tajemnic, ale ich brak. Szczodrze finansowani rosyjscy szpiedzy nie mają nic przeciwko temu. Po pierwsze, Kwatera Główna NATO jest dobrym miejscem do zwerbowania rokujących nadzieję na dalszą pomyślną karierę osób z liczących się krajów, głównie Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji, Holandii, Norwegii czy Turcji, które będą zajmowały coraz wyższe stanowiska w aparacie obronnym i w służbach bezpieczeństwa swoich krajów. Po drugie, Bruksela jest znakomitym miejscem do prowadzenia stamtąd agentów. Belgijski kontrwywiad jest słaby. Rosją zajmuje się tylko garstka funkcjonariuszy, którzy nie mają prawa nikogo aresztować, a gdy chcą uzyskać nakaz aresztowania, borykają się z wielkimi trudnościami. Dla przytłoczonego obowiązkami Biura Bezpieczeństwa NATO to wszystko jest wielkim problemem.

Głębszym powodem rosyjskiego postępowania jest paranoidalna mentalność, uwarunkowana po części przez zimną wojnę, po części przez rozszerzenie NATO, a po części przez bombardowanie Serbii w roku 1999, w czym czołową rolę odegrało NATO*****. Rosjanie są przeświadczeni, że w sytuacji, gdy Związek Radziecki przeszedł do historii, Ameryka i jej sojusznicy przekształcili neutralne przedpole w kordon sanitarny, celowo skonstruowany tak, by upokorzyć byłe supermocarstwo i narzucić granice jego oddziaływania, łamiąc obietnicę, jaką dano ZSRR w zamian za zjednoczenie Niemiec******15. A co będzie, jeśli w razie jakiegoś zbrojnego zaognienia NATO postanowi udzielić pomocy bliskim sąsiadom Rosji, np. Gruzji, Ukrainie czy Mołdawii? Mając do czynienia z potężnym i nieprzewidywalnym sojuszem wojskowym, który dochodzi aż do twoich granic, lepiej mieć zbyt wiele źródeł informacji niż za mało. Nikt nie będzie się skarżył na nadmiar informacji o funkcjonowaniu wewnętrznych struktur NATO. Im więcej pracowici szpiedzy przyślą raportów mówiących, że NATO działa nieskutecznie i nie jest w stanie skupić się na swoich zadaniach, tym więcej będą dostawać poleceń, aby drążyli głębiej i doszukiwali się prawdy.

Inne organizacje międzynarodowe stoją wobec jeszcze większego ryzyka. Ich pracownicy mają mniej oporów przed wydawaniem tajemnic (zdradzenie własnego kraju czy jego sojuszów wojskowych to jedno, a zdradzenie anonimowej biurokracji to całkiem co innego). O ile NATO przynajmniej próbuje trzymać szpiegów na dystans, o tyle siedziba Komisji Europejskiej i Rady Europejskiej w Brukseli jest z punktu widzenia bezpieczeństwa koszmarem. Jest to siedlisko źle nadzorowanych biur, z nieprześwietlanym personelem, gdzie ludzie postronni mogą wejść, kiedy chcą, pod najbłahszym pretekstem i wyjść przez nikogo nieniepokojeni. Szczególnie podatnym celem jest Parlament Europejski, który zaczął odgrywać ważną rolę, gdy na mocy traktatu lizbońskiego przyznano mu funkcję głównego decydenta w sprawach Unii (jemu i dużym krajom członkowskim). Europosłowie (a w ich imieniu pracownicy ich biur) mogą dziś zażądać od Komisji Europejskiej każdego dokumentu. Personel jest sprawdzany pobieżnie (albo i wcale) i może poprosić o oficjalne informacje lub o nieoficjalną rozmowę z każdym, kto zajmuje jakieś ważne stanowisko.

Trzeba dodać, że Unia Europejska nie może traktować Rosji w taki sam sposób. Po pierwsze, nie posiada własnej służby wywiadowczej. Jej nieadekwatnie nazwaną Służbę Działań Zewnętrznych, która miała dać początek bardziej zdecydowanej i lepiej poinformowanej unijnej dyplomacji, trapią problemy związane z brakiem silnego przywództwa, spory wewnętrzne i biurokracja. Służba wywiadowcza wymaga o wiele silniejszej ręki i koncentracji niż służba dyplomatyczna. Jeśli UE nie jest jeszcze w stanie właściwie pokierować ministerstwem spraw zagranicznych i ambasadami, to nie ma szansy na stworzenie agencji szpiegowskiej zdolnej do uporania się z celem tak trudnym jak Rosja. Jedyną zaletą takiej sytuacji jest to, że zła agencja wywiadowcza wyrządza więcej szkody niż jej brak. Jeśli nie szpiegujesz, to nie możesz zostać wyprowadzony w pole przez złych informatorów, ale też nie przysporzysz kłopotów dobrym. Jej wadą jest to, że politycy mogą nie mieć pełnej wiedzy o ludziach, z którymi mają do czynienia, i o ich sposobie myślenia. UE nie jest też w stanie uzyskać informacji wywiadowczych od swoich państw członkowskich. Garstka tych (głównie Wielka Brytania i Francja), które mają rzeczywiście funkcjonujące służby wywiadowcze, nastawia się raczej nie na przyjście z pomocą eurokratom w podniesieniu poziomu ich gry, lecz na przechytrzenie UE w sprawach dotyczących ich interesu narodowego. A nawet wtedy, gdy interesy europejskie i narodowe pokrywają się, UE uważana jest za zbyt nieszczelną, aby można jej było powierzyć coś więcej niż zeschłe okruchy – nic niewarte suchary z informacji wywiadowczych.

Jak ze wszystkimi agencjami wywiadowczymi, pozyskać strumień informacji to jedno, a wykorzystać je należycie to drugie. Ludzie podejmujący decyzje w Stanach Zjednoczonych są zalani strumieniem informacji zastrzeżonych, tajnych, ściśle tajnych i pilnych, generowanym przez rozrastającą się „społeczność” wywiadowczą tego kraju^16. Większość to jednak albo śmieci, albo informacje już przeżute, albo pochodzące z kiepskich źródeł. O sposobie wykorzystywania informacji wywiadowczej w Rosji wiadomo znacznie mniej, ale jasne jest, że Putin żywo się interesuje produktami agencji swojego kraju. Ludzie, którzy znają rozkład jego dnia, mówią, że na czytaniu jej raportów i depesz spędza po kilka godzin dziennie, stroniąc od bardziej konwencjonalnych (i może bardziej użytecznych) źródeł informacji.

Wydaje się wszakże, że z takiego czy innego powodu Rosja ma talent do wyszukiwania w tej rzece danych najsmakowitszych kąsków. Zajmujący się Rosją urzędnicy unijni zdradzili mi, że często mają wrażenie, iż druga strona zna już każdy szczegół ich stanowiska negocjacyjnego. Łatwo z tego drwić. Jeśli Rosjanie wykiwają eurokratów, czemu miałoby to kogokolwiek obchodzić? Odpowiedź jest prosta. Jeśli Rosja rozumie, które kraje w zdeterminowany sposób popierają jakąś politykę Unii, której ona sama lubi albo nie lubi, jeśli wie, które kraje się wahają i jakie jest ich stanowisko negocjacyjne, to wie też, gdzie zastosować naciski dyplomatyczne (lub kiedy nie tracić czasu i siły, walcząc o przegraną sprawę).

Unia Europejska rozmawia z Rosją o sprawach ważnych dla każdego z państw członkowskich. Pierwszorzędnym przykładem są paliwa. W tej właśnie dziedzinie w ciągu ostatnich dziesięciu lat krajobraz polityczny bardzo się zmienił. Jeszcze dziesięć lat temu Rosję traktowano jako gwaranta przyszłych dostaw ropy naftowej i gazu ziemnego dla Europy, a także jako źródło fachowej wiedzy w dziedzinie jądrowej, paliw i technologii. Od tego czasu korupcja i niekompetencja wewnątrz Rosji oraz zastraszanie innych krajów w stosunkach zagranicznych podważyły jej znaczenie do tego stopnia, że na tę rzetelność sceptycznie patrzą nawet Niemcy. W przeszłości Niemcy były bardzo uzależnione od rosyjskiego gazu. Największe niemieckie spółki gazowe były ściśle związane z Gazpromem, a były kanclerz, Gerhard Schroeder, wkrótce po odejściu ze stanowiska został prezesem spółki zarządzającej wzbudzającym spory rosyjsko-niemieckim gazociągiem położonym na dnie Bałtyku*******. Za jego rządów Niemcy opierały się wszelkim próbom zajęcia zdecydowanego stanowiska w rozmowach z Moskwą w kwestii paliw i innych spraw, co wielu obserwatorów uważało za złowieszczy znak. Obawiali się oni, że dostawy rosyjskiego gazu zneutralizowały niemiecką rozwagę i sceptycyzm, gdy przyszło do kształtowania polityki wobec Rosji^17.

Dziś to się zmieniło. Utarczki Rosji z krajami tranzytowymi, takimi jak Ukraina, spowodowały przerwy w dostawach gazu do Europy i zachwiały zaufaniem ze strony Niemiec. Wydaje się, że następczyni Schroedera, Angela Merkel, w sprawach Rosji jest instynktownie nastawiona bardziej „jastrzębio”. Korupcja i niekompetencja w Gazpromie i gdzie indziej wzbudziły obawy, czy Rosja będzie w stanie wywiązać się ze swoich długoletnich zobowiązań co do dostaw. Pojawiły się też nowe źródła dostaw spoza Rosji – chodzi tu głównie o skroplony gaz ziemny (LNG), który można dostarczać drogą morską od odległych dostawców. Zaledwie pięć lat temu było to kosztowne, a i dostawców było niewielu. Dzięki zmianom technologicznym zarówno tankowce, jak i terminale gazowe jednak potaniały, a nowe techniki wydobycia sprawiły, że dziś na rynku jest więcej gazu. Czasy, gdy monopol na rurociągi biegnące ze wschodu na zachód dawał Rosji wyłączność na dostawy paliw do Europy, skończyły się.

Rosja prowadzi obecnie zaciekłą grę defensywną. Nie sprawuje już kontroli nad wąskim gardłem w dostawach. Zamiast tego chce zawierać umowy długoterminowe, obejmować udziały w systemach dystrybucji i mieć dostęp do informacji rynkowej. W Wielkiej Brytanii ludzie mający do czynienia z miejscowym podmiotem zależnym Gazpromu******** mówią, że zachowuje się on nie tyle jak nowy uczestnik rynku, ile jak organizacja prowadząca operację wywiadowczą. Burkhard Even, szef kontrwywiadu w niemieckiej służbie bezpieczeństwa – Federalnym Urzędzie Ochrony Konstytucji – naświetlił rolę rosyjskich szpiegów we

wspieraniu rosyjskich spółek (…) dla zdobycia przez nie pozycji w niemieckim sektorze paliw. Interesują się przede wszystkim energią alternatywną i odzyskiwaniem energii, możliwościami zwiększania wydajności energetycznej, interesami Europy w dziedzinie paliw i strategiami dywersyfikacji (…)l8.

Pod wieloma względami Rosja jest dziś krajem zacofanym. Dla tych, którzy pamiętają, że to Związek Radziecki wysłał w kosmos pierwszego sztucznego satelitę Ziemi, pierwszą istotę żywą i pierwszego człowieka, jest to upokarzające. Zlikwidowanie tej luki w toku normalnego rozwoju przemysłowego wydaje się niemal niemożliwe. Chociaż w rosyjskim systemie oświatowym pozostają enklawy utrzymujące się na doskonałym poziomie, ambitni Rosjanie nie zakładają i nie rozwijają swoich przedsiębiorstw we własnym kraju, ale wyjeżdżają za granicę********19.

Chociaż Putin jest osobiście zdeterminowany, aby Rosja stała się jednym z czołowych państw świata w dziedzinie nanotechnologii********, stworzenie tak zaawansowanej gałęzi przemysłu od podstaw jest trudne. Rosja ma wiele potencjału intelektualnego, ale zaczyna dziesięć lat później niż jej konkurenci w Niemczech, Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii. Jedyną drogą, która może przynieść Rosji nadzieję na zlikwidowanie tej luki, jest wykradzenie tajemnic – bądź po to, żeby wykorzystał je przemysł rosyjski, bądź żeby pohandlować nimi gdzie indziej (głównie z Chinami). Jednym ze sposobów osiągnięcia tego celu jest podsłuchiwanie zagranicznych systemów łączności.

Jeśli spojrzymy za pomocą Google Earth na miejsce o współrzędnych: 57°48’8.20” N i 28°12’58.59” E, to zobaczymy wykonane z kosmosu zdjęcie przedstawiające dużą grupę anten satelitarnych. Mieści się ona na zachodnim skraju Rosji, tuż przy granicy z Estonią, na północny wschód od głównej drogi A-212, biegnącej z Pskowa, stolicy tego obwodu. Nawet patrząc z wysokości orbity okołoziemskiej, widać lśniący metal i jasną farbę. Z całą pewnością jest to nowy obiekt. Długie cienie rzucane przez ogrodzenie i budki strażników wokół szyku anten wskazują, że miejsce to jest pilnie strzeżone. Google pomaga obecnie je rozszyfrować, zaopatrując je w opis „Ośrodek FAPSI”20, a przedsiębiorczy fotograf dostarczył nawet znakomite zdjęcie^21. Funkcjonariusze zachodnich wywiadów początkowo łamali sobie głowy, czemu może służyć ten obiekt. Rosja dysponuje już przecież całym archipelagiem stacji nasłuchu radioelektronicznego. Po co budować nową i właśnie w tym miejscu?

Odpowiedź na to pytanie brzmi następująco. Ten róg terytorium Rosji nachodzi na skraj pokrycia ziemi przez anteny głównego satelity konsorcjum Inmarsat, oznaczonego symbolem 4-F2. Satelita ten jest umieszczony wysoko******** na orbicie geostacjonarnej nad Oceanem Atlantyckim i przekazuje ogromny strumień danych płynących między Europą a Stanami Zjednoczonymi^22. Warto dodać, że tego rodzaju sieci danych są przedmiotem żywego zainteresowania ze strony Rosji. Możliwość przysłuchiwania się rozmowom prowadzonym przez telefony komórkowe, przeglądania poczty elektronicznej, poznawania czyichś zwyczajów w przeszukiwaniu internetu i zdobywania haseł stanowią istotne elementy innych operacji szpiegowskich, służących zarówno uzyskiwaniu informacji drażliwych politycznie, jak i gromadzeniu kompromitujących materiałów, które można wykorzystać do szantażu; służy to również wykradaniu tajemnic przemysłowych i handlowych innych krajów********.

W latach ZSRR szpiegostwo przemysłowe stanowiło bardzo znaczącą część działań wywiadowczych. Ówcześni planiści przeważnie nie byli jednak w stanie wdrożyć do produkcji technik i technologii, które w okresie zimnej wojny szpiedzy z KGB zdobywali mrówczym trudem i błyskotliwością. Dziś wielu ograniczeń z tamtych czasów już nie ma. Korzystające ze wsparcia państwa rosyjskie spółki, działające w dziedzinie zaawansowanych technologii, funkcjonują sprawniej niż ich poprzednicy w epoce ZSRR – między innymi dlatego, że nie są ograniczane ramami gospodarki planowej; innym powodem jest osłabienie paranoicznej kultury tajemnicy państwowej. Eksperci i członkowie zarządów tych spółek mogą swobodnie podróżować. Zniesiono kontrolę eksportu newralgicznych urządzeń, która tak frustrowała radzieckich inżynierów podczas zimnej wojny^23. Nie tylko skradzione materiały mogą być dziś lepiej wykorzystane, ale i próg zdrady tych, którzy ich dostarczają, jest obecnie niższy. W dniach ideologicznej rywalizacji między Wschodem i Zachodem nawet najbardziej przyciśnięty do muru (przez potrzeby finansowe) zachodni naukowiec mógł dobrze się zastanowić, czy pomóc totalitarnemu supermocarstwu, którego samo istnienie opierało się na kłamstwach i masowych morderstwach. Odium z racji pomagania Rosji jest dziś znacznie mniejsze, wszak głęboko zaangażowanych w interesy z tym krajem jest też wielu zachodnich biznesmenów i polityków. Naukowcowi czy inżynierowi niemieckiemu, który ulegnie rosyjskiej zaczepce mającej skłonić go do przekazania tajemnic firmy lub uczelnianego laboratorium, można by wybaczyć refleksję, że skoro dzięki koneksjom z Rosją może wzbogacić się ktoś, kto zajmuje wysokie stanowisko publiczne, to może sobie na to pozwolić również skromny niemiecki specjalista.

Ogólnie biorąc, głównym celem rosyjskich operacji wywiadowczych prowadzonych poza granicami kraju są Stany Zjednoczone. Partnerstwo, jakie rozwinęło się od czasu „wyzerowania”, jest oszczędne w słowach i ostrożne, wrogość natomiast głęboko zakorzeniona i instynktowna. Oprócz nękania i obserwowania członków rosyjskiej diaspory, głównym celem Rosjan jest dokonanie oceny procesów podejmowania decyzji i w miarę możliwości wywarcie na nie wpływu.

Polega to m.in. na braniu pod lupę każdego, kto z racji działalności w ramach życia politycznego w Waszyngtonie stanowi dla Moskwy problem – bezpośredni lub pośredni. Są to więc emerytowani urzędnicy, komentatorzy i politycy, jak też eksperci z „trustów mózgów” i uczelni, uczestniczący w kształtowaniu polityki mającej wpływ na Rosję, jej interesy i jej sąsiadów. Praktyczne cele takich starań rozciągają się od symbolicznych, jak np. anulowanie poprawki Jacksona-Vanika^24, po niepewne, jak zrozumienie toczonych w senacie sporów, dotyczących układów o kontroli zbrojeń. Jednym z głównych interesów strategicznych Rosjan jest osłabienie transatlantyckich więzi bezpieczeństwa i umacnianie w ten sposób pozycji Rosji w Europie. To właśnie jest motywem kryjącym się za (dotychczas nieskutecznym) nawoływaniem przez Rosję do stworzenia nowej europejskiej „architektury bezpieczeństwa”, która wykluczyłaby Amerykę i dała Rosji legalnie wiążące weto przy podejmowaniu decyzji dotyczących tego kontynentu. W tym celu Rosja podsyca w Europie nastroje antyamerykańskie i z zapałem zachęca amerykańskich decydentów, polityków i myślicieli, aby widzieli świat nie w kategoriach dawnych sentymentalnych sojuszów z ubiegłego stulecia, ale w kategoriach dwustronnych porozumień między wielkimi mocarstwami. W tej sprawie w istocie Rosja wyważa otwarte drzwi – zaangażowanie Stanów Zjednoczonych w NATO i tak słabnie, podobnie jak słabną nastroje proatlantyckie w Europie.

Innym priorytetem dla mocodawców rosyjskich szpiegów jest dopomaganie w interesach prowadzonych przez rosyjskie przedsiębiorstwa. Przykładem większego przełomu jest podjęta w roku 2010 decyzja pozwalająca największemu rosyjskiemu eksporterowi uzbrojenia, spółce Rosoboronexport, na wznowienie działalności w Stanach Zjednoczonych. Rosja interesuje się wymogami, od których spełnienia zależy dopuszczenie akcji do obrotu giełdowego, zasadami określającymi obowiązki informacyjne oraz innymi przeszkodami na drodze do amerykańskich rynków kapitałowych. Jest to ostateczny cel dla skorumpowanych urzędników i przedsiębiorców jak świat długi i szeroki – dopuszczenie do obrotu giełdowego daje bowiem nie tylko natychmiastowy zastrzyk gotówki wpłacanej przez zagranicznych akcjonariuszy, ale i wykreowuje magiczną aurę poważania.

Rosja niepokoi się też szybkim wzrostem wydobycia gazu łupkowego w Stanach Zjednoczonych. Oznacza to, że Ameryka nie importuje już skroplonego gazu ziemnego od innych producentów, stwarzając w ten sposób nadmiar taniego gazu na rynku. Pozwoliło to z kolei krajom europejskim zróżnicować swoje źródła zaopatrzenia, zmniejszając udział gazu importowanego za pomocą rurociągu z Rosji. Mówiąc ogólniej, Rosja stara się ograniczyć wpływy Ameryki na światowych rynkach paliw, jak też promować interesy takich spółek, jak Gazprom i Rosnieft. Z działaniami tymi powiązani są eksponowani politycznie obywatele rosyjscy, którym uzyskanie wizy amerykańskiej przychodzi z trudem bądź jest całkiem niemożliwe. Rosyjscy funkcjonariusze wywierają naciski na amerykański aparat rządowy, aby osobom tym zezwolono na wjazd do Stanów Zjednoczonych, usiłują też dodatkowo nalegać na to przez kontakty w Kongresie. Głośnym tego przykładem była sprawa Olega Deripaski, rosyjskiego rekina biznesu, którego wysiłki, aby odwiedzić Amerykę, stały się przedmiotem ostrych sporów^25.

Ostatecznym i najbardziej niebezpiecznym celem, do jakiego dąży Rosja, jest przeniknięcie do agencji bezpieczeństwa i wywiadu państw NATO. Dwa godne wzmianki sukcesy odniesione niedawno w Ameryce dotyczą Aldricha Amesa i Roberta Hanssena. Ames był wysokiej rangi funkcjonariuszem pionu kontrwywiadu w CIA, zajmującym się Związkiem Radzieckim. Zanim go w roku 1994 aresztowano, zdradził ponad 100 operacji i 25 agentów w KGB i innych radzieckich strukturach siłowych, ludzi, którzy zawierzyli Ameryce swoje życie. Około dziesięciu spośród nich zostało straconych. Hanssen z kolei był wysokiej rangi funkcjonariuszem FBI. Jego praca miała polegać na wyłapywaniu szpiegów rosyjskich, do dnia, gdy w roku 2001 ujawniono, że sam jest jednym z nich.

W działaniach tych pełno jest szpiegostwa, ale w swej klasycznej postaci jest ono tylko ich częścią. Do osiągnięcia swoich celów Rosja posługuje się wieloma taktykami. Jedną z nich jest prowadzenie kampanii nacisku (lobbingu), włącznie z naciskami dyplomatycznymi. Tego rodzaju wysiłki można dostrzec, jeśli się wnikliwie prześledzi czasopisma branżowe, co pokaże nam narastanie oraz zakres rosyjskich działań. Ich ślady możemy też znaleźć w oświadczeniach składanych stosownie do wymagań ustawy o rejestracji agentów zagranicznych (ta właśnie ustawa posłużyła za tymczasową podstawę prawną, dzięki której postawiono w stan oskarżenia szpiegów schwytanych w lecie 2010 roku). Drugą metodą jest niekonwencjonalne posługiwanie się prawem. Chodzi tu m.in. o grożenie krytykom reżimu procesami w sądach angielskich. W Stanach Zjednoczonych swoboda wypowiedzi podlega ochronie na podstawie pierwszej poprawki do konstytucji, ale jest ona bezużyteczna w Londynie, gdzie ktoś, kto wygłosi zniesławiające oświadczenie, ryzykuje, że zostanie mu wytoczony kosztowny proces, podczas którego będzie musiał albo uzasadnić przedstawiony zarzut faktami, albo dowieść, że był bezstronny. Spowodowało to, że nawet w Stanach Zjednoczonych wiele ośrodków analitycznych i analityków przeformułowało lub wycofało swoje krytyczne oceny. Inną taktyką, odwołującą się do metody kija i marchewki, jest oferowanie (lub wycofanie) wstępu na spotkania z rosyjskimi politykami, takie jak doroczny spęd na forum [międzynarodowego klubu dyskusyjnego – przyp. tłum.] „Wałdaj”, gdzie dziennikarze, naukowcy i eksperci z „trustów mózgów” mogą przeprowadzać długie wywiady z Putinem^26. Bardziej skandaliczne zabarwienie ma to, że rosyjscy lobbyści mogą również zaoferować (lub wstrzymać) fundusze na programy badawcze w ośrodkach analitycznych lub uczelniach. W działaniach takich mogą uczestniczyć agenci funkcjonujący bądź to jako personel rosyjskich placówek dyplomatycznych, bądź to niejawnie.

Rosja korzysta również z bezpośredniej obecności w zagranicznych środkach przekazu. W roku 2010 rosyjski podatnik regularnie dotował borykające się z trudnościami finansowymi zagraniczne gazety, włącznie z „Daily Telegraph” i „Washington Post”. Obie te gazety dodawały do swych podstawowych wydań wkładki pt. „Teraz Rosja”27; ich treść została intensywnie doprawiona w sposób odpowiadający oficjalnej linii Kremla i przygotowana przez redakcję rządowego dziennika „Rossijskaja Gazieta”, słynącego z haniebnego fałszowania historii i rozpowszechniania propagandy^28. W wychodzących drukiem edycjach owych gazet ich redakcje starają się zaznaczyć, że wkładki te nie są dziełem ich dziennikarzy. Opłacany materiał jest umieszczany także na ich stronach internetowych, a jego układ graficzny bardzo przypomina teksty amerykańskich dziennikarzy. Zamieszczone drobnym druczkiem zastrzeżenie informuje: „»Russia Now« jest płatnym dodatkiem do »The Washington Post«”. Na stronach internetowych „Daily Telegraph” bardziej rzucający się w oczy tekst głosi: „Niniejszy dodatek został przygotowany przez dziennik »Rossijskaja Gazieta« (w Rosji) i on sam ponosi odpowiedzialność za jego treść”. Nie stwierdzono jednak konkretnie, że była to płatna transakcja. Jeśli ktoś przeglądał te strony jedynie wyrywkowo, to mógł łatwo zostać zdezorientowany.

Również w Wielkiej Brytanii dwie dość istotne gazety: „The Independent” oraz londyński „Evening Standard”, znajdują się w rękach Jewgienija Lebiediewa, syna byłego funkcjonariusza KGB, Aleksandra Lebiediewa, który w latach ZSRR pracował w rezydenturze w Londynie. Nie najlepiej wspominają go dysydenci, którzy wyemigrowali w owym czasie do Wielkiej Brytanii (głośno się o nim stało także z powodu bójki z innym uczestnikiem nadawanego ze studia programu telewizyjnego, za co nigdy nawet nie przeprosił)29. Gazety te z godną uwagi skwapliwością informowały o nudnych wydarzeniach w rosyjskiej gospodarce, prowadziły też kronikę życia towarzyskiego ich właściciela (gwoli sprawiedliwości trzeba przyznać, że jak na brytyjskie media, nie jest to nic niezwykłego). Dotychczas nie pojawiły się jakieś systematyczne oznaki ingerencji w redakcyjne stanowisko wobec Rosji (kierująca działem międzynarodowym „The Independent” Mary Dejevsky jest dobrze znaną brytyjską specjalistką od spraw rosyjskich; jej charakterystyczny optymizm co do perspektyw i problemów tego kraju datuje się z czasów o wiele wcześniejszych niż zmiana właściciela tej gazety). Żadna z innych, wspomnianych gazet nie zajęła stanowiska prorosyjskiego, aczkolwiek ogólna redukcja budżetu na tematykę zagraniczną z pewnością zmniejszyła możliwości śledzenia przez nie niuansów rosyjskiej polityki i gospodarki.

Od szczodrości przy zamieszczaniu ogłoszeń i zmian właścicieli bardziej niepokojące jest rozleglejsze i subtelniejsze oddziaływanie rosyjskich pieniędzy na środki przekazu. Rosyjscy agenci potrafią znakomicie kultywować swoje kontakty w środowisku dziennikarskim, oferując im za przychylne relacjonowanie spraw dostęp do ważnych źródeł. Ci, którzy piszą we wrogim tonie, mogą odkryć, że nie są już zapraszani na spotkania w klubie „Wałdaj”. Dla profesjonalnych obserwatorów Rosji zaproszenie na to wydarzenie, zwykle odbywające się w listopadzie, jest równoważne z przepustką do uprawiania zawodu. Jeśli odbierze się komuś ten przywilej, może to zaszkodzić jego karierze zawodowej albo wręcz ją storpedować. Ostrzejszą sankcją wobec dziennikarzy, którzy systematycznie krytykują Rosję, jest umieszczenie ich na sporządzanej przez FSB czarnej liście wizowej.

Rosyjskie wpływy i rosyjska działalność wywrotowa pojawiają się na arenie życia publicznego tak w krajach Unii Europejskiej, jak i w Ameryce. O wielu sprawach nie da się mówić otwarcie z obawy przed procesami o zniesławienie. Zdarzające się czasami skandale pozwalają jednak przynajmniej nakreślić ich zarys. Jedną z takich spraw jest rola agentów Rosji w przekupywaniu polityków, szantażowaniu ich albo mąceniu im w głowach. Wyniki tego są niekiedy zastanawiająco mało subtelne, jak np. wtedy, gdy niewolniczo trzymają się oni rosyjskich tez i strategii głosowania w organizacjach i instytucjach międzynarodowych, takich jak np. Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy czy Zgromadzenie Parlamentarne Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie. Jeśli czytelnicy nigdy nie słyszeli ani o jednej, ani o drugiej, można im to wybaczyć – są to dobrze opłacane fora do jałowych dyskusji, gdzie przyjmuje się moralizujące uchwały, ogromnie rozgadane i pozbawione znaczenia. Rosja uważa jednak, że dla jej celów są one pożyteczne, można bowiem na nich naświetlić kwestie, które wprowadzają podziały wśród jej europejskich krytyków albo są dla nich kłopotliwe^30. Od działalności owych organizacji ważniejsze jest jednak to, kto w nich zasiada – są to parlamentarzyści, którzy ważne stanowiska zajmują również u siebie w kraju.

Ci, którzy obserwują posiedzenia na tych forach, zauważają, jak często niektórym z deputowanych – mężczyznom w średnim wieku, stanowiącym większość ich członków – towarzyszą atrakcyjne, młode Rosjanki bądź kobiety z krajów Europy Środkowej. W większości przypadków kobiety te zostały niewątpliwie zatrudnione wyłącznie dzięki umiejętnościom wyszukiwania potrzebnych ich szefom informacji i ich analizy. Utrzymuje się jednak podejrzenie, że przynajmniej w niektórych przypadkach ktoś przypisał je do owych osób na obieralnych stanowiskach publicznych po to, aby wpływały na podejmowane decyzje lub zdobywały drażliwe informacje. Nie musi to się łączyć ze zdradą. Niektórzy politycy są na tyle głupi i naiwni, że potrafią zatrudnić wzbudzające wątpliwości asystentki i wprowadzać je w życie towarzyskie bez zastanawiania się, że coś tu może nie grać.

Na przykład w roku 2010 brytyjską służbę bezpieczeństwa zaniepokoiło spostrzeżenie, że zatrudniona w parlamencie Rosjanka, Katia Zatuliweter, spotkała się z funkcjonariuszem rosyjskiego wywiadu należącym do personelu Ambasady Federacji Rosyjskiej w Londynie. Łowcy szpiegów nabrali przekonania, że oto wykryli aktywnego, niebezpiecznego szpiega. Stałym trikiem w podręcznikach operacyjnych tej służby było posługiwanie się tzw. jaskółkami, czyli atrakcyjnymi, młodymi kobietami, które uwodziły mężczyzn z Zachodu będących celem działań KGB. Katia miała długotrwały romans ze swoim pracodawcą, posłem Mikiem Hancockiem. Starszy od niej o 40 lat, zażywny, zadufany w sobie i żonaty, był klasycznym celem takiej operacji. Dodajmy, że był też szanowanym członkiem Komisji Obrony Izby Gmin oraz Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy. Katia trafiła później również do łóżka jednego z wyższych rangą funkcjonariuszy NATO, który zajmował się Rosją i Ukrainą i też był żonaty. Podobnej kariery w Rosji nie mogłaby zrobić żadna młoda kobieta z Wielkiej Brytanii.

Minister spraw wewnętrznych******** nakazała deportowanie Zatuliweter. Ona sama odwołała się od tego nakazu (gdyby faktycznie była szpiegiem, byłoby to osobliwe zachowanie), a MI5 została w bezprecedensowy sposób publicznie zawstydzona. Jej odwołanie rozpatrywał trybunał w składzie trzech sędziów, wśród których znalazł się były dyrektor MI5, Stephen Lander. Dowody przedstawione przez MI5 na rozprawie otwartej dla publiczności nikogo nie przekonały; wygląda na to, że podobnie brzmiały argumenty tej służby przedkładane na posiedzeniach zamkniętych. Trybunał doszedł do wniosku, że to nieprawdopodobne, żeby Zatuliweter zajmowała się szpiegowaniem; znacznie bardziej prawdopodobne, że była po prostu „niedojrzałą, wyrachowaną, poddającą się emocjom i egocentryczną młodą kobietą”31. To, że spotkała się z rezydującym w Londynie funkcjonariuszem rosyjskiego wywiadu, świadczyło na jej korzyść – gdyby faktycznie szpiegowała, unikałaby takich kontaktów, a z oficerem prowadzącym spotykałaby się wyłącznie podczas regularnych podróży do Rosji. To, że nawet na utajnionym posiedzeniu trybunału MI5 nie potrafiła przedstawić rozstrzygających materiałów dowodowych, potwierdzających jej naganne występki, było zdumiewające. Zadziwiające jest zresztą, czemu w ogóle służba ta zaryzykowała i publicznie zażądała, aby Katię deportować. Jakąkolwiek jej działalność szpiegowską powstrzymałoby natychmiast ciche ostrzeżenie. A jeśli Katia Zatuliweter faktycznie była szpiegiem, to czemu nie obserwować jej działalności? Jednym z wyjaśnień może być to, że od zakończenia zimnej wojny niegdyś imponujące kompetencje MI5 w sprawach Rosji poważnie podupadły.

Bez względu na niedociągnięcia w ich praktycznej działalności MI5 i jej siostrzane służby mają rację, że odwiedzający Zachód pod własnymi nazwiskami obywatele Rosji stanowią znacznie większą część podejmowanego przez Kreml wysiłku szpiegowskiego niż staromodni nielegałowie. Przykładem z nowego naboru mogłaby zapewne być urodziwa doktorantka legitymująca się paszportem z któregoś kraju Europy Wschodniej (odpowiedzialni za kontrwywiad funkcjonariusze Komisji Europejskiej niekiedy wspominają w takim kontekście o Bułgarii). Taka „badaczka” spraw Unii będzie atrakcyjna, ciekawa i bezwzględna. Na początek zostanie zatrudniona jako stażystka, a potem jako asystentka, co otwiera jeden kierunek ataku. Równocześnie prowadzić będzie badania na potrzeby doktoratu, którego temat może dotyczyć np. polityki Unii w dziedzinie gospodarki paliwowej, stosunków handlowych z Rosją lub jakiegoś innego zagadnienia, będącego przedmiotem zainteresowania Kremla. Jej zachowanie jest w pewnym sensie uprawnione. Zadawanie w trakcie flirtu pytań, a nawet sypianie z zatrudnionymi w aparacie urzędniczym osobami, które na nie odpowiadają, nie jest przestępstwem. Jej dane osobowe i życiorys mogą być sfingowane, ale częściej będą prawdziwe. Nazwisko, pod jakim występuje, najpewniej uzyskała w wyniku krótkotrwałego, lecz przekonującego małżeństwa z jakimś Bułgarem. Rodzinne powiązanie ze strukturami wywiadowczymi i okres spędzony w Rosji na uczeniu się szpiegowskiego rzemiosła wyszłyby na jaw jedynie w wyniku szczegółowego prześwietlenia. Owa „doktorantka” (powyższy opis jest zlepkiem kilku przykładów wziętych z życia) przypuszczalnie będzie unikała stanowisk, na których podlegałaby automatycznie sprawdzeniu, jak np. w aparacie NATO lub w nowym pionie zagranicznym Komisji Europejskiej, Służbie Działań Zewnętrznych. Jej współlokatorki, ludzie, z którymi sypia, bądź koledzy i koleżanki z pracy mogą pełnić właśnie takie funkcje, ona zaś będzie pozostawać ledwie o krok za nimi. Faktycznie, zaskakująco często okazuje się, że sekretarki pracujące w newralgicznych instytucjach Unii Europejskiej urodziły się w głównych krajach byłego Związku Radzieckiego. Dziś mają one paszporty z gwiazdami Unii Europejskiej. Któż by pożałował im szansy na jak najdalej idący awans w dostępnych obecnie karierach? Musiałby to być ktoś doprawdy bardzo podejrzliwy. Wygląda na to, że nikogo to nie niepokoi i nikt nie chce ich sprawdzać. Nawet zresztą gdyby je sprawdzono, trudno byłoby się rozeznać, czy ich regularne wyjazdy do Rosji (żeby odwiedzić rodzinę) służą właśnie temu celowi, czy też program wizyty obejmuje również spotkanie z agencją szpiegowską. Jednym z działań prowadzonych przez Rosję za granicą jest wykorzystywanie takich właśnie ludzi (jeszcze do nich powrócę). Gdy jednak nie ma ich pod ręką, władcy rosyjskich szpiegów sięgają po kolejną rezerwę potencjalnych agentów – rosyjską diasporę.

* Do tej kategorii zaliczył również Gruzję, dodając, że w takim kierunku zmierza także Ukraina.

** Samolot ten ma napęd turbośmigłowy, wszedł na uzbrojenie w roku 1956 i jest najszybszy w swojej klasie na świecie – jego prędkość maksymalna wynosi 920 km/godz. W ocenie zamieszczonej na witrynie internetowej Federacji Naukowców Amerykańskich napisano, że jest to zapewne najbardziej udany bombowiec zbudowany w ZSRR, od wielu lat wykorzystywany w różnorodnych misjach, jedyny na świecie bombowiec z napędem turbośmigłowym, zdolny do nadzwyczaj długotrwałego utrzymywania się w powietrzu przy prędkości niewiele mniejszej od ciężkich bombowców turboodrzutowych (http://www.fas.org/nuke/guide/russia/bomber/tu-95.htm) – przyp. tłum.

*** Kwestia niezależności brytyjskiego odstraszającego potencjału jądrowego jest w Wielkiej Brytanii dyskusyjna, bo o ile głowice rakiet Trident, w jakie uzbrojone są okręty klasy Vanguard, są produkcji brytyjskiej, o tyle same rakiety wytwarza w Stanach Zjednoczonych Lockheed Martin, ich konserwację przeprowadza się w bazie amerykańskiej marynarki wojennej w stanie Georgia i formalnie nie są one własnością brytyjską – Wielka Brytania ma prawo do określonej liczby rakiet ze wspólnej puli amerykańsko-brytyjskiej. Wbrew dość powszechnemu przekonaniu, przypuszczalnie nie korzystają one z naprowadzania przez GPS, wiadomo, że mają gwiezdny system nawigacji, więc nie grozi im oślepienie, gdyby Stany Zjednoczone wyłączyły sygnał ze swoich satelitów nawigacyjnych, ale podczas prac Komisji Obrony Izby Gmin niepokój z tego tytułu wyrażano nawet w roku 2006. (Zob. House of Commons Select Committee on Defence Written Evidence, Annex B, 20 czerwca 2006 roku; http://tinyurl.com/8upqta). Zważywszy na reakcję Stanów Zjednoczonych na kryzys sueski w roku 1956, nie jest to możliwość całkowicie abstrakcyjna. Jeden z gigantów brytyjskiej polityki, Denis Healey (był on m.in. ministrem obrony), mawiał, że brytyjski niezależny potencjał odstraszający może być albo odstraszający, albo niezależny – przyp. tłum.

**** Aleja Whitehall jest synonimem rządu brytyjskiego. Na jej tyłach mieści się Ministerstwo Obrony, jak też siedziba premiera i Foreign Office, a przylega do niej m.in. Ministerstwo Finansów – przyp. tłum.

***** Wiele osób się martwiło, że Sojusz, który rzekomo ma charakter obronny, dokonał agresji, prowadząc wojnę z historycznym sprzymierzeńcem Rosji. NATO zaangażowało się jednak z oporami i dużym opóźnieniem, po wielu masakrach we wcześniejszej wojnie w Bośni i w sytuacji, gdy powstrzymanie ataku Serbii na Kosowo opóźniały przeciągające się wahania Rosji.

****** O składanych podczas rozmów o zjednoczeniu Niemiec zapewnieniach ze strony zachodnich przywódców, że NATO nie rozszerzy swojej strefy działań na Wschód, pisze w swoich pamiętnikach Michaił Gorbaczow (Memoirs, Bantam Books, 1997, s. 871). Doskonałe omówienie tej sprawy i towarzyszących jej kontrowersji można znaleźć w artykule b. ambasadora Stanów Zjednoczonych w Moskwie, Jacka F. Matlocka, napisanym dla „Komsomolskoj Prawdy” na początku kwietnia 2014 roku. W wersji anglojęzycznej ma on tytuł NATO Expansion: Was There a Promise?; można go przeczytać na jego blogu pod adresem: http://jackmatlock.com/2014/04/nato-expansion-was-there-a-promise/. Podczas spotkania prezydenta Lecha Wałęsy z prezydentem Borysem Jelcynem w Warszawie podpisali oni porozumienie, w którym Jelcyn (podobno w dość niezwykłych okolicznościach) wyraził zgodę na przystąpienie Polski do NATO. Odpowiadając na pytanie tłumacza tej książki, istnieniu tego porozumienia zaprzeczył później, podczas odczytu w Królewskim Instytucie Spraw Międzynarodowych w Londynie, ówczesny premier Federacji Rosyjskiej, Jewgienij Primakow. Przygotowany na taką reakcję tłumacz przedstawił mu – oraz wypełnionej po brzegi sali – kopię owego dokumentu z podpisami obu prezydentów. Niewątpliwym echem takich zobowiązań, nawet jeśli nie zostały one sformalizowane, była przedstawiona przez Królewski Instytut Studiów Obronnych Połączonych Rodzajów Wojsk (Royal United Services Institute – RUSI) koncepcja rozwiązania kwadratury koła przez systematyczne prowadzenie na poligonie w Drawsku ćwiczeń z udziałem ciągle zmieniającej się brygady któregoś z dużych państw NATO – przyp. tłum.

******* Według Nord Stream AG, Gerhard Schroeder jest przewodniczącym Komitetu Udziałowców tej spółki, będącej inwestorem i operatorem rurociągu. Jej udziałowcami są: Gazprom (51 proc.), Wintershall i E.ON Ruhrgas (po 15,5 proc.) oraz spółki z udziałem skarbu państwa Francji i Holandii: GDF Suez i N.V. Nederlandse Gasunie (po 9 proc.). Projekt techniczny rurociągu opracowała włoska spółka Snamprogetti. Turbiny gazowe dostarczył Rolls-Royce, kompresory – amerykańska Dresser-Rand Group, część rur – Sumitomo. W czerwcu 2003 roku w londyńskim Lancaster House, w obecności premiera Tony’ego Blaira i prezydenta Władimira Putina porozumienie (Memorandum of Understanding) o politycznym poparciu dla budowy rurociągu bałtyckiego podpisali ministrowie energii Federacji Rosyjskiej i Zjednoczonego Królestwa. W krótkim wystąpieniu z tej okazji, któremu przysłuchiwał się obecny na sali tłumacz tej książki, Tony Blair oświadczył, że ranga tego porozumienia wykracza poza zwykłą umowę gospodarczą, ma ono bowiem dla Wielkiej Brytanii znaczenie strategiczne. Interesującym zbiegiem okoliczności tegoż dnia dziennik „The Times” zamieścił wypowiedź pracownika moskiewskiego oddziału jednego z banków niemieckich, który budowę owego rurociągu uzasadniał nierzetelnością Ukrainy i Polski jako krajów tranzytowych. Od takiej oceny Polski, w rozmowie z tłumaczem, zdecydowanie odciął się rosyjski sygnatariusz memorandum, min. Igor H. Jusufow. Właśnie dowodem zaufania do Polski – jak się wyraził – jest to, że chcemy przeprowadzić przez Polskę drugą nitkę rurociągu jamalskiego – przyp. tłum.

******** Gazprom Energy z siedzibą w Manchesterze. Powołując się na firmę analityczną Cornwall Energy, obsługująca brytyjskie podmioty zależne Gazpromu firma PR Citypress poinformowała 24 kwietnia 2013 roku, że Gazprom Energy zajmuje czwarte miejsce wśród dostawców gazu na rynku brytyjskim, a jej udział w nim wynosi 10 proc. – przyp. tłum.

******** Dobitnym potwierdzeniem tej tezy autora jest fakt, że Rosjanie: Andriej Giejm i Konstantin Nowosiełow, laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie fizyki za prace nad grafenem, studiujący niegdyś w Moskiewskim Instytucie Fizyko-Technicznym, pracują dziś na Uniwersytecie Manchesteru – przyp. tłum.

******** Autor nawiązuje do powołania w lipcu 2007 roku Rosyjskiej Korporacji Nanotechnologii (Rosnano), która ma finansować rozwój krajowego potencjału przemysłowego w tej dziedzinie. We wrześniu 2008 roku na jej czele stanął główny twórca rosyjskich reform ekonomicznych, Anatolij Czubais. W marcu 2011 roku została ona przekształcona w spółkę akcyjną ze 100-procentowym udziałem skarbu państwa, który docelowo ma się zmniejszyć do 60 proc. W kwietniu 2013 roku rosyjski odpowiednik NIK poddał ją druzgoczącej krytyce z powodu strat finansowych, niegospodarności, korupcji i transferu środków za granicę oraz szokującej dla Rosjan wysokości pensji członków zarządu. Zob. http://tinyurl.com/mxs6xy9 oraz http://tinyurl.com/l6qbt6v – przyp. tłum.

******** Około 35 800 km – przyp. tłum.

******** Zachodnie wywiady oczywiście również gromadzą informacje na temat Rosji. Amerykańska Agencja Bezpieczeństwa Narodowego zbiera dane elektroniczne za pomocą anten zainstalowanych w pobliżu granicy z Rosją, na północnym wschodzie Polski.

******** Theresa May – przyp. tłum.

Rozdział 4

Prawdziwi szpiedzy, prawdziwe ofiary

Odzwierciedleniem jednego z największych triumfów, a jednocześnie punktów zagrożenia, będących spuścizną okresu, jaki nastąpił po roku 1991, jest przebywająca na Zachodzie diaspora rosyjska. Dla szafarzy kontroli umysłów w Moskwie, obawiających się, że kapitalistyczne jaskinie rozpusty okażą się „ideologiczną dystrakcją” dla zgnębionego proletariatu „światowej fortecy”, swobodny przepływ osób ze Wschodu na Zachód okazał się porażką. Nowy reżim w Rosji jest jednak bardziej na to odporny. Dzięki kontaktom z bogatym światem oferującym wszystko – od usług finansowych po luksusowe dobra – rozkwita on i nie rzuca widocznych kłód pod nogi tym, którzy chcą wyjechać za granicę. Przywódcy ZSRR stworzyli największe więzienie w dziejach, trzymając za żelazną kurtyną setki milionów osób niemogących się wyrwać. Możliwość wyjazdu była rygorystycznie racjonowanym przywilejem, przyznawanym w zależności od współdziałania z KGB. Obecnie za granicę wyjeżdżają już dziesiątki milionów Rosjan, którzy – w zależności od warunków wizowych w danym kraju – mogą w nim swobodnie pracować, spędzać urlop, studiować, zawierać związki małżeńskie czy inwestować. Bez względu na to, jakich zmartwień nowa epoka przysparza kontrwywiadom, nikt nawet przez chwilę nie powinien pragnąć cofnięcia zegara do ciemnych dni sprzed roku 1989. Dla władców rosyjskich szpiegów ta dzisiejsza diaspora jest i celem, i środkiem do szpiegowania. Ich rodacy mogą znać tajemnice kraju, w którym żyją, albo przynajmniej dopomóc w ich wykradzeniu. Smutną prawdą jest, że bez względu na to, jak daleko znaleźliby się emigranci uciekający przed prześladowaniami i korupcją, ich osobiste powiązania z ojczyzną zawsze będą dla nich obciążeniem stwarzającym możliwość zastraszania ich i szantażowania.

Ten nowy problem jest wielokrotnie wzmocnioną wersją dawnego. Jak zobaczymy w jednym z dalszych rozdziałów, wśród ogromnych przemieszczeń uchodźców, jakie nastąpiły po II wojnie światowej, społeczności emigrantów z krajów bloku sowieckiego z łatwością stawały się pionkami w wojnach szpiegów. W miarę nasilania się zimnej wojny i pogłębiania rozłamu między Wschodem i Zachodem sięgające za żelazną kurtynę więzi osobiste stopniowo słabły, tak że po obu stronach łatwo było je prześwietlić. Nawet wówczas jednak dochodziło do spektakularnych porażek służb bezpieczeństwa. Bohaterem pewnego pomyślnie zatuszowanego skandalu z lat osiemdziesiątych był emigrant z jednego z państw bałtyckich (podówczas nadal okupowanego przez ZSRR), który pracował jako dentysta. Mogłoby się wydawać, że nie jest to zawód, który interesowałby KGB. Ów dentysta jednakże miał umowę na leczenie pracowników ministerstwa spraw zagranicznych jednego z krajów zachodnich[*]. Jego kartoteka stała się doskonałym środkiem pozwalającym odróżnić konwencjonalnych dyplomatów od działających pod dyplomatyczną przykrywką funkcjonariuszy wywiadu. Gdy bowiem na przegląd uzębienia miał przyjść – przed wysłaniem za granicę lub po powrocie – któryś ze szpiegów, wizytę zamawiało nie ministerstwo spraw zagranicznych, ale wydział kadr jego agencji. Zapewne dla ułatwienia rozliczeń teczki funkcjonariuszy wywiadu oznaczano charakterystycznym kodem. Sprytnie posługując się szpiegowskim warsztatem, KGB wyśledziło go i zagroziło żyjącym w ZSRR członkom jego rodziny różnego typu sankcjami, jakie czekały tam tych, którzy wzbudzili niezadowolenie władz. Gdy wieści o ich kłopotach dotarły do naszego dentysty, wpadł on w rozpacz, a ponieważ nie przeszkolono go pod względem zasad bezpieczeństwa, stał się łatwym celem takiej napaści.

Skutki były druzgoczące. Służba wywiadowcza, o której mowa, włożyła wiele wysiłku w umieszczenie na placówkach swoich najlepszych, najbłyskotliwszych młodych funkcjonariuszy, wiele pracy kosztowało zwłaszcza staranne skonstruowanie przykrywek dyplomatycznych, pod jakimi działali. Oni sami, w ambasadach, do których ich przydzielono, z uśmiechem na twarzy wykonywali najgorszą papierkową robotę. Z nadzieją, że pozostaną niezauważeni, ślęczeli nad wnioskami wizowymi i rachunkami za materiały biurowe. Gdyby przypięli sobie do ubrań neonówki błyskające słowem „szpieg”, to pewnie nie rzucaliby się bardziej w oczy. KGB po prostu wiedziało, kogo szukać. Często latami czekało, zanim podjęło jakieś działania, pozwalając osobom będącym celem rozpoznania sumiennie pracować w przeświadczeniu, że ich wysiłków nikt nie widzi. W istocie jednak pozostawiali oni wiodący poprzez siatkę swoich kontaktów toksyczny ślad, który KGB mogło bez pośpiechu badać. Skala wyrządzonych przez owego dentystę szkód pozostaje do dziś nieznana. Gdy po roku 1991 niektóre dokumenty KGB ujawniono, został on zdemaskowany, przyznał się do wszystkiego i uniknął postawienia go przed sądem. Owa operacja KGB była błyskotliwa i mimo wielkich trudności została przeprowadzona w dobrze chronionym państwie członkowskim NATO u szczytu zimnej wojny. Obecnie spełnianie takich zadań jest o wiele łatwiejsze. Dla reżimu w ich macierzystym kraju Rosjanie żyjący za granicą i pracujący wszędzie, od finansów do przemysłu rozrywkowego, są dźwignią pomnażającą jego siłę. Nawet jeśli niewielu z nich ma bezpośredni dostęp do tajemnic, to mogą go mieć ich przyjaciele, krewni, koledzy i partnerzy od uprawiania sportu.

Obserwowanie działalności grup emigrantów i diaspory, które mogłyby zagrozić interesom reżimu, od dawna jest celem prowadzonych przez Kreml operacji wywiadowczych. Zwraca on szczególną uwagę na tych, którzy wcześniej zajmowali w Rosji eksponowane stanowiska, dające im władzę lub wpływy. Nawet jeśli nie są oni formalnie zbiegami, reżim przygląda im się z wielką podejrzliwością i agresywnie ich monitoruje. Podsłuchiwani i werbowani, czy to za ich aprobatą, czy mimo ich oporów, mogą być również zwyczajni emigranci. Zdarza się, że służą oni jedynie wąskim celom rosyjskich służb wywiadowczych. Ktoś, kto pracuje na przykład w wydziale fakturowania spółki telefonii komórkowej, w urzędzie podatkowym, w banku – gdzie pracowała w Wielkiej Brytanii Anna Chapman – czy w agencji oceniającej wiarygodność kredytową, może bardzo pomóc w ujawnieniu sfingowanych danych osobowych cudzoziemca odwiedzającego Rosję lub też w ich wykreowaniu na użytek rosyjskich szpiegów, rozpoczynających działalność za granicą. W latach zimnej wojny KGB zdołało na przykład zwerbować człowieka, który pracował w londyńskim wydziale instytucji wydającej samochodowe tablice rejestracyjne. Dzięki niemu wiedziało ono, których samochodów używali łowcy szpiegów z MI5.

Ta sama wiedza jest przydatna i dziś. Czy dane o sytuacji finansowej, wysokości i stabilności dochodów, informacje o wydatkach i kredytach zaciąganych przez odwiedzającego Rosję biznesmena są przekonujące? Czy zgadza się numer jego telefonu komórkowego? Dokąd telefonował? Czy ma jakieś karty lojalnego pasażera linii lotniczych? Jeśli tak, to czy jego podróże układają się w jakąś prawidłowość? Czy płaci podatki? Jeśli tak, to z którego adresu domowego? I jakie są źródła jego opodatkowanych dochodów? Ktoś, kto ma dostęp do komputera urzędu imigracyjnego, może sprawdzić, czy w jego bazie danych istnieją jakieś ślady wcześniejszych rozjazdów, związane z tym paszportem, który ten rzekomy globtroter biznesmen przedstawił w hotelowej recepcji.

Jeszcze bardziej kuszącymi celami werbunku są osoby, które dzięki zajmowanemu stanowisku mogą uzyskać informacje tajne lub drażliwe. Nawet jeśli one same nie mają do nich dostępu, mogą znać kogoś, kto go ma. W kraju tak przenikniętym bezprawiem jak Rosja łatwo znaleźć sposoby wywarcia na nie wpływu, czy to bezpośrednio, czy poprzez osoby im bliskie. Jak po skandalu szpiegowskim, jaki wybuchł w owym kraju, ujął to pewien urzędnik kanadyjski: „Wywieranie nacisku, czy to przez odwoływanie się do ich patriotyzmu (...) czy przez przypomnienie, że w Rosji nadal żyje ich matka, wychodzi im całkiem dobrze”1. Takiej odwołującej się do mocnych argumentów perswazji najłatwiej dokonać wówczas, gdy dany emigrant odwiedza Rosję. FSB może podrzucić mu narkotyki lub pornografię, zarzucić mu sfingowany gwałt czy wyreżyserować jakieś inne nieprzyjemności dotyczące bądź to bezpośrednio ofiary takiej operacji, bądź jakiegoś jej krewnego czy przyjaciela. Oskarżony protestuje, że jest niewinny, tymczasem policjanci z kamienną twarzą mówią mu, że zanim w pełni zbadają sprawę, posiedzi dłużej w areszcie. Gdy pozbawionego właściwej pomocy prawnej aresztanta, stojącego w obliczu skandalu po powrocie do domu i możliwości utraty pracy, odwiedza anonimowy mężczyzna ubrany po cywilnemu i wyjaśnia, że „nieporozumienie” da się wyjaśnić w zamian za niewielką pomoc, staje się on łatwą ofiarą. Współpraca ta może przybierać bardzo różne formy – od ewidentnej zdrady tajemnic po wykonanie subtelniejszych zadań, takich jak donoszenie o słabostkach kolegów czy proste dostarczanie niewinnych informacji, dla sprawdzenia, czy będzie on przydatny w przyszłości.

Niekiedy ofiara spieszy do domu i zgłasza całą sprawę własnej służbie kontrwywiadu (powyższy opis sposobu działania FSB pochodzi właśnie od jednej z takich służb). Jeśli to się zdarzy, strona zachodnia może spróbować wykorzystać taką osobę do dezinformowania FSB albo do uzyskania dalszych informacji o rosyjskiej „liście zamówień”. Przypadki takie zdarzają się rzadko. Zachodni łowcy szpiegów martwią się, jak często tego rodzaju zaczepki ze strony FSB się powiodły, a nie zostały zgłoszone, i do czego mogły doprowadzić. Z punktu widzenia FSB, zaleta tego typu operacji polega na tym, że pozwala w dużym stopniu chronić jej metody i funkcjonariuszy. Jeśli zaczepka się nie powiedzie, a potencjalny informator nigdy więcej się nie pokaże, niewiele ona traci. Jeśli się powiedzie, agenta można dalej prowadzić w większości lub całkowicie na terytorium Rosji. Będąca celem takiej operacji osoba ma przecież zupełnie przekonujące, rodzinne powody do odwiedzania tego kraju, a podczas każdej wizyty można jej trochę przykręcić śrubę. Jest to o wiele łatwiejsze niż próby zwerbowania ludzi w Berlinie, Londynie, Nowym Jorku czy Paryżu, tuż pod nosami agentów kontrwywiadu NATO.

Dobrym przykładem tego, co wydaje się wykorzystywaniem rosyjskiej diaspory do celów wywiadowczych, jest sprawa Axis Information and Analysis (AIA). Firma ta przedstawiała się jako „agencja informacyjna skupiająca profesjonalistów mających za sobą lata doświadczenia w zbieraniu i analizowaniu informacji o Azji i Europie Wschodniej”. Twierdziła ona, że koncentruje się na „państwach stanowiących zagrożenie dla bezpieczeństwa regionalnego i międzynarodowego, jak też na obszarach konfliktów etnicznych i religijnych”. Jej główną misją było przygotowywanie raczej dobrych informacji o sprawach obronności, bezpieczeństwa i wywiadu. Wśród typowych nagłówków z 25 lutego 2009 roku znajdowały się takie pozycje, jak: „Były czeski szef sztabu pracuje wraz z osobą podejrzewaną o powiązania z wywiadem rosyjskim”; „Prowadzący śledztwo funkcjonariusze estońscy wyrażają opinię, dlaczego Herman Simm zdradził swą ojczyznę”; „Próby podłożenia bomby w synagodze na Ukrainie nie uważa się za akt terroryzmu” oraz „20 lat po zimnej wojnie tajne służby Rosji mają w Wiedniu co najmniej 500 agentów”.

Od roku 2005 często odwiedzałem witrynę internetową AIA: www.axisglobe.com^2. Znajdujące się tam informacje stanowiły mądre połączenie doniesień publikowanych przez lokalne środki przekazu, doprawionych inteligentnymi spostrzeżeniami, i relacji z pierwszej ręki. Dotyczyły aktualnych w tym czasie tematów, były dokładne, dobrze przedstawione i zwięzłe, choć pisane nieco sztywnym angielskim. Któż więc je pisał? Wymienionych na stronach AIA autorów nigdy nie spotkałem, a po ponad 25 latach zajmowania się tym regionem ludzi najwyraźniej biegłych w tych sprawach i dobrze poinformowanych powinienem znać przynajmniej ze słyszenia. Nie spotkałem też nikogo, kto by ich znał. Ich istnienia nie wykazały także poszukiwania za pomocą Google. AIA utrzymywała, że niektórzy z piszących dla niej autorów nadal pracują w instytucjach rządowych, dlatego zarówno oni, jak i inni używają pseudonimów. Jakby wstydliwie dodawała ona atmosfery tajemniczości, twierdząc, że współpracuje z dziennikarzami, byłymi dyplomatami oraz byłymi funkcjonariuszami służb specjalnych wielu krajów azjatyckich i wschodnioeuropejskich [kursywa autora]3.

Korzystanie z witryny internetowej AIA było nieodpłatne, nie zamieszczała ona także ogłoszeń. Początkowo więc zakładałem, że stanowi ona część działań z zakresu wojny informacyjnej, których celem jest umieszczenie w pozornie wiarygodnym, szerszym strumieniu informacji materiałów dezinformacyjnych albo tendencyjnych. Intensywna analiza publikowanych tekstów nie wykazała jednak systematycznych prawidłowości, które by potwierdzały tę teorię, nawet w przypadku tematów, które znałem najlepiej. Ton, jakim mówiono o służbach rosyjskich i ich rywalach, był mile uszczypliwy. Kiedy dyskretnie przepytałem speców od wywiadu w tym regionie, okazało się, że i oni są fanami AIA i też są ciekawi jej pochodzenia i celu. Wiedziałem tylko tyle, że witrynę tę zarejestrowano za pośrednictwem amerykańskiej spółki hostingowej, ale inne szczegóły były zabezpieczone przed dostępem. Próbowałem pisać do rzekomego redaktora naczelnego, Michaela Elbaza, ale odpowiedzi, jakie dostawałem, były wymijające. W końcu przestałem się tym przejmować i korzystałem z tej witryny jak z dogodnego zestawu informacji i analiz. Założyłem, że musi się ona opierać na jakimś modelu działalności gospodarczej, którego nie mogłem pojąć, bo byłem na to za głupi. Gdybym przyjrzał się trochę uważniej, znalazłbym pewne ślady wskazujące, że jest wręcz odwrotnie.

Pod koniec roku 2009 nowe publikacje na stronach AIA zaczęły pojawiać się coraz rzadziej, a całkiem ustały w roku 2010. Wciąż była to pożyteczna składnica informacji dotyczących spraw wcześniejszych, zwłaszcza że właśnie zacząłem poszukiwać materiałów do tej książki. W połowie roku 2010 wprowadzono odpłatny dostęp do całej witryny, jak też obowiązek zarejestrowania się i ustalenia hasła, nie wskazano jednak, w jaki sposób je uzyskać. Sfrustrowany, posłałem ponownie e-mail do Elbaza, po prostu prosząc go, żeby mi wysłał rachunek za korzystanie z materiału archiwalnego. Na pytanie takie odpowiedziałaby każda normalna firma, chociażby po to, żeby spytać, ile byłbym gotów zapłacić. AIA jednak nie odpowiedziała. Rozpaliło to ponownie moje zainteresowanie. Jeśli AIA nie próbowała osiągnąć zysku, to znaczy, że ktoś ją finansował. Ale kto? Nie miała żadnego widocznego dobroczyńcy ani nie była związana z żadną uczelnią. Zacząłem poszukiwać jeszcze energiczniej^4.

Dalsze kwerendy przyniosły prawdziwy przełom – nazwisko jednego z autorów piszących do AIA. Okazało się, że jest to kolega – Āris Jansons, dobrze znany łotewski dziennikarz i mój znajomy od prawie 20 lat. Po rozpadzie Związku Radzieckiego pracował w Pradze w Radiu Wolna Europa. Gdy w roku 2004 jego łotewski serwis zamknięto, wrócił do Rygi w poszukiwaniu pracy. W styczniu 2006 roku, przeglądając internet, zauważył, że w podpisie pod znajdującym się w artykule AIA zdjęciem jest błąd. Posłał e-mail, w którym wskazał, że to pomyłka. Początkowo otrzymał od Elbaza odpowiedź zbywającą, ale później dostał cieplejszy w tonie list, w którym zaoferowano mu pracę na stanowisku korespondenta w krajach bałtyckich. Jansonsa to zaintrygowało. Płacono dobrze i – co ważniejsze – wysoki poziom merytoryczny zamieszczanych przez AIA artykułów robił wrażenie. Przejrzałem dostarczone mi przez Jansonsa liczne e-maile, które między sobą wtedy wymieniali. Instrukcje dla nowego autora, jakie przesłał Elbaz, były wzorem redakcyjnego profesjonalizmu, zwłaszcza szczegółowy przewodnik opisujący potrzeby AIA. Jednym z najważniejszych wymagań było unikanie powtórzeń za jakimkolwiek źródłem w języku angielskim. Innym było pisanie chwytliwych i – jeśli się da – intrygujących nagłówków. Ceniono zwięzłość, istotność i aktualność poruszanych tematów. Jedynym zagadkowym punktem było zalecenie, aby unikać wszelkiej bezpośredniej krytyki reżimu w Uzbekistanie, co dla korespondenta w krajach bałtyckich nie stanowiło problemu. W pierwszym roku wszystko szło dobrze, honoraria były wysokie, sporo też zamawiano. Jansons pisał znakomite artykuły, zwykle pod pseudonimem. Po jakimś czasie AIA zaczęła się usprawiedliwiać, że nie ma pieniędzy. Wypłaty przychodziły z opóźnieniem, a w końcu całkiem ustały. Wreszcie Elbaz zaproponował Jansonsowi zamiast honorariów akcje AIA, co ten odrzucił. Znalazł inną pracę i nie licząc narzekań na honoraria, których nie otrzymał, przestał o tym myśleć. W końcu życie wolnego strzelca wygląda właśnie tak.

Czym się naprawdę zajmowała AIA? Kierował nią Rosjanin, Michaił Falkow. W latach siedemdziesiątych wyemigrował do Izraela, zbiegiem okoliczności z okupowanej przez ZSRR Łotwy. Od dawna jest właścicielem i redaktorem naczelnym tamtejszej, szeroko znanej witryny internetowej w języku rosyjskim, IzRus. Doradzał też w sprawach PR-u kontrowersyjnemu politykowi izraelskiemu, Awigdorowi Liebermanowi. Ten ostatni jest urodzonym w ZSRR[**] imigrantem i obecnym ministrem spraw zagranicznych Izraela. Jego nieustępliwe stanowisko wobec Arabów i „gołębi” izraelskich oraz ciepły stosunek do reżimu w Rosji jest przedmiotem licznych kontrowersji^5. Lieberman pracował niegdyś jako wykidajło w nocnym klubie. W kwietniu 2011 roku izraelska prokuratura postawiła mu zarzuty malwersacji, nadużycia zaufania, prania brudnych pieniędzy i wpływania na świadków. Zaprzeczył im rzecz jasna, a gdy ta książka szła do druku, oczekiwał na proces[***]. W oczach krytyków to on właśnie wprowadził do izraelskiej polityki utrzymane w sowieckim stylu chuligańskie postawy i sowieckie zwyczaje. W roku 2009 na witrynie IzRus Falkowa zamieszczono artykuł potępiający izraelskie ambasady, który można by uznać za echo antypatii Liebermana wobec jego własnych dyplomatów. Napisano w nim, że są one „płodną glebą dla orgii, stosunków z nieletnimi, nękania seksualnego i przekupstwa”, które „skrywa się przed społeczeństwem”6. Istnieją ludzie, którzy za znakomite przykłady tego, jak Rosja wywiera wpływ na inne kraje, mogliby uważać właśnie Liebermana i jego pomagiera, Falkowa.

Na wszelkie pytania o finanse AIA, jej genezę i cele Falkow odmawia odpowiedzi. Być może z jego punktu widzenia było to przedsięwzięcie czysto komercyjne, które nie powiodło się, ponieważ nie udało mu się pozyskać tylu ogłoszeniodawców, na ilu liczył. O nic go nie oskarżam. W kilku wierszach tekstu na jego witrynie kryje się jednak nęcąca aluzja, która może wskazywać, że AIA ma inne podłoże. Sugerują one powiązania ze światem szpiegostwa, a nie jedynie informacji dziennikarskiej. Na stronie „O nas” odwiedzający ją mogą przeczytać, iż:

AIA jest otwarta na współpracę na zasadach komercyjnych z osobami będącymi wyłącznymi posiadaczami aktualnych informacji o sprawach polityki i bezpieczeństwa w krajach Europy oraz Europy Wschodniej. (...) AIA przyjmuje zamówienie na zebranie i analizy wszelkich kwestii dotyczących polityki i bezpieczeństwa (...) [Informacje takie] mogą zostać dostarczone klientowi w sposób poufny albo ukazać się na naszych stronach.

Jak na kogoś, kto chce oddalić podejrzenia, że jest uwikłany w działalność szpiegowską, oferta jest niezwykła. Być może ktoś w AIA miał nadzieję wystąpić w roli prywatnego pośrednika w sferze wywiadowczej. Rozmawiałem o tym z ludźmi, którzy sądzą, że firma ta prawdopodobnie działała w imieniu jakiegoś rządu, który chciał bądź wywabić z ukrycia osoby będące potencjalnym źródłem takich informacji, bądź to zorientować się, jakie jest na nie zapotrzebowanie. Oparta na wolnych strzelcach agencja informacyjna, gotowa dobrze płacić za materiały analityczne zamówione przez anonimowych klientów, to powszednia strawa szpiegów z lat zimnej wojny. Niektórzy czytelnicy mogą sobie przypomnieć, że korzystał z niej sam George Smiley****. Wśród ludzi czytających teksty publikowane na stronach AIA znaleźliby się tacy, którzy interesowaliby się co drażliwszymi informacjami o podobnym charakterze i mieliby budżet na ich zamówienie. Być może witrynę tę zaprojektowano – niekoniecznie za wiedzą Falkowa i aprobatą z jego strony – aby odnotować, kto ją odwiedza i odnotować dane ich komputerów lub nawet umieścić w nich jakieś wirusy. Możliwe jest też, że stojący za nią ludzie chcieli zorientować się, jakie nadejdą zamówienia, co mogłoby rzucić interesujące światło na sposoby działania i potrzeby agencji rządowych. Nie przekonuje mnie to do końca. Żadna poważna agencja wywiadowcza nie dokonałaby takich zakupów bez gruntownego przyjrzenia się AIA, co ujawniłoby, że jej podstawy są podejrzanie kruche. Jeszcze inną możliwością jest, że jakaś agencja rządowa chciała wyjawić potencjalne źródła informacji. Wszelcy nowi autorzy, którzy ujawniliby swoją tożsamość wobec AIA, stanowiliby interesujące grono potencjalnych źródeł osobowych. Z tymi z nich, którzy mają dostęp do rzeczywistych tajemnic, zawarto by wpierw umowy na świadczenie usług doradczych. Gdyby okazali się użyteczni, zostaliby przekształceni – czy to pośrednio, czy bezpośrednio – w faktycznych agentów. Towarzyszyłoby temu jednak duże ryzyko, że to przynęta.

Moim zdaniem bardziej prawdopodobne jest, że AIA (znów: niekoniecznie za zgodą czy wiedzą Falkowa) była operacją kontrwywiadowczą. Wojskowi i funkcjonariusze służb wywiadowczych w byłym bloku sowieckim są często niezadowoleni, zdemoralizowani i zdegustowani korupcją i daremnością ich pracy. Byłoby nader interesujące dla FSB wiedzieć, który z nich byłby gotów uszczknąć marchewki w postaci dyskretnych, dodatkowych zarobków w zagranicznej agencji informacyjnej. Ludzie podatni na tego rodzaju sfingowaną pokusę mogą być również podatni na próby zwerbowania ich przez rzeczywistą służbę wywiadowczą, dobrze więc o takiej słabości wiedzieć wcześniej. Czytana przez szerokie grono właśnie takich ludzi, o jakich chodziło, witryna internetowa Axisglobe byłaby eleganckim sposobem ujawnienia potencjalnych informatorów. Okres, w którym pełniła ona zapewne rolę w aktywnej operacji wywiadowczej, był jednak najprawdopodobniej krótki. Wypracowała sobie renomę wiarygodności, zgarnęła żniwo, po czym popadła w dryf i uwiędła. Jej istotność mogła polegać głównie na tym, że połączyła – z pewnością nie po raz ostatni – anonimowość internetu z potencjałem kadrowym, jaki dla służb bezpieczeństwa i wywiadu w Moskwie stanowi rosyjska diaspora. Siódmego czerwca 2011 roku jakiś bloger z Japonii nabył ją za 940 dolarów. Przynajmniej ta transakcja miała charakter komercyjny.

Przedstawiłem tu znaczną część charakteru rosyjskiego szpiegostwa. To wchodzi ono w zmowę z gangsterami, to zastrasza emigrantów, zmuszając ich do współpracy, to wykrada tajemnice przemysłowe, a gdy zachodzi taka potrzeba, zwraca się do lobbystów i prawników. Wystarczająco wiele kłopotów mają z tego powodu kraje będące członkami NATO i Unii Europejskiej. Kraje o mniejszym znaczeniu mają jeszcze gorzej. Zakończę ten rozdział bacznym przyjrzeniem się działaniom na froncie rosyjskiego wywiadu wojskowego: działalności wywrotowej, operacjom specjalnym i brudnym zagraniom w Gruzji – w kraju, który rzucił wyzwanie rosyjskim roszczeniom do „prawa nadzoru” na obszarze byłego Związku Radzieckiego. Podstawą sposobu myślenia w Rosji o polityce zagranicznej wobec jej sąsiadów jest właśnie ta koncepcja, według której nie powinno tam zdarzyć się nic, o czym Rosja by nie wiedziała, ani nic, na co Rosja się nie zgadza.

Gruzja wchodziła w skład carskiego imperium od roku 1813 do roku 1917. Cieszyła się niepodległością przez krótki czas – do 1921 roku, po czym stała się częścią Związku Radzieckiego i była nią aż do jego rozpadu w 1991. W sercach i umysłach rosyjskich funkcjonariuszy zajmuje szczególne miejsce. Widzą ją tak, jak Amerykanie widzą Florydę – jako ulubione miejsce wypoczynku i źródło niezliczonych, sentymentalnych wspomnień z urlopu. Jest ona również bastionem rosyjskich wpływów na Morzu Czarnym oraz szańcem wymierzonym przeciwko historycznym rywalom Rosji o wpływy w regionie, Iranowi i Turcji. Myśl, że prawosławna Gruzja mogłaby się zwrócić ku Zachodowi i wstąpić do Unii Europejskiej, a nawet NATO, uderza większość Rosjan jako groteskowa bezczelność, nawet jeśli tego właśnie chce przytłaczająca większość Gruzinów. Wbrew woli władz gruzińskich Rosja utrzymywała swoje wojska na jej terenie do roku 2006, od czasu do czasu prężąc muskuły i dokonując demonstracji siły. Prawdziwym zagrożeniem nie byli jednak zdemoralizowani, zamknięci w koszarach żołnierze służby zasadniczej.

Dotychczas zajmowałem się tu przede wszystkim służbami będącymi następcami KGB: agencją bezpieczeństwa wewnętrznego – FSB oraz służbą wywiadu zagranicznego – SWR. W przypadku Gruzji mamy jednak do czynienia z inną organizacją – służbą wywiadu wojskowego, czyli GRU*****. Pracownicy instytucji gruzińskich określają ją jako „najbardziej agresywną i najbardziej destrukcyjną z trzech rosyjskich służb szpiegowskich”. Mając około 12 tysięcy funkcjonariuszy^7, GRU zachowała nieprzerwaną ciągłość instytucjonalną od czasu, gdy Lew Trocki powołał ją do życia w roku 1918 (czerpie ona też z wieloletniej tradycji rosyjskiego wywiadu wojskowego, sięgającej czasów Piotra Wielkiego)******. Nawet w latach Związku Radzieckiego GRU była motywowana bardziej przez patriotyzm niż ideologię komunistyczną. Jej funkcjonariusze zwykle pochodzą z prowincji, nie z wielkich miast, i ze środowisk skromniejszych niż szpiegowska elita SWR (a dziś również uczciwszych niż kolesie i zbiry z FSB). Między innymi dlatego właśnie GRU z reguły trzyma się z dala od intryg z praniem brudnych pieniędzy i komercyjnych przekrętów, ukochanych przez jej siostrzane agencje. Owszem, weźmie w nich udział, jeśli jest to konieczne ze względów operacyjnych, ale nie z czystej chciwości. Trudno sobie wyobrazić na przykład oficera GRU, który by uczestniczył w szwindlach, jakie doprowadziły do śmierci Siergieja Magnickiego. GRU jest też mniej narażona na ingerencje polityczne niż SWR. Służba ta podlega bezpośrednio tylko Ministerstwu Obrony, co do pewnego stopnia chroni ją przed kłótniami i machinacjami na szczycie rosyjskiej biurokracji. Jeśli jednak jej wysocy rangą oficerowie oraz ludzie blisko z nią związani zapędzą się w politykę na szczeblu ogólnokrajowym, czekają ich kłopoty^8.

Głównym zadaniem GRU jest zbieranie informacji wojskowych wpływających na bezpieczeństwo narodowe Rosji, w szczególności planów, sprzętu i wieści o przesunięciach kadrowych. Tym, którzy obserwują tę służbę, wydaje się niekiedy, że utknęła ona w jakiejś pętli czasu, a jej cele i stawiane jej zadania niemal się nie zmieniły od czasów ZSRR. Wydaje się, że oficerowie GRU zakładają, że inne kraje mają tajne plany zaatakowania Rosji – i że ich zadaniem jest je wykryć. Jeśli nie można ich znaleźć, to znaczy, że poszukiwania trzeba nasilić. W przeszłości zarówno doktryna GRU, jak i stosowane przez nią metody nieco się różniły. Służba ta zwykle dokonuje „szybkiego uderzenia”, przełamując opór informatora, wyciskając z niego tajemnice, a następnie porzuca go, zatykając pieniędzmi, groźbami albo i gorzej. Oficerowie GRU przechodzą specjalne szkolenia w używaniu siły i znakomicie umieją się nią posługiwać. W tym sensie więc GRU jest organizacją całkowicie odmienną od jej odpowiedników, takich jak amerykańska Agencja Wywiadu Obronnego wchodząca w skład Pentagonu czy brytyjski wywiad obronny mający siedzibę w gmachu Ministerstwa Obrony przy Whitehall – Defence Intelligence. Agencje te zajmują się głównie analizowaniem informacji, a gdy jej pracownicy udają się w teren, z reguły są to stanowiska attachés w ambasadach.

Oficerowie GRU też pracują na stanowiskach attachés wojskowych, ale ich rola jest o wiele szersza. Przed wprowadzonymi w roku 2009 reformami służbie tej podlegała większość Specnazu (elitarnych wojsk specjalnych; ich odpowiednikiem w Wielkiej Brytanii jest SAS – Special Air Service i SBS – Special Boat Service, a w Stanach Zjednoczonych – Delta Force). Obecnie wciąż ma ona w swojej dyspozycji oddziały zdolne do przeprowadzania operacji specjalnych. Niewielka liczba funkcjonariuszy działa za granicą jako nielegałowie; ich głównym zadaniem jest dokonywanie sabotażu podczas wojny. GRU prowadzi również rozległe akcje z zakresu kontrwywiadu wojskowego na terenie Rosji, odpowiada za rozpoznanie satelitarne (pełniąc funkcje podobne do Krajowej Agencji Wywiadu Geoprzestrzennego – National Geospatial-Intelligence Agency w Stanach Zjednoczonych), jak również zarządza wojskowym wywiadem radioelektronicznym, np. podsłuchiwaniem łączności NATO. Oficerowie GRU są szkoleni w tzw. Akwarium – gmachu w Moskwie, w którym mieści się siedziba tej służby, a także szkoła szpiegów. Na jej prestiż wskazuje choćby to, że w listopadzie 2006 roku inauguracji jej efektownego, nowego budynku na ulicy Narodnogo Opołczenia (Milicji Ludowej) w śródmieściu Moskwy dokonał sam Putin. Czołobitna relacja dziennikarska^9 pokazywała kryty basen pływacki (do szkolenia płetwonurków), strzelnicę, okna z nowoczesnymi zabezpieczeniami przed podsłuchem i równie nowocześnie wyposażoną salę sytuacyjną.

GRU odegrała wielką rolę w operacjach przeciwpowstańczych w Czeczenii. To w wyniku jej operacji został zabity pierwszy prezydent tej odłamowej republiki (w oczach Rosjan – przywódca terrorystów) Dżochar Dudajew. Został rozerwany przez pocisk, gdy nierozważnie opuścił kryjówkę, żeby zadzwonić ze swojego telefonu satelitarnego. Innym głośnym zabójstwem było podłożenie w lutym 2004 roku w stolicy Kataru, Dausze, bomby w samochodzie przebywającego na uchodźstwie czeczeńskiego prezydenta, Zelimchana Jandarbijewa. Oprócz czeczeńskiego przywódcy zginęło też dwóch jego ochroniarzy, a ciężko ranny został dwunastoletni syn, Daud. Wkrótce potem rozwścieczone władze katarskie aresztowały trzech Rosjan (być może dlatego, że rosyjska agencja wywiadu zagranicznego, SWR, której stosunki z GRU często nie układają się najlepiej, źle zorganizowała część operacji po wykonaniu głównego zadania). Jednego z aresztowanych, pierwszego sekretarza w ambasadzie rosyjskiej, Aleksandra Fietisowa, wkrótce zwolniono, może dlatego, że przysługiwał mu immunitet dyplomatyczny, a być może dlatego, że wymieniono go na dwóch katarskich zapaśników, których pod wydumanymi zarzutami aresztowano, gdy znaleźli się w tranzycie na lotnisku w Moskwie. Dwóch pozostałych mężczyzn rozpoznano jako agentów GRU. Jeden z nich nazywał się Anatolij Jabłoczkow, a drugi Wasilij Pugaczow. Obaj uzyskali wielką i ostentacyjnie nagłośnioną pomoc ze strony rosyjskich czynników oficjalnych. Ich adwokatem był przyjaciel i dawny kolega Władimira Putina ze studiów, Nikołaj Jegorow. Jabłoczkow i Pugaczow zostali skazani na dożywocie, ale w grudniu dokonano ich ekstradycji do Rosji, gdzie mieli odsiedzieć swój wyrok. Gdy się tam zjawili, zostali powitani jak bohaterzy, po czym przepadli bez śladu. Władze rosyjskie oświadczyły, że wydany w Katarze wyrok „nie podlegał wykonaniu”.

Wielu Rosjan uważa bojowników czeczeńskich jedynie za bandytów, przyjęli więc te działania z satysfakcją. Dla krajów zachodnich, niepokojących się przemocą dżihadystów w skali ogólnoświatowej, niuanse polityki prowadzonej przez czeczeńskich rebeliantów bladły na tle potrzeby utrzymania solidarności wielkich mocarstw w zwalczaniu terroryzmu. Działania GRU w Gruzji są jednak całkiem odmienne. Kierują się one przeciwko krajowi, który nie zaatakował Rosji. Jego jedynym przestępstwem było odmienne widzenie swojej historii i przyszłości. GRU uzbroiła i wyszkoliła wojsko abchaskie i południowoosetyńskie, które przeciwstawiło się uzyskaniu przez Gruzję niepodległości na początku lat dziewięćdziesiątych. Opór ten łatwo zrozumieć. Nastawieni etnonacjonalistycznie ówcześni przywódcy Gruzji nie byli chętni do uwzględniania poglądów mniejszości narodowościowych. Separatystyczne milicje abchaskie i osetyńskie też zresztą dopuszczały się na swoich terytoriach czystek etnicznych, usuwając tych Gruzinów, którzy się z nimi nie zgadzali.

Kiedy owe wojny domowe zakończyły się kruchymi rozejmami, wiele osób w Moskwie zakładało, że Gruzję uda się utrzymać jako sąsiada słabego i uległego. Historia dowiodła jednak czegoś zgoła innego. Pod rządami byłego ministra spraw zagranicznych ZSRR*******, Eduarda Szewardnadze, Gruzja się ustabilizowała. Reformy jeszcze przyspieszyły pod przywództwem wykształconego w Stanach Zjednoczonych Micheila Saakaszwilego. Widziana (raczej romantycznie) jako samotny bastion proatlantyckich nastrojów w tym regionie oraz (na chłodno) jako istotna część planu przewidującego dostarczanie [przez terytorium Gruzji – przyp. tłum.] na rynki światowe ropy naftowej i gazu ziemnego z Morza Kaspijskiego i Azji Środkowej, Gruzja stała się beneficjentem wielkiego programu pomocy ze strony CIA i Pentagonu. Funkcjonariusze gruzińskich służb wywiadu i bezpieczeństwa odbyli szybkie przeszkolenie w Stanach Zjednoczonych i innych krajach NATO. Gruzińskie siły zbrojne otrzymały – dzięki dotacjom, po niskiej cenie albo nieodpłatnie – stosowne wyposażenie, od nowoczesnych radiostacji polowych po przenośne rakiety przeciwlotnicze (dostarczone potajemnie przez Polskę w roku 2007)10. Żywiono nadzieję, że Gruzja stanie się bastionem zachodnich wpływów na południowej flance Rosji. W rywalizacji między GRU i jego przeciwnikami dotychczas jednak wygrywała Rosja.

Wojna, która wybuchła w sierpniu 2008 roku, była największą porażką dla Zachodu. Udzielając Gruzji pomocy, chciano ją uspokoić, dać poczucie bezpieczeństwa wobec prowokacji ze strony sąsiadów i w ten sposób zmniejszyć prawdopodobieństwo konfliktu z Rosją. Wysiłki te przyniosły tymczasem przeciwny skutek. Gruzińscy politycy w nieodpowiedzialny sposób przecenili zarówno siłę własnej armii, jak i skalę poparcia przez Zachód********. Była to kolosalna porażka wywiadowcza. Kraje NATO nie odczytały właściwie ani zamiarów Rosji, ani sposobu, w jaki ich gruzińscy protegowani zachowają się pod presją. Wysłani tam funkcjonariusze służb wywiadowczych regularnie i dokładnie informowali swoich kontrolerów, że sytuacja coraz bardziej się zaognia. Analitycy jednak rozmywali dostarczane informacje lub też błędnie je interpretowali. W efekcie kontrolerzy nie przekazywali ich odpowiednio szybko, zaś polityczni dysponenci służb wywiadowczych, nie zdając sobie sprawy z powagi tego, co im mówiono, nie wyciągali właściwych wniosków. Fakt, że cała ta sprawa wybuchła w sezonie wakacyjnym, kiedy wiele ważnych osobistości wyjechało na urlop, nie ułatwiał sytuacji. Do szczególnie uderzającego, systemowego niepowodzenia doszło w CIA. Mocno (ale zbyt późno) skrytykowany przez „klientów” z innych segmentów amerykańskiego aparatu rządowego został (zbyt późno) niewielki wydział analiz zajmujący się tam Rosją********. Zarzuty dotyczyły tego, że interpretował on surowe dane wywiadowcze, nadmiernie przywiązując wagę do wrażliwości Rosjan, ich obaw i interesów, pomijał natomiast inne interpretacje.

W wyniku prowadzonego przez Amerykanów, Brytyjczyków i Estończyków wyszkolenia gruzińskich specjalistów od wywiadu, opartego na działalności agenturalnej i rozpoznaniu radioelektronicznym, powstały struktury, które nie miały jeszcze ani autorytetu, ani przenikliwości pozwalającej na odpowiednią interpretację wydarzeń, a tym bardziej na wpływanie na ich bieg. Kręgi, w których podejmowano decyzje, zostały gruntownie spenetrowane – z pewnością za pomocą środków elektronicznych, a być może również dzięki pomocy świadomych zdrajców lub nieświadomych informatorów, zwerbowanych i prowadzonych pod nosem agencji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo. Rosja wiedziała, co wiedziała Gruzja i jaka będzie jej reakcja. Była zatem w stanie sprowokować gruzińskich przywódców do zaatakowania Osetii Południowej (która wcześniej się od niej oderwała), tkwiących w przeświadczeniu, że ta krótka, zwycięska wojna doprowadzi do obalenia tamtejszego separatystycznego reżimu i zapobiegnie zgromadzeniu dużych sił rosyjskich, co – jak sądziły władze w Tbilisi – stanowiło wstęp do zakrojonej na wielką skalę, potencjalnie niszczycielskiej zbrojnej ofensywy.

Okazało się to druzgoczącym błędem w kalkulacjach. Rosja dokonała kontrataku, a wyposażone dużym kosztem siły gruzińskie w większej części nie potrafiły stawić jej oporu (choć trzeba przyznać, że najlepsze jednostki stacjonowały w tym czasie w Iraku albo przebywały na urlopach). Załamały się łączność i dowodzenie. Kosztowne radiostacje polowe nie działały, wskutek czego oficerowie musieli porozumiewać się za pomocą własnych, niezabezpieczonych telefonów komórkowych. Szczególnie źle się wiodło oddziałom sformowanym z rezerwistów^11. Odniesione zwycięstwo Rosja zawdzięczała jednak nie tyle sprawności armii, ile przewadze liczebnej. Ale przede wszystkim był to triumf rosyjskich agencji wywiadowczych, które miały zdumiewająco jasny obraz wydarzeń po stronie zachodniej. Wiele o tym mówi awaria telefonów w jednym z ważniejszych obiektów wojskowych NATO. Biuro Bezpieczeństwa NATO (NATO Office of Security – NOS) zorientował się, że obiekt ten został spenetrowany, ale nie był w stanie temu szybko przeciwdziałać. Pracujący tam funkcjonariusze musieli posługiwać się osobistymi telefonami komórkowymi, jeszcze mniej bezpiecznymi niż telefony stacjonarne. Rosja wiedziała, i to z nieomal stuprocentową pewnością, że Ameryka nie podejmie ryzyka wojny dla obrony zaprzyjaźnionego kraju, który został zaatakowany. Wiedziała też, że Unia Europejska nie miała możności w owym czasie zadziałać jak dobrze poinformowany mediator i rozstrzygająco wpłynąć na przebieg zdarzeń. Bacznie obserwowała za to zygzaki dyplomacji francuskiego prezydenta, Nicolasa Sarkozy’ego, oraz ewolucję w amatorski sposób nieprecyzyjnego dokumentu o rozejmie, jaki w końcu przedstawił on z teatralnym gestem triumfu 13 sierpnia.

Od czasu owej wojny wiele osób na Zachodzie zaczęło postrzegać Gruzję jako odległy kraj, o którym nigdy nie wiedzieliśmy wiele, a teraz chcielibyśmy wiedzieć jeszcze mniej********. Nierówne zachowanie Saakaszwilego przed wybuchem wojny nie podbudowało wiarygodności jego kraju. Dlatego upłynie jeszcze sporo czasu, zanim ktokolwiek ze służby wywiadowczej któregoś z państw członkowskich NATO nadstawi karku za przywódców Gruzji, mających reputację niewiarygodnych i chaotycznych. Politycy w Unii Europejskiej i Stanach Zjednoczonych nadal retorycznie popierają integralność terytorialną Gruzji, ale w praktyce niewiele to oznacza. Pomoc zagranicy dla Gruzji skończyła się, podobnie jak ustały gruzińskie wysiłki, aby rozwiać żywione na Zachodzie obawy o praworządność i pluralizm polityczny w tym kraju.

Tendencje te faktycznie mogą niepokoić, ale nie ma powodów, by wpadać w totalny pesymizm. Po przegranej wojnie Gruzja pozbierała się i wznowiła wdrażanie reform, ponownie weszła też na ścieżkę wzrostu gospodarczego********. Przy wszystkich ułomnościach jest dziś na obszarze byłego ZSRR jedynym krajem (oprócz państw bałtyckich), który może się pochwalić sukcesem. Cudzoziemcy tłumnie się zlatują, aby przyjrzeć się gruzińskiemu systemowi podatkowemu i reformom administracyjnym. Przywódcy gruzińscy zaczęli też, choć z opóźnieniem, poważniej traktować sprawy bezpieczeństwa, jak również zwracać baczniejszą uwagę na przekazywane im od dawna sugestie i skargi ich doradców estońskich i innych. Bardziej rygorystyczna obserwacja i lepsze rzemiosło kontrwywiadowcze zaczęło przynosić zyski. Dobrym tego przykładem było aresztowanie w lipcu 2011 roku prezydenckiego fotografa, który przyznał, że został zwerbowany przez Rosję do szpiegowania Saakaszwilego. Obławę rozpoczęto w listopadzie 2010 roku, kiedy to aresztowano podejrzanych o szpiegowanie dla Rosji dziewięciu Gruzinów i czterech obywateli Rosji. Gruzińskie Ministerstwo Spraw Wewnętrznych poinformowało, że w skład tej grupy wchodzili piloci wojskowi, pewien marynarz i wielu biznesmenów, którzy przekazywali dane o rozkładach lotów, o sprzęcie wojskowym i jego zakupach, a także szczegóły osobiste dotyczące osób zajmujących najwyższe stanowiska państwowe w Gruzji.

W programie dokumentalnym nadanym 5 listopada (w „urodziny” GRU) przez gruziński kanał telewizyjny Rustawi-2 przedstawiono podwójnego agenta występującego pod kryptonimem „Enveri” (jego twarz była częściowo zakryta). Powiedział on, że pod koniec lat osiemdziesiątych pracował dla GRU w gruzińskim porcie Poti. Działając na zlecenie wywiadu gruzińskiego, nawiązał kontakt ze swoimi dawnymi chlebodawcami. Spotkał się z trzema oficerami GRU, którzy nauczyli go, jak ukrywać tajne materiały w pozornie niewinnych załącznikach, przesyłanych pocztą elektroniczną. Działalność „Enveriego” pozwoliła Gruzinom rozpoznać dziesiątki innych agentów oraz oficera łącznikowego GRU, Jurija Skrilnikowa. Gdy w maju 2010 roku próbował spotkać się ze swoim informatorem, funkcjonariusze gruzińskiego wywiadu aresztowali go wraz z innym Rosjaninem oraz jeszcze jednym Gruzinem. Obaj pracowali przedtem w rosyjskiej bazie wojskowej w Gruzji, aż do jej zamknięcia w listopadzie 2007 roku.

„Enveri” opowiadał, że jego oficerowie prowadzący interesowali się wizytami okrętów wojennych NATO w gruzińskich portach i sposobami szkolenia gruzińskiego wojska przez zachodnich instruktorów. Prawdziwe cele GRU są jednak dużo rozleglejsze i bardziej alarmujące. Dokonana przez Gruzinów analiza wylicza: dyskredytowanie polityki władz gruzińskich w sprawach wewnętrznych i zagranicznych, zapobieżenie przyjęciu Gruzji do NATO i integracji z Unią Europejską, podważanie zaufania ze strony inwestorów zagranicznych, tworzenie ognisk niestabilności w celu zwrócenia uwagi na słabość państwa, stworzenie prorosyjskiej „piątej kolumny”, umocnienie rosyjskiej kontroli Abchazji i Osetii Południowej, wspieranie tendencji separatystycznych w innych częściach Gruzji oraz zorganizowanie siatki wywiadowczej w aparacie rządowym.

Gdyby chodziło o inny kraj, takie zadania powierzono by raczej służbie wywiadu zagranicznego (SWR). W oczach Rosjan jednak Gruzja nie jest na to wystarczająco „zagraniczna”. Zamiast tego główną rolę odgrywa GRU. FSB będąca tu niegdyś potęgą obecnie gra drugie skrzypce, inwigilując głównie gruzińską diasporę w Rosji. We wcześniejszych latach uczestniczyła także w takich przekrętach, jak udzielanie ochrony operacji przeprowadzonej w Osetii Południowej, a polegającej na fałszowaniu wielkich kwot banknotów dolarowych^12. Dla GRU najważniejszym celem jest potencjał obronny Gruzji, powiązania z NATO, bezpieczeństwo energetyczne, infrastruktura transportowa (zwłaszcza porty), struktura organizacyjna i skład osobowy straży granicznej oraz wszelkie formy łączności elektronicznej. Przeprowadza ona jednak również operacje specjalne, łącznie z podkładaniem bomb i innymi akcjami. Według funkcjonariuszy gruzińskich zlecenia te płyną z regionalnej siedziby GRU w Krasnodarze oraz podległego jej ośrodka mieszczącego się w Soczi nad Morzem Czarnym. Przynajmniej według władz gruzińskich, GRU aktywnie roznieca również radykalne protesty polityczne ze strony marginesowych odłamów gruzińskiej opozycji. Dwudziestego szóstego maja 2011 roku Ministerstwo Spraw Wewnętrznych w Tbilisi rozpowszechniło nagranie dźwiękowe podsłuchanego spotkania, podczas którego jedna z przywódczyń opozycji, Nino Burjanadze, i jej syn, jak się wydaje, mówili, że jeśli planowana radykalna demonstracja przekształci się w powstanie, spodziewają się interwencji Specnazu.

Gruzja jest też przeświadczona, że oficerowie rosyjskiego wywiadu, głównie z FSB, ale i z GRU, za pomocą przekupstwa lub szantażu werbują etnicznych Gruzinów z Gali (okupowanego powiatu w Abchazji) do przeprowadzania aktów terroryzmu i sabotażu^13. Od roku 2009 takich incydentów zdarzyło się co najmniej dwanaście. Ich celami były m.in. obiekty kolejowe, mosty, budynki publiczne, publiczne place, biura partii politycznych, ministerstwa, ambasada Stanów Zjednoczonych oraz biuro łącznikowe NATO w Tbilisi. Dotychczas zginęły dwie osoby, ale gdyby zamachy bombowe przebiegły tak, jak planowano, zagrożonych byłoby o wiele więcej ludzi. Podczas przeszukania pewnego domu gruzińska policja znalazła dziewięć pojemników heksogenu. Przywódca jednej z grup, której członkowie zostali aresztowani, Gogita Arkania, zeznał, że został zwerbowany i wyszkolony przez majora Jewgienija Borysowa, a potem działał pod jego kierunkiem. Borysow służy w rosyjskim kontyngencie wojskowym w Abchazji, a przed wybuchem wojny stacjonował tam w ramach „sił pokojowych”. Choć formalnie jest oficerem podlegającej FSB straży granicznej, oficerowie gruzińskiego kontrwywiadu są przeświadczeni, że należy także do aktywnych członków GRU. Nie sposób jednak tego obiektywnie sprawdzić, a sam Borysow milczy na ten temat. Uzyskane przez gruziński wywiad informacje z nasłuchu połączeń telefonicznych wykazują, że dokładnie w tym czasie, gdy w Gruzji wybuchały bomby, np. bomba podłożona 22 września 2010 roku przy ambasadzie Stanów Zjednoczonych, z telefonów komórkowych zarejestrowanych na nazwiska Arkanii i Borysowa przeprowadzono bardzo wiele rozmów z numerem należącym do Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej.

Przynajmniej w jednym przypadku w skierowanej przeciwko Gruzji operacji GRU popełniono elementarny błąd. Drugiego października podłożono bombę pod ważnym mostem kolejowym w miejscowości Czaladidi w położonym na zachodzie kraju powiecie Chobi. Bomba nie wybuchła. Następnego ranka jednak rosyjski oficer zatelefonował do Misji Obserwacyjnej UE, prosząc o więcej informacji o wybuchu bomby na kolei, o której – jak się wyraził – mówili pasażerowie. Gruzińscy funkcjonariusze nie wiedzieli, co o tym myśleć – do czasu, kiedy kilka dni później znaleźli ją miejscowi mieszkańcy. Jedynym źródłem tego niefortunnego pytania ze strony owego rosyjskiego oficera mogła być jednostka GRU, która zorganizowała ten nieskuteczny atak.

O ile jednak Rosja może sobie pozwolić na błędy, o tyle Gruzja nie może sobie pozwolić na odnoszenie przez Rosję sukcesów. Międzynarodowe środki przekazu i kraje zachodnie w haniebny sposób zignorowały kampanię terroru rozpętaną przez wrogie, wielkie państwo przeciwko zaprzyjaźnionemu i przyjaźnie nastawionemu do niego małemu krajowi. Skutkiem tego jest stworzenie atmosfery bezkarności, w której Kreml i władcy jego szpiegów sądzą, że ryzyko towarzyszące takim atakom jest niewielkie, a korzyści – duże. Przekazywane Rosji skargi ze strony Gruzji są albo ignorowane, albo zbywane lekceważeniem, albo potępiane. Gruzji zarzuca się niekiedy, że plecie androny, a nawet oskarża się o rusofobię. Prywatnie oficjalni przedstawiciele Zachodu przyznają, że Gruzja ma powody do skarg. Nie widzą jednak politycznej ani profesjonalnej korzyści z podnoszenia takiej sprawy. Przedstawicieli państw zagranicznych, podobnie jak i opinię publiczną, trudno zainteresować zarzutami, że w kampanię niepowodujących ofiar zamachów bombowych, w kraju, który uważa się za trudny i marginesowy, zamieszane jest jakieś inne państwo. Zgłaszanie takich skarg niesie ze sobą ryzyko, że Gruzja zacznie wyglądać na ogarniętą paranoją. A jeśli uda się wzbudzić czyjeś zainteresowanie tą sprawą, skutkiem może być ugruntowanie jej reputacji nie jako rzetelnego partnera i perspektywicznego członka UE i NATO, ale jako źródła kłopotów.

Opisane wyżej działania są nieprzyjemne, ale przede wszystkim niezdarne: zabójstwa, podkładanie bomb, potrząsanie szabelką, szantażowanie emigrantów, wciąganie do łóżka polityków. Pora przejść do bardziej subtelnych metod stosowanych przez mocodawców rosyjskich szpiegów – wykorzystywania fałszywych (a coraz częściej prawdziwych) danych osobowych do lokowania zawodowych funkcjonariuszy wywiadu na długie lata za granicą. Pora opisać świat ściśle strzeżonych tajemnic szkolenia i doktryny, drobiazgowego planowania, głębokich paradoksów i zawikłanej psychologii. Jak wykażę w następnym rozdziale, który wprowadzi czytelnika w rzeczywisty świat szpiegów i ich rzemiosło, trudno wyobrazić sobie, aby mógł być dalszy od tego, jak przedstawiają go powieści o szpiegach i filmy z Hollywood.

* Nie podaję tu wszystkich szczegółów ze względu na dobro jego rodziny.

** W roku 1958 w Kiszyniowie – przyp. tłum.

*** Zakres postawionych mu zarzutów został następnie ograniczony do naruszenia zaufania i oszustwa. W listopadzie 2013 roku jednomyślnym wyrokiem trzyosobowego składu sędziowskiego został uniewinniony – przyp. tłum.

**** Literacka postać emerytowanego funkcjonarusza MI6 w ośmiu powieściach Johna le Carré – przyp. tłum.

***** Gławnoje Razwiedywatielnoje Uprawlenije – Główny Zarząd Wywiadu; przyp. tłum.

****** Tak w oryginale. Pierwszym centralnym organem wywiadu i kontrwywiadu agenturalnego w Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej był Zarząd Rejestracji – Registrationnoje uprawlenije. Rozkaz Rewolucyjnej Rady Wojskowej Republiki ustalający strukturę jej Sztabu Polowego, w skład którego wchodziła owa komórka, wydano z datą 5 listopada 1918 roku i to właśnie tę datę uważa się za datę powstania wywiadu wojskowego ZSRR, a obecnie – Federacji Rosyjskiej. Zarząd Rejestracji został przekształcony w Zarząd Wywiadu Sztabu RCAC w kwietniu 1921 roku. (Na tym etapie wszystkie najwyższe stanowiska i ponad połowa stanowisk kierowniczych było obsadzonych przez Łotyszy). Po kilku reorganizacjach i zmianach w podporządkowaniu, będących odbiciem rozgrywek Dzierżyńskiego i Stalina z Trockim, do nazwy tej powrócono w sierpniu 1934 roku. W maju 1939 przekształcono go w 5. Zarząd Komisariatu Obrony ZSRR, a 16 lutego 1942 – w Główny Zarząd Wywiadu Sztabu Generalnego. Przechodził on jeszcze dalsze zmiany i np. we wrześniu 1947 został zlikwidowany; większość jego funkcji przekazano wtedy Komitetowi Informacji działającemu w strukturze Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego, pozostawiając w siłach zbrojnych niewielką Służbę Wywiadowczo-Dywersyjną. Do poprzedniego podporządkowania wywiadu wojskowego Ministerstwu Sił Zbrojnych ZSRR powrócono w styczniu 1949, tworząc ponownie Główny Zarząd Wywiadu Sztabu Generalnego. Zob. m.in. A.I. Kołpakidi, D.P. Prochorow, Imperija GRU. Oczerki istorii rossijskoj wojennoj razwiedki, OŁMA-PRESS, Moskwa 1999; oraz I.A. Damaskin, Stalin i razwiedka, Wiecze, Moskwa 2004 – przyp. tłum.

******* Był on też członkiem Biura Politycznego KC KPZR w latach 1985–1990 – przyp. tłum.

******** Światło na temat osobistej roli prezydenta Saakaszwilego w owych wydarzeniach rzucają wspomnienia będącej wówczas sekretarzem stanu Condoleezzy Rice pt. No Higher Honour, Crown Publishers, Nowy Jork 2011. Relacjonuje ona m.in. spotkanie, podczas którego powiedziała mu: „»Panie Prezydencie, musi pan podpisać zobowiązanie, że nie użyje pan siły. (...) Ja z Rosjanami porozmawiam, ale pan nie ma wyboru (...). Nie wolno panu użyć siły, a grożenie nią nie wyjdzie panu na dobre. Proszę podpisać to zobowiązanie, dopóki cieszy się pan poparciem międzynarodowym«. I tak przerzucaliśmy się argumentami, aż wreszcie postanowiłam postawić sprawę na ostrzu noża: »Panie Prezydencie, cokolwiek pan uczyni, nie może pan dopuścić do sprowokowania przez Rosjan. Pamięta pan, jak prezydent Bush powiedział, że Moskwa będzie próbowała sprowokować pana, żeby zrobił coś głupiego. I proszę nie wchodzić w konflikt z rosyjskim wojskiem. Nikt panu nie pomoże i przegra pan«” (s. 685–686). Ze wspomnieniami Condoleezzy Rice koresponduje wystąpienie dyrektora londyńskiego Międzynarodowego Instytutu Studiów Strategicznych, Johna Chipmana, który 18 września 2008 roku powiedział, że wbrew ostrzeżeniom ze strony swego głównego sojusznika i bez konsultacji z NATO, Saakaszwili rozpoczął coś, czego nie był w stanie sam zakończyć, a następnie wzywał Zachód, żeby uprzątnął bałagan, jakiego sam narobił. Niektórzy komentatorzy amerykańscy sądzą, że Saakaszwili mógł zlekceważyć ostrzeżenia Rice, a nawet prezydenta Busha, w wyniku kontaktów z kandydującym w wyborach prezydenckich w 2008 roku senatorem Johnem McCainem, którego doradca ds. polityki zagranicznej, Randy Scheunemann, był wspólnikiem w opłacanej przez rząd Gruzji firmie PR i w roku 2006 zarzucił Rice „ugłaskiwanie” Rosji w sprawie Gruzji. Przypuszcza się, że McCain mógł zapewnić Saakaszwilego o poparciu ze strony rządu Stanów Zjednoczonych idącym dalej, niż był to gotów uczynić sam rząd. Scheunemann był uprzednio jedną z czołowych postaci grupy neokonserwatystów, która posługując się sfabrykowanymi dowodami, przeforsowała wszczęcie wojny z Irakiem; był on m.in. dyrektorem wykonawczym Komitetu ds. Wyzwolenia Iraku – przyp. tłum.

******** Autor czyni aluzję do opanowanego przez neokonserwatystów i cieszącego się poparciem ministra obrony, Donalda Rumsfelda, oraz wiceprezydenta, Dicka Cheneya, tzw. Zespołu B, który zarzucał CIA oraz wszystkim innym instytucjom wchodzącym w skład tzw. wspólnoty wywiadowczej systematyczne zaniżanie potencjału wojskowego ZSRR i lekceważenie zagrożenia ze strony strategii ZSRR, zdaniem jego członków, zmierzającej do dominacji nad światem, a nawet pokonania Stanów Zjednoczonych w wojnie jądrowej. Osoby związane z CIA odpowiadały, że jej krytycy opierają się na ideologii, a nie na faktach. Zespół ten miał następnie różne wcielenia instytucjonalne, ale zbliżony skład osobowy. Zob. m.in. Thomas Powers, Intelligence Wars, Review Books, Nowy Jork 2004. Szczegółowy opis ewolucji tego trwającego 30 lat konfliktu, zainicjowanego przez wywodzącego się z RAND Corporation Alberta Wohlstettera – duchowego ojca późniejszych czołowych neokonserwatystów, takich jak Richard Perle i Paul Wolfowitz – można znaleźć pod adresem: http://tinyurl.com/lyzzorl – przyp. tłum.

******** Autor parafrazuje zdanie z radiowego przemówienia premiera Wielkiej Brytanii, Neville’a Chamberlaina, z 27 września 1938 roku dotyczącego sytuacji wokół Czechosłowacji: „Jak okropne, fantastyczne i niewiarygodne jest, żebyśmy kopali okopy i wypróbowywali maski gazowe z powodu kłótni w jakimś odległym kraju między ludźmi, o których nie wiemy nic”. Układ monachijski, w którym Adolf Hitler, Neville Chamberlain, Benito Mussolini i Édouard Daladier – bez udziału Czechosłowacji – uzgodnili zaanektowanie przez Niemcy Kraju Sudeckiego, podpisano 30 sierpnia. Edward Lucas sugeruje, że w sierpniu roku 2008 Gruzja znalazła się w takiej samej sytuacji jak Czechosłowacja w roku 1938 – przyp. tłum.

******** World Economic Outlook z kwietnia 2014 roku prognozuje, że wartość PKB w Gruzji osiągnie w latach 2014 i 2015 5 proc. (http://www.imforg/external/pubs/ft/weo/2014/01index.htm, s. 65, tab. 2.5; dostęp: 28 maja 2014) – przyp. tłum.

Rozdział 5

Rzemiosło szpiega – fakty i fikcja

Szpiedzy łamią reguły dla rządów, które normalnie usiłują je wyegzekwować. W tej właśnie sprzeczności tkwi fascynacja światem szpiegostwa i zarazem jego największa słabość[*]. Szpiegowanie łączy się z naruszaniem praw, być może nawet praw własnego kraju, ale częściej praw krajów, które są jego sojusznikami, i z pewnością praw kraju, który jest celem takiej działalności. Powód tego jest prosty. Tajną informację można uzyskać albo w drodze dedukcji i wnioskowania, wykorzystując nieostrożność drugiej strony, albo blefem i podstępem. Brutalne jest jednak to, że najczęściej te tajemnice trzeba wykraść. Oznacza to skłonienie kogoś do zdrady, przekupstwo, włamanie, szantaż lub – w razie potrzeby – użycie siły. Zadania te dalece odbiegają od tych, których oczekujemy od pracownika administracji państwowej. Przyciągają one pewien rodzaj osób, często ze skazą lub z problemami, które służby kształtują stosownie do swoich potrzeb do tego stopnia, że oszustwo wzbudza w nich nie odrazę, lecz profesjonalną ciekawość i podziw. Zanim spojrzymy na pole bitwy szpiegowskich wojen między Wschodem i Zachodem, konieczne jest zrozumienie mentalności, szkolenia i doboru ich żołnierzy.

Pierwszą cechą dobrego szpiega jest wyzbycie się i odrzucenie wszelkich nabytych wcześniej obyczajów społecznych, które przeszkadzają w oszukiwaniu ludzi, manipulowaniu nimi i ich zdradzaniu. Na wczesnym etapie trwających pół roku kursów IONEC (kurs początkowy dla nowo przyjętych funkcjonariuszy wywiadu), prowadzonych w brytyjskiej szkole szpiegów w Fort Monckton na południowym wybrzeżu Anglii, przeprowadzane jest ćwiczenie polegające na uzyskaniu możliwie wielu informacji osobistych od ludzi spotkanych w pubie. Nagrodę dostaje ten, kto wyciągnie od obcej osoby szczegóły jej paszportu. Innym ćwiczeniem jest pożyczenie pieniędzy od nieznajomych. Niektórzy dobrze wychowani kursanci uważają, że jest to tak poniżające, że rezygnują. Podobnych gier używają do szkolenia swoich funkcjonariuszy inne agencje tego rodzaju. Izraelski Mossad na przykład stawia swoim rekrutom zadanie polegające na skłonieniu jakiejś nieznajomej osoby do wpuszczenia kursanta do swego mieszkania i następnie pokazaniu się na jej balkonie ze szklanką wody (z której ma się napić) – obserwatorzy w zaparkowanym na dole samochodzie sprawdzają, komu się udało. Szpiegowanie to nie jest praca dla nieśmiałych i mających skrupuły, ale dla chytrych i ciekawskich.

O ile częścią przynęty jest moralna dwuznaczność, o tyle innym elementem jest splendor tajności. Nikogo nie obchodzi, jak i gdzie rząd szkoli swoich inspektorów podatkowych. Położenie i topografia Fort Monckton, tematy prowadzonych tam kursów i ich treść są jednak tajemnicą[**]. Ludzie z zewnątrz widzą jedynie ulotne migawki z życia w cieniu, zwykle w starannie wysterylizowanej postaci. Tajność i nieadekwatne przedstawianie tego świata w fikcji filmowej czy literackiej rodzą nieadekwatną percepcję. Gdyby szpiegowaniem zajmował się jakiś pion instytucji rządowej, którego znaczenie dla świata zewnętrznego byłoby znikome, na przykład redagujący przepisy przeciwpożarowe, nie miałoby to znaczenia. Szpiegowanie łączy się jednak bezpośrednio z najżywotniejszymi interesami narodów i z najbezwzględniejszymi działaniami podejmowanymi dla ich obrony. Ci, którzy chcą wejrzeć głębiej w skomplikowaną geopolityczną rywalizację w dziedzinie finansów, prawa czy dyplomacji, wezmą do ręki raczej tygodnik „Economist” niż jakąś powieść. Gdy chodzi jednak o nie mniej powikłany świat szpiegostwa, każdy kinoman i miłośnik powieści ma swoją wizję życia w cieniu i zwykle jest ona błędna. Jest to jeden z powodów, dla których aresztowanie w czerwcu 2010 roku w Stanach Zjednoczonych dziesięciorga rosyjskich szpiegów wywołało tak niekompetentne komentarze.

Wymagania dramaturgiczne i reguły budowania napięcia wymagają, aby fikcyjni szpiedzy byli w stanie poderwać się do działania w ciągu sekundy; nie marnują oni czasu na pisanie planów operacyjnych, nie niepokoją się też, czy nie przekroczyli budżetu. Nie kłopoczą się tym, czy ich zamiarów nie pokrzyżuje kontrwywiad i słabe punkty: ludzkie, finansowe, biurokratyczne, operacyjne i techniczne, które nieprzyjaciel może wykorzystać. Rutyna i dyscyplina są dla nich nie obowiązującymi, przyziemnymi przepisami, ale uciążliwymi wyjątkami. Sprzęt pojawia się jak za skinieniem czarodziejskiej różdżki i nigdy nie zawodzi. Te podniecające wyczyny mają z faktycznym szpiegowaniem tyle wspólnego, co Gwiezdne wojny z astrofizyką. Szpiedzy tacy jak intelektualista George Smiley z powieści le Carrégo istnieją, ale wśród faktycznych szpiegów zdarzają się równie rzadko jak bogowie czy boginie seksu. Faktyczni funkcjonariusze wywiadu – jak nazywają się profesjonalni pracownicy państwowych agencji szpiegowskich – zazwyczaj nie umieją otwierać zamków wytrychem, kraść samochodów, stworzyć materiału wybuchowego z chemikaliów znajdujących się w domu czy obezwładnić napastnika jednym uderzeniem^1. Nienawidzą wyróżniania się w tłumie, nie noszą rzucających się w oczy ubrań i z pewnością nie flirtują. Ich zadaniem jest przedostać się w niezauważony sposób z jednego miejsca do drugiego, wykonać zadanie i wrócić. Dla autorów scenariuszy byłoby to raczej mało inspirujące.

Niewielu funkcjonariuszy wywiadu wykrada też tajemnice osobiście. Uzyskać do nich odpowiedni dostęp jest trudno, a wykorzystanie, gdy się je już zdobędzie, jest zbyt ryzykowne. Ich główną rolą jest zwerbowanie do brudnej roboty innych osób. Tu właśnie przydają się prawdziwe talenty – odnoszący sukcesy szpiedzy zwykle dobrze sobie radzą w postępowaniu z ludźmi w sposób nierzucający się w oczy, przejawiając wyobraźnię i zdolność perswazji. Mogliby z łatwością być trenerami szkolącymi dyrektorów, psychoterapeutami, sprzedawcami, nadużywającymi zaufania oszustami lub, w braku osób o innych specjalnościach – dziennikarzami. Ich zadaniem jest skłonienie kogoś do współpracy i wyciągnięcie informacji dzięki przyrządzeniu i zaaplikowaniu odpowiedniego koktajlu, w skład którego wchodzą: nacisk, ideologia, pochlebstwo i pieniądze.

Każdy z tych składników ma swoje wady. Szantaż może okazać się wstrząsem, który umożliwi zastosowanie innych, trwalszych środków perswazji, jego przydatność ogranicza jednak powstająca po takim potraktowaniu uraza. Ofiara boryka się w myślach z zaistniałą sytuacją, rozpaczliwie poszukując wyjścia, którym może być nie zdrada, lecz samobójstwo, ucieczka albo przyznanie się służbom swojego kraju do winy. Szantaż jest najskuteczniejszy wtedy, gdy stosuje go jakaś trzecia strona, natomiast funkcjonariusz wywiadu występuje jako przyjaciel, pośrednicząc w wynegocjowaniu transakcji, której wynikiem jest wydanie tajemnic, na początek spraw małej wagi. Ideologia odgrywa mniejszą rolę, ale też może być przydatna. Funkcjonariusz rosyjskiego wywiadu może grać na nastrojach antyamerykańskich (najczęściej w krajach będących sojusznikami Stanów Zjednoczonych, ale niekiedy i w samych Stanach). Zachodni werbownicy odwoływali się do istniejącej wśród Rosjan antypatii do autorytarnych cech jej reżimu oraz do „kapitalizmu kolesiów”. Techniką, która wywiera największy wpływ, jest schlebianie. Jedną z najpotężniejszych broni w arsenale funkcjonariusza wywiadu, zwłaszcza wobec agenta na etapie urabiania (development), to znaczy, gdy wstąpił już na drogę zdrady, ale jeszcze nie przeszedł jej do końca, jest przyjazny głos, przychylnie oceniający dzieło przeoczone przez szefa, który nie docenia delikwenta. Jeśli prawdziwy charakter potajemnych więzów staje się jasny i gdy to się już dokona, pochlebstwo może zostać skonkretyzowane w postaci przyznania stopnia wojskowego lub medalu.

Ostatnim składnikiem owego koktajlu są pieniądze. W zależności od tego, co wydaje się mniej poniżające, mogą one być wypłacane albo jako „zwrot wydatków”, albo jako „pensja”. (Wielu największych zdrajców, od Brytyjczyka, Kima Philby’ego, do Estończyka, Hermana Simma, utrzymywało, że nie byli oni jedynie zdrajcami, ale pracownikami drugiej strony). Użyteczność samych pieniędzy zresztą też jest ograniczona – można za nie kupić informację, ale nie lojalność. W każdym przypadku współpracy wywiadowczej opartej głównie na gotówce utrzymuje się podskórne podejrzenie, że jeśli ktoś inny zaoferuje wyższą kwotę, pierwszy klient może zostać odstawiony na koniec kolejki. Rozsmakowaniu w zdradzie często towarzyszy szybko rosnący apetyt[***]. Jeśli pochwalić informatora za to, co robi, zażąda więcej. Skrytykować – to powie, że musi jeszcze bardziej zaryzykować, i też zażąda więcej. Jeszcze trudniej jest zwerbować agenta z kraju, do którego nie da się przeniknąć, na przykład Korei Północnej. Może on zażądać astronomicznej kwoty za samo tylko nawiązanie kontaktu, a potem zniknąć. Czy został schwytany? Czy cała sprawa była tylko przynętą mającą zasilić fundusz operacyjny drugiej strony? Nigdy się tego nie wie na pewno.

Szpiegowanie utrudniły również przepisy, które ograniczają pole manewru terrorystom i osobom trudniącym się praniem brudnych pieniędzy. Trzydzieści lat temu w Wiedniu można było z łatwością otworzyć konto w banku, z którego potem pobierało się pieniądze na hasło lub przedstawiając połowę przedartej pocztówki (drugą połowę miał bank, który sprawdzał, czy pasują do siebie). Obecnie banki powinny „znać swoich klientów”. W tajnej robocie nawet paszport lub rachunek za prąd musi zostać sfałszowany. Poważnym utrudnieniem jest też konieczność stworzenia zestawu danych o sytuacji finansowej, dochodach, wydatkach i zaciąganych kredytach, które ostałyby się przy ich sprawdzeniu. Te pozornie błahe sprawy mogą zadecydować o życiu lub śmierci informatora. Niech czytelnik wyobrazi sobie, że jest pracującym w Wiedniu północnokoreańskim funkcjonariuszem, który zastanawia się, czy nie sprzedać jakichś tajemnic. Jego dom jest regularnie przeszukiwany przez napawające lękiem Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego jego kraju. Jeśli zaczną go podejrzewać, wróci do domu i będzie jeść trawę w jednym obozie pracy, a jego żona obgryzać korę z drzew w jakimś innym. Jeśli zapłacą mu plikami banknotów po 500 euro, które będzie trzymał w skrytce w banku, straci nie tylko odsetki. Jeśli będzie żył wystarczająco długo i zdoła je wybrać, to stwierdzi, że duża kwota gotówki pochodząca ze źródła, którego nie można ujawnić, przysparza więcej problemów niż uciech.

Z tego właśnie powodu niektóre agencje szpiegowskie prowadzą dla swego informatora hipotetyczny rachunek bankowy i pozwalają na gromadzenie na nim odsetek od jego „pensji”. Zakładając, że agent taki dotrwa do emerytury, pieniądze te będą jego zabezpieczeniem na starość. Unika się w ten sposób również ostentacyjnej konsumpcji, przez którą może on z łatwością zwrócić na siebie niepożądaną uwagę. Innym trikiem jest płacenie agentom wynagrodzenia w postaci rzadkich znaczków pocztowych. Można je z łatwością przenosić, schować i wymieniać na gotówkę, nie zostawiając żadnych śladów. Inną postacią dyskretnej wypłaty są też żetony z kasyna, zwłaszcza należącego do grupy, która pozwala na wymienianie ich na gotówkę w wielu krajach. Nieproste jest również zapewnienie gotówki samym funkcjonariuszom wywiadu. Ci, którzy nie pracują pod własnym nazwiskiem, muszą mieć karty kredytowe, które nie wzbudzą podejrzenia przy badaniu wiarygodności kredytowej. Mogą oni jednak znaleźć się w sytuacji, gdy będą musieli wypłacić lub otrzymać pieniądze w sposób niepozostawiający elektronicznego śladu. Tu właśnie przydaje się podejrzanej konduity firma dokonująca przelewów pieniężnych, z jaką – jak się zdaje – związana była podczas pobytu w Londynie Anna Chapman (co opiszę w następnym rozdziale). Wygodne są też karty debetowe z przedpłatą, których saldo można uzupełniać gotówką. Takie karty występują w spisie rzeczy znalezionych w domu dwóch innych szpiegów w Bostonie, Donalda Heathfielda i jego żony; wylicza się je w uzyskanym przez FBI nakazie rewizji^2.

Dobrzy szpiedzy nie tylko potrafią manipulować ludźmi i wykazywać się pomysłowością. Muszą mieć też dobrą pamięć. Kiedy zapisywanie informacji jest niebezpieczne, dokładne i przychodzące z łatwością przypominanie sobie numerów rejestracyjnych samochodów, numerów telefonicznych, współrzędnych topograficznych i haseł ma żywotne znaczenie. Szpiedzy są z natury dociekliwi i pedantyczni, jeśli chodzi o fakty, liczby, daty i godziny. Mają zdolności aktorskie i potrafią wcielić się w jakąś inną postać tak głęboko i przekonująco jak aktor szkolony przez Stanisławskiego. Wszystkie te pozytywne cechy nie eliminują jednak paradoksów szpiegostwa. Po pierwsze, wykorzystanie uzyskanej potajemnie informacji z konieczności naraża jej źródło na niebezpieczeństwo. Po drugie, istnieje ryzyko, że systematyczne starania, aby nie rzucać się w oczy, zostaną zauważone i po trzecie, jest mało prawdopodobne, aby ludzie, którzy na co dzień mają do czynienia ze złamanymi obietnicami, sami ich dotrzymywali.

Dla szefów agencji szpiegowskich najgorszy jest ten ostatni problem. Najbardziej ciągną do życia w cieniu ludzie, którzy często najmniej nadają się do takiej pracy. I choć niektóre osoby szpiegują z pobudek szlachetnych lub intelektualnych, to w przypadku innych motywacja nie ułatwia, ale utrudnia ich wykorzystanie. Ich lojalność mogą podważyć intratne sposobności, jakie byłym szpiegom oferuje sektor prywatny, zwłaszcza w późniejszych latach, gdy zaczyna się dostrzegać moment, w którym trzeba zacząć szukać pracy. Ci nastawieni bardziej filozoficznie czy mistycznie niekiedy uważają, że są członkami jakiegoś laickiego stanu kapłańskiego, zbrojnego w moc rzucania klątw i przyjmowania spowiedzi. Taka postawa może przekształcić się w dziwactwo. Szpiegostwo przyciąga też ludzi, którzy wpadają w obsesję tajności dla samej tajności, i co najgorsze, takich, dla których zdrada jest kuszącym, dodatkowym dreszczykiem emocji. Złamanie reguł obowiązujących u przeciwnika przynosi satysfakcję, ale wycięcie numeru własnej stronie rajcuje o wiele bardziej. Im bardziej jest ktoś biegły w czarnych sztukach, tym silniejszą ma pokusę, żeby się nimi posłużyć nie tylko służbowo. W stopniu nieszkodliwym może to być proste nabijanie wydatków reprezentacyjnych i opłacanie posiłków czy taksówek z funduszy na działalność operacyjną. Może to polegać na naciągnięciu przepisów, aby wyświadczyć przysługę koledze. Istnieje też pokusa, aby pofolgować sobie w łóżku. Służbowo szpiedzy idą do łóżka jednak rzadko. Szefowie zwykle wetują takie plany, słusznie się obawiając, że na przebieg operacji mogą wpłynąć emocje. Poza pracą wszakże funkcjonariusze wywiadu nie stronią od cudzołóstwa, zwłaszcza że potrafią dobrze zacierać ślady i unikać podejrzeń. W życiu podlegającym ograniczeniom przez przepisy i rutynę pokusa, aby zrzucić lejce, może być silna. Zdradzenie współmałżonka może być krokiem na drodze do zdradzenia tajemnic.

Dokonywanie regularnej kontroli kontrwywiadowczej może ujawnić podejrzane prawidłowości w zachowaniu bądź anomalie w życiu prywatnym sprawdzanego funkcjonariusza. Im wyższe zajmuje on stanowisko i im więcej ma doświadczenia, tym trudniej go złapać na potknięciu – i tym więcej może wyrządzić szkód. Aleksander Potiejew, działający w sercu rosyjskiego wywiadu amerykański agent, który zdradził Annę Chapman i jej kolegów, uniknął, jak się zdaje, rutynowego badania za pomocą wykrywacza kłamstw z racji swojej wysokiej rangi i dobrych koneksji****. Szpiedzy z natury rzeczy mają wielkie doświadczenie w zbywaniu niepożądanych pytań i ukrywaniu ich faktycznych zamiarów i uczuć – i potrafią to wykorzystywać. Endemiczna obłuda tej profesji utrudnia szczere udzielenie komuś pochwały czy docenienie.

Dalszym problemem jest istniejąca często wzajemna antypatia między szpiegami i łowcami szpiegów. Funkcjonariusze kontrwywiadu bywają typami podejrzliwymi i metodycznymi, lubią przygwoździć każdy fakt, a przejawianie własnego stylu czy oryginalności, inicjatywy lub jakiekolwiek wyjście poza konwencje wzbudza w nich nieufność. Powiedzieć, że uważają swoich kolegów działających w terenie za folgujące sobie, żywe zagrożenie dla bezpieczeństwa, byłoby tylko niewielką przesadą. Dla aktywnych szpiegów intuicyjne naruszanie reguł leży z kolei w ich naturze i łączy się z mocnym przeświadczeniem, że dokonywane przez nich osądy są słuszne. Uważają oni, że reguły narzucane przez łowców szpiegów są głupie i przeszkadzają w zrobieniu czegoś faktycznie pożytecznego. (Jest to jeden z powodów, dla których byli koledzy Putina z elitarnego pionu KGB zajmującego się szpiegowaniem za granicą pogardzają nim, w latach spędzonych w Niemczech był bowiem tylko niskim stopniem funkcjonariuszem kontrwywiadu*****). Rywalizacja taka bywa destrukcyjna. Gdy na przykład FBI albo brytyjska służba bezpieczeństwa zwietrzą na swoim gruncie szpiega, najważniejszą sprawą jest dla nich aresztowanie go, aby uchronić tajemnice państwowe. Gdy szpiega znajdzie CIA lub SIS ( jak oficjalnie nazywa się MI6), ich instynkt każe im nie rzucać się na niego, ale go obserwować. Im dłużej trwa taka gra, tym więcej dowiadują się one o metodach i informatorach drugiej strony i tym bardziej wzrasta szansa na zaaranżowanie skutecznego podstępu – zwerbowanie zdrajcy jako podwójnego agenta, przez którego będzie się drugiej stronie podrzucać dezinformację lub próbować ujawnić jego oficera prowadzącego albo kontrolera.

Nieustannym celem pracy wywiadu jest zdobycie dla polityków informacji, których nie sposób uzyskać inaczej. Istnieją jednak większe i mniejsze agencje szpiegowskie, mają one różne techniki, podatność na ingerencję polityczną i co najważniejsze – różną skuteczność działania. Dobrym wskaźnikiem doskonałości jest dyskrecja. Mówiąc w uproszczeniu – im mniejszy rozgłos wokół jakiejś agencji, tym większe jej sukcesy. Prawdziwym mistrzem jest szwedzki Kontoret för Särskild Inhämtning, czyli Urząd Zbiorów Specjalnych, który nie tylko nie ma swojej witryny internetowej, ale nawet nie publikuje swego adresu^3. Inną zmienną jest konieczność. Kraje stojące wobec groźby unicestwienia na ogół traktują swoje bezpieczeństwo bardzo serio. Te, które nie znajdują się w takiej sytuacji (na myśl przychodzi tu Belgia), nie uważają tych spraw za priorytetowe. Krajom ubogim trudno jest zapewnić, że ich służby szpiegowskie będą uczciwe, bo dla źle opłacanych funkcjonariuszy wartość nagrody za złe zachowanie jest proporcjonalnie większa. W wielu byłych krajach komunistycznych, w których kompromitujące informacje są monetą w rozgrywkach politycznych, dużym problemem jest ingerowanie przez szpiegów w życie publiczne. Agencja, która potrafi podsłuchiwać telefony polityków, może z łatwością zainteresować się również innymi sprawami niż zagrożenie dla interesu narodowego.

Takie powszechne, a nieodłączne elementy szpiegostwa, jak znudzenie, wprowadzanie ludzi w błąd, tajność i ambicja, są ze swej natury toksycznym koktajlem. Powodzenie albo porażka służby szpiegowskiej zależy od tego, czy potrafi ona ograniczać negatywne skutki takiego zestawu przez selekcję, szkolenie, utrzymywanie morale i dyscypliny, nadzór i przestrzeganie procedur. Przy wszystkich tych wysokich stawkach i błyskotliwych umysłach najważniejszą częścią szpiegowania jest więc drobiazgowa, ostrożna praca, która może być nawet nieciekawa. Nacisk na postępowanie rutynowe odzwierciedla również paradoks, który polega na tym, że akcje będące największym sukcesem z reguły są niezauważane. Operacji, która rzeczywiście się powiodła, nie dostrzega nikt poza jej bezpośrednimi uczestnikami. Każdy pozostawiony ślad ogranicza możliwości na przyszłość i zwiększa ryzyko, że druga strona ograniczy poniesione szkody, podejmie przeciwdziałanie i wyśledzi informatorów. Oznaką odnoszącego sukcesy szpiegowania jest pedantyczne planowanie, ogromna cierpliwość, podejmowanie rozważnych środków ostrożności, a nade wszystko – niewidzialność.

Skupienie uwagi na zadaniach jest pogłębiane przez ryzyko. Zbiurokratyzowane instytucje często marnotrawią publiczne pieniądze. Błędy w szpiegowaniu oznaczają nie postawienie niechcianych budynków czy wdrożenie nieprzemyślanych przepisów, ale sięgające głęboko szkody i zrujnowane życie ludzi. Za zdradę grożą ciężkie kary, a zatem w przypadku większości operacji ludzki koszt niepowodzenia przeważa nad korzyściami z sukcesu. Między wynikającą stąd ostrożnością a głównym instrumentem szpiegowania, jakim jest naruszanie reguł, istnieje napięcie. Żywotne znaczenie ma jednak to, by ostrożność nie zablokowała zdolności do wychodzenia poza dozwolone ramy. Funkcjonariusz wywiadu, którego mierzi takie podejście, powinien raczej zostać dyplomatą.

Wyobraźmy sobie, że czytelnik jest zwierzchnikiem szpiegów rozważających zwerbowanie potencjalnego informatora, kogoś takiego jak np. Siergiej Skripal, oficer rosyjskiego wywiadu [GRU – przyp. tłum.], który przez wiele lat przekazywał tajemnice jego kraju Wielkiej Brytanii. Jeśli służbie danego kraju uda się go pomyślnie zwerbować i prowadzić, to jej kraj zyskuje nieocenione informacje o potencjale wojskowym Rosji i jej zamiarach, o procesie podejmowania decyzji, o słabych i mocnych punktach jej procedur bezpieczeństwa, o działalności wywiadowczej za granicą i o wielu innych sprawach. Dany kraj jest lepiej poinformowany i bezpieczniejszy – jego podatnicy dostali za swoje pieniądze cenny nabytek. Decydenci polityczni będą zadowoleni, a szef szpiegów awansuje. Jeśli jednak informator zostanie schwytany, to zapewne zakończy życie w obozie pracy gdzieś pod kołem polarnym (w roku 2006 Skripal został skazany na 13 lat pozbawienia wolności; był on jednym z czterech więźniów wymienionych za Annę Chapman i jej kolegów)4.

Niebezpieczeństwa grożące informatorom mogą być jeszcze większe. Jeśli prowadzi się operację wywiadowczą w Chinach, Iranie lub w Syrii, grozi im nie tylko więzienie, ale śmierć, nawet w torturach. Oficerom przyjmowanym do służby w GRU wyświetlano film ilustrujący los, jaki czeka tych, którzy zdradzą jej tajemnice (relacja ta pochodzi od zbiega, który nie dał się zastraszyć). Pokazywał on zakneblowanego mężczyznę przywiązanego do stalowych noszy przysuwanych do drzwiczek pieca przed spaleniem go żywcem: człowiek ten napręża się do tego stopnia, że łamie kości i zrywa ścięgna i mięśnie. Jest to nadludzki wysiłek. Drut jednak nie puszcza, a nosze gładko suną po szynach. Drzwiczki pieca znów się rozsuwają, a ogień rzuca białe światło na brudne podeszwy jego lakierków. Próbuje zgiąć kolana, żeby zwiększyć dystans między stopami a huczącym ogniem, ale nie może******5.

Żeby ocalić informatora przed takim losem, trzeba się sporo nachodzić i nie jest to zbytnio efektowne: pójść do hotelu Sheraton w Kijowie i zostawić tam kopertę, którą odbierze jakiś pan Brown; pójść do biura DHL w Rydze i zapłacić gotówką za dostarczenie tej koperty jakiemuś Smithowi w Dublinie; pójść do banku w Helsinkach, zostawić tam w skrytce jedną paczuszkę i zabrać inną; co sobotę, między godziną 11.00 a 12.00 kupić kawę i poczytać gazetę na oszklonej stacji metra Worobjowy Gory i mieć przy tym na sobie czerwony szalik. Jest to sygnał dla Skripala, który właśnie się udaje, jak zwykle, do swojego klubu sportowego, że wszystko jest w porządku. Jeśli ma on na głowie kapelusz, to u niego też wszystko gra.

Takie środki ostrożności są konieczne, trzeba bowiem przyjmować pochłaniające wiele czasu, ale żywotnie ważne założenie, że druga strona może patrzeć. Większość wiadomości da się wymienić w przelocie (brush contacts) albo za pomocą martwych skrzynek. Na karcie pamięci nie większej niż paznokieć u ręki można zmieścić gigabajty danych, a każdy niespecjalista, badając ją, zobaczy tylko niewinne zdjęcia turystyczne. Skripal może zawinąć ją w gumę do żucia, którą przyklei do ławki w parku lub do bocznego oparcia fotela, w którym siada, gdy co niedziela wieczór przychodzi na seans do kina, upewniwszy się przedtem, że obok siedzi kobieta w białej spódnicy i czerwonym szaliku. Osobiste spotkania należą do rzadkości, najlepiej, żeby się odbywały w innych krajach. Podejrzewający Skripala łowcy szpiegów widzą jedynie jego normalne życie w Moskwie i nieszkodliwe spędzanie czasu wolnego gdzie indziej, na przykład jednodniowy wypad do Kijowa na mecz piłki nożnej. Nawet szczegółowe przeglądanie zapisów z kamery w jego hotelu nie ujawni spotkania z przedstawiającym się jako zagraniczny biznesmen oficerem prowadzącym, jakie odbyło się w wynajętym przez „biznesmena” apartamencie na najwyższym piętrze.

Inny rosyjski informator mógłby wybrać się na urlop do Wiednia i udać się na Cmentarz Centralny, którym od dawna się interesuje. Rozciąga się on na powierzchni 250 hektarów; znajdują się tam interesujące groby, od Freuda do Mozarta. Z punktu widzenia szpiega odznacza się jeszcze jedną zaletą – jego długie ścieżki i brak przeszkód, które zasłaniałyby widok, dają mnóstwo możliwości dostrzeżenia, czy ktoś nie obserwuje zwiedzającego. Zakładając, że wszystko jest w porządku, może się zabrać do obskurnej furgonetki zaparkowanej w jakimś odległym rogu. Wewnątrz furgonetki znajdują się wygodne fotele, butelka wódki i oficer prowadzący, który aż pali się, żeby wysłuchać sprawozdania. Pół godziny później „turysta” znowu spaceruje po cmentarzu. Środki, jakie mają do dyspozycji łowcy szpiegów, nie są nieograniczone – jeśli śledzenie kogoś nic nie ujawnia, zajmą się czymś bardziej obiecującym.

Tak rozbudowane środki ostrożności są kosztowne, podejmowanie ich ma więc sens tylko w przypadku informatora zajmującego najwyższe stanowiska. Mimo to, jeśli coś się nie powiedzie, zgnije on w obozie pracy. Każdy etap trzeba z góry drobiazgowo obmyślić. Czy ten apartament w hotelu w Kijowie na pewno można wcześniej zarezerwować? Czy przy pensji, jaką informator ma oficjalnie, może on zatrzymać się w tym hotelu bez wzbudzania podejrzeń? Gdzie dokładnie nie sięgają kamery telewizyjne? Kto dokona rezerwacji? Jak zostanie opłacony rachunek? Czy będzie można wyśledzić wykorzystaną do tego kartę kredytową? Jakiego użyć paszportu? Kto sprawdzi, czy w pokoju nie zainstalowano podsłuchu? Każde nowe przedsięwzięcie mające zapewnić bezpieczeństwo stwarza nowe utrudnienia, a przybrać zły obrót może coś innego. Idealna operacja ma jak najmniej zmiennych elementów. Lepiej polegać na dopracowanym do ułamków sekund harmonogramie, który dzięki profesjonalizmowi i praktyce można doprowadzić do doskonałości, niż na skomplikowanych planach, które zawalą się, gdy pojawi się coś niespodziewanego.

Spójrzmy jeszcze raz na ten wyjazd do Wiednia. Co się stanie, gdy zacznie padać ulewny deszcz? Zawzięty amator zwiedzania grobów może wybrać się na krótki spacer, żeby zobaczyć grób słynnego człowieka, nawet jeśli przy tym zmoknie, ale nie na długi. Jaki jest więc plan rezerwowy? Jakiś pobliski kościół? Czy jest on zawsze otwarty? A co, jeśli akurat będzie tam odprawiane nabożeństwo? I jak się porozumieć, jeśli coś zakłóci plany? Zbadanie tego wszystkiego wymaga wiele zachodu. Kiedy przydzieleni do tej operacji funkcjonariusze skończą przygotowania, atrakcje turystyczne Wiednia będą znali na wylot. Zorganizowanie spotkań w przelocie, martwych skrzynek i sygnałów w Moskwie jest jeszcze trudniejsze i wymaga mnóstwa niewinnie wyglądających kobiet i mężczyzn niosących cały swój dobytek w plastikowej torbie (bezdomnych), ludzi z szalikami i zwiadowców, którzy pojawią się i będą biegać na posyłki niezawodnie, punktualnie i nie rzucając się w oczy, pod samym nosem FSB. Koszty takich operacji są tym większe, że trzeba przy tym unikać zachowania, które układałoby się w łatwe do zauważenia prawidłowości. Zbyt wiele wizyt w Wiedniu lub w Kijowie zwróciłoby uwagę. Martwa skrzynka jest najużyteczniejsza wtedy, gdy korzysta się z niej rzadko, w idealnym przypadku raz, dlatego właśnie takie przygotowania szybko stają się bezużyteczne. Ledwie opracowano szczegóły jednego, imponująco chytrego pomysłu, a już zaczyna się on zużywać.

Z tego rodzaju trudnościami i środkami ostrożności pracownicy wywiadu muszą uporać się na każdym etapie prowadzenia agenta. Potencjalnego informatora trzeba rozpoznać, potem go zmiękczyć (w szpiegowskim żargonie nazywa się to „kultywacją”*******), bez ogródek przedstawić mu propozycję współpracy; zapewnić bezpieczeństwo, motywować, aby wydajnie pracował („prowadzenie agenta”), odbierać od niego sprawozdania, a wreszcie, gdy przestanie już być przydatny, odstawić go. Jakby tego było mało, obiecujący informator może okazać się nasłanym prowokatorem – kimś podstawionym przez drugą stronę w nadziei, że pozwoli to uzyskać jakieś wskazówki co do tego, jak pracuje szukający kontaktu wywiad. Jeśli jakiś informator jest gotów zdradzić własny kraj, to jego lojalność wobec osoby, która jest pośrednikiem w zaaranżowaniu przejścia na drugą stronę, również musi być wątpliwa. Nawet jeśli zacznie on współpracować ze szczerych pobudek, przypuśćmy, że druga strona wywrze na niego nacisk – czy zdradzi, kto chciał go zwerbować i w jaki sposób? Może okaże się stratą czasu, kimś szukającym jedynie łatwych pieniędzy w zamian za stare wieści? Jedną z najbardziej poszukiwanych informacji wywiadowczych w całym świecie szpiegowskim jest „lista życzeń” przeciwnika. Jeśli wiesz, czego nie wie druga strona, jesteś w dobrej sytuacji, bo możesz wprowadzić ją w błąd i ukryć swoje faktyczne tajemnice.

Na bardziej trywialnym poziomie narażone są również metody i całe szpiegowskie rzemiosło. Jeśli podwójny agent ujawni, gdzie znajdują się martwe skrzynki, jego strona może zacząć je obserwować na wypadek, gdyby korzystał z nich również inny, nieznany jeszcze agent. Kto je opróżnia? Może pracujący w ambasadzie archiwista albo rozpatrujący wnioski wizowe urzędnik, którego wcześniej nie podejrzewano, że jest funkcjonariuszem wywiadu, wskutek czego staje się on nowym celem do rozpracowania. Wręczenie nowo zwerbowanemu informatorowi wymyślnego aparatu do łączności może obrócić się przeciwko chętnej do wykorzystania go służbie. Jeśli zostanie on schwytany albo przejdzie na drugą stronę, każdemu, kto używa takiego urządzenia, grozi wielkie ryzyko. Człowieka, który przychodzi do ambasady w drażliwym kraju i chce porozmawiać z funkcjonariuszem wywiadu, nie można zignorować. Nawet wstępne sprawdzenie kogoś takiego łączy się jednak z ryzykiem. Ktokolwiek z ambasady się z nim spotka, może stać się ofiarą prowokacji obliczonej na to, aby mu przysporzyć kłopotów lub nawet aby go wydalić. Dla kogoś, kto pracuje w ambasadzie w Moskwie, będzie to oznaczało kładący się cieniem na karierze powrót do Londynu, być może po upokorzeniu, kiedy w wieczornym dzienniku telewizyjnym pokażą nagranie spotkania z ukrytej kamery^6.

Jeśli taki funkcjonariusz wywiadu znajdzie się w blasku fleszy, naraża to również wszystkie jego kontakty, w których jest on oficerem prowadzącym, i operacje, w jakich uczestniczył. Gdy po spartaczonej operacji brytyjski funkcjonariusz pracujący w ambasadzie w Moskwie, Marc Doe, został zdemaskowany w rosyjskich środkach przekazu, okazało się, że pod przykrywką dyplomaty zajmuje się przekazywaniem pieniędzy organizacjom walczącym o prawa człowieka, które władze rosyjskie od dawna potępiały jako fasadę dla rozgrywania interesów Zachodu^7. Był to koszmarny błąd. Rozgłos, jaki to wywołało, utrudnił tym grupom, i tak już znajdującym się pod presją władz i narażonym na ataki, możliwości obrony.

Największym ryzykiem jest jednak zawsze zwerbowanie niewłaściwej osoby. Zwerbuj złego informatora, a stracisz więcej, niż zyskasz. Zatrudnij kogoś o kruchym ego i wybuchowym temperamencie, a będzie ci grozić poważna wpadka. Przypadek brytyjskiego szpiega – renegata, Richarda Tomlinsona, który wydał w Rosji książkę o tym, jak go zwerbowano i wyszkolono oraz jak wykłócał się z przełożonymi, był kosztowny i szkodliwy zarówno dla brytyjskich agencji wywiadowczych, jak i dla będących ich partnerami służb zagranicznych^8.

W minionych dziesięcioleciach największymi szpiegami po obu stronach byli nielegałowie. Wysyłano ich w wieloletnie tajne misje, zaopatrując w sfałszowane albo cudze dane osobowe, bez korzyści, jakie daje przykrywka dyplomatyczna. Jednym z nich był opisany w Rozdziale 8 Paul Dukes, który z racji swojej działalności po rewolucji pod nosami bolszewików był zapewne najbłyskotliwszym szpiegiem w dziejach MI6. Po klęskach lat czterdziestych (do tego tematu jeszcze powrócę) kraje zachodnie przestały wysyłać tajnych agentów, którzy mieli zamieszkać za żelazną kurtyną. Stworzenie dla nich legendy, która byłaby wystarczająco wiarygodna, aby mogli funkcjonować w zamkniętym, totalitarnym społeczeństwie, było po prostu za trudne. KGB i inne służby podejmowały jednak wielkie wysiłki, aby wysyłać swoich agentów na Zachód, powierzając im zadania niekiedy na całe życie. Niektórzy z agentów zdemaskowanych w czerwcu 2010 roku byli właśnie takimi klasycznymi nielegałami. Szpiedzy żyjący za granicą na stałe są niesamowicie kosztowni. Według oszacowań rosyjskich stworzenie legendy dla jednego nielegała kosztuje około 1 miliona dolarów. Mimo to nawet jeśli przez dziesięciolecia nie robią oni nic, umieszczeni we właściwym miejscu, mogą we właściwym czasie usprawiedliwić wysłanie ich z taką misją. Skrajnym przypadkiem jest agencja wywiadu wojskowego, która chce mieć możność przeprowadzenia operacji specjalnych na wypadek wojny. Gdy dojdzie do jej wybuchu (w rosyjskim żargonie – „dzień X”), kiedy dysponowanie niewidocznymi możliwościami dokonywania sabotażu stanie się bezcenne, samo tylko umieszczenie nielegałów daleko poza linią frontu jest warte tych nakładów. Mogą oni być ogromnie przydatni również w czasie pokoju, nawet jeśli będą szpiegować niewiele albo wcale.

Dla zrozumienia, dlaczego tak się dzieje, wyobraź sobie, proszę, czytelniku, że jesteś funkcjonariuszem rosyjskiego wywiadu działającym pod przykrywką dyplomatyczną. Masz uzyskiwać informacje o parlamencie brytyjskim albo o Kongresie Stanów Zjednoczonych. Potencjalnych informatorów są setki. Są nimi parlamentarzyści, pracownicy ich biur, nawet sprzątaczki i technicy. Jesteś jednak również oczywistym celem obserwacji. Każde twoje spotkanie i każdy ruch są obarczone ryzykiem. Nie możesz sobie pozwolić na kręcenie się po barach Westminsteru czy Capitol Hill i zagadywanie ludzi, bo w końcu zauważą cię nawet najbardziej przepracowani czy zdemoralizowani funkcjonariusze kontrwywiadu. Musisz mieć więc w kręgach, do jakich chcesz przeniknąć, swoje oczy i uszy, kogoś, kto potrafi dostrzec ludzi mających dostęp do potrzebnej ci informacji, kto rozpozna ich słabostki (finansowe, seksualne, psychologiczne czy polityczne) i będzie umiał podtrzymywać takie znajomości. Idealną do tego osobą byłby dziennikarz, lobbysta lub analityk z jakiegoś ośrodka badawczego. On sam nie może odegrać takiej roli, ale nielegalny agent, owszem.

Jeśli potencjalny informator ma silne przekonania, nielegał może pomóc w przekształceniu lojalności w zdradę, inicjując operację „pod fałszywą flagą”. W przeszłości standardowym zadaniem KGB było na przykład sprawdzenie, w jaki sposób emigranci z krajów Europy Wschodniej wspierają ruchy dysydenckie w swoim kraju rodzinnym. Dobrym sposobem na to było odegranie zaciekłego antykomunisty reprezentującego grupę bogatych sponsorów (najlepiej, żeby pochodzili z jakiegoś odległego kraju), którzy chcieliby wesprzeć właściwych ludzi. Taka osoba, chcąc uzyskać „analizę” faktycznej sytuacji, mogłaby wiarygodnie zrefundować wydatki i płacić pensję tym, którzy dostarczają jej informacji. Takie podejście wciąż funkcjonuje, nawet dzisiaj. Jeśli celem operacji są lewicowcy, trzeba udawać, że jest się z Kuby; jeśli chce się zwerbować muzułmanów, pomoże powołanie się na związki ze sprawą palestyńską. Jeśli celem werbunku są jacyś Żydzi lub konserwatywny chrześcijanin sympatyzujący z Izraelem, trzeba powiedzieć, że się pracuje dla Mossadu. Jeśli pod kogoś innego podszyłby się funkcjonariusz wywiadu pracujący na co dzień w ambasadzie, byłoby to skomplikowane i ryzykowne. Nielegał może uczynić to bardziej przekonująco. Dla osoby będącej celem takiego podejścia sprawdzenie, czy interesant jest tym, za kogo się podaje, jest trudne lub wręcz niemożliwe. Skąd na przykład polski emigrant pracujący w spółce handlującej paliwami może wiedzieć, czy jego przyjaźnie zachowujący się rodak, zaciekawiony tym, jak funkcjonuje rynek gazu, jest faktycznie, jak twierdzi, tajnym funkcjonariuszem agencji wywiadu? Może być nielegałem rosyjskim lub pracować dla Saudyjczyków albo Chińczyków. Jak to sprawdzić?

Nielegałowie mogą również pomóc w przekazaniu funduszy od nabywcy tajemnic do ich sprzedawcy. Nie mogą jednak pomóc w rozwiązaniu większego problemu, a w istocie są nawet jego częścią – jak zapewnić, że za pieniądze, jakie zapłacono, uzyska się coś cennego. Aluzję na ten temat można znaleźć w opublikowanych fragmentach przechwyconej korespondencji między centralą w Moskwie – siedzibą rosyjskich szpiegów – a jej dwoma nielegałami w Ameryce. Szefowie są poirytowani – czy dom, w którym mieszkają Cynthia i Richard Murphy, należy do nich (co pasowałoby do ich legendy), czy też jest to faktycznie własność państwa rosyjskiego? Każda ze stron może z łatwością uznać, że ta druga ją oszukuje. Nielegałowie uważają, że wszystkie ich wydatki powinny być zrefundowane jako koszty działalności. Przecież są oni w istocie zatrudnieni podwójnie – wykonują zawód należący do ich legendy, a jednocześnie rzeczywiście szpiegują. Jest więc sprawiedliwe, aby ojczyzna dotowała ich dom, samochody lub koszty wykształcenia dzieci. Przełożeni szpiegów z kolei martwią się, że fundusze przeznaczone na działalność operacyjną rozchodzą się na wydatki uboczne, podnosząc komfort życia ich agentów, który większości Rosjan i tak wydawałby się dogadzaniem sobie i niewyobrażalnym uprzyjemnianiem sobie życia.

Nielegałowie są też przydatni w najbardziej przyziemnych aspektach szpiegowania. Joe Navarro – mający za sobą 25 lat pracy w tym charakterze weteran kontrwywiadu FBI, wskazuje, że jedną z ich funkcji jest po prostu zdobywanie legalnych dokumentów, takich jak paszport, prawo jazdy, legitymacja uniwersytecka czy rachunki za wodę, prąd i gaz, które można następnie wykorzystać do sfabrykowania ich podróbek na przyszłość. Nielegałowie – jak ich opisuje – są jak rak. Gdy zostaną wykryci, jest już przeważnie za późno, bo największe szkody już wyrządzili. Żadne elektroniczne przechwytywanie łączności ani szpieg mający siedzibę w ambasadzie nie są w stanie uzyskać dostępu do tego, co jest dostępne dla przeciętnego Amerykanina:

samochód, dom, biblioteka, wydarzenia z życia sąsiedzkiego, pokazy lotnicze na terenie bazy wojskowej, lokalizacja kabli światłowodowych, dostęp do zbiorników benzyny, piwnica, w której można ukryć wspólnika, syn sąsiada służący w wojsku i tak dalej. Wystarczy się przejść (...) a podczas wyprzedaży zbędnych przedmiotów w domowym garażu widzi się zaparkowane na ulicy samochody, na których widnieją naklejki z obiektów wojskowych lub prowadzących badania spółek zaawansowanych technologii. Ich właścicieli można wytropić lub się z nimi zaprzyjaźnić (...) [Nielegałowie] są zapraszani na przyjęcia, spotykają się z ludźmi i uzyskują dostęp do osób wpływowych, posiadających wiedzę lub informacje^9.

Służbie, która ma pieniądze i cierpliwość, żeby prowadzić nielegałów, przynoszą oni faktycznie wiele pożytków. W świecie kontrwywiadu stanowią jeden z najtrudniejszych problemów. Cokolwiek robią lub czegokolwiek nie robią, z pewnością nie są powodem do żartów. Rzeczywistym problemem jest to, czy ich koszt da się uzasadnić. Z punktu widzenia Zachodu odpowiedź zwykle brzmi: raczej nie. Większy sens niż koncentracja środków na niewielu kosztownych pracownikach wyposażonych w misterne legendy ma zaangażowanie dużej liczby niższych rangą funkcjonariuszy wywiadu „jednorazowego użytku”, którzy pracują pod lekkim przykryciem. Klasyczną pracą na ten temat jest odtajnione opracowanie CIA pod tytułem Zasady głębokiego przykrycia (Principles of Deep Cover), autorstwa nieżyjącego od dawna funkcjonariusza wywiadu, który posługiwał się pseudonimem C.D. Edbrook^10. Pisze on:

Ponieważ agent działający pod głębokim przykryciem musi zwykle dużą część czasu poświęcać na wykonywanie swego rzekomego legalnego zawodu, z punktu widzenia ilości dostarczanych przez niego materiałów wywiadowczych, jego wydajność jest mała. Jest on zatem agentem kosztownym, a koszty te da się usprawiedliwić jedynie wyjątkowym charakterem dostarczanych przez niego informacji bądź też tych, jakich dostarczenia w długim terminie można się po nim spodziewać. Podjęcie operacji pod głębokim przykryciem powinno zatem wynikać – i to bez wyjątku – z celu, jaki się chce osiągnąć, a nie z tego, że akurat dysponujemy agentem bądź też, że pojawiła się okazja, którą można wykorzystać jako przykrycie.

Istnieje też duże niebezpieczeństwo, że agent oderwie się od swojej misji. W swoim opracowaniu Edbrook wspomina o pewnym agencie CIA, który spędził cztery lata na budowaniu legendy. Studiował na pewnym uniwersytecie po to, aby otrzymać pracę jako sprzedawca w pewnej szczególnej dziedzinie, która była celem owej operacji, po czym przestało go to interesować i złożył rezygnację. Z pewnością podobnie stało się z niektórymi nielegałami z epoki ZSRR, wysyłanymi do Ameryki na wieloletnie misje pod głębokim przykryciem podczas zimnej wojny. Gdy dzięki archiwum Mitrochina zostali oni ostatecznie ujawnieni, okazało się, że szpiegowali bardzo niewiele lub wcale, a w niektórych przypadkach niemal zupełnie bądź całkowicie utracili kontakt ze swoimi kontrolerami. Edbrook pisze:

Racjonalne przygotowanie i prowadzenie operacji nie może podlegać innym wytycznym oprócz tych, które wynikają z jej celu [rozpoznania – przyp. tłum.], cel ten musi więc być określony na początku. (…) Jeśli wypełniana pod głębokim przykryciem misja nie przyniesie lepszych efektów niż błąkanie się po obrzeżu celu wywiadowczego i uzyskiwanie okruchów informacji i dezinformacji bądź też „zbieranie informacji dostępnej w trakcie normalnej pracy będącej przykryciem, czy też samo tylko typowanie kandydatów na potencjalnych agentów”********, to nie jest ona usprawiedliwiona. Powierzanie agentowi działającemu pod głębokim przykryciem rutynowych prac, które równie dobrze może wykonać człowiek będący pod przykryciem oficjalnym albo też jego zwykli miejscowi agenci i informatorzy, jest marnotrawstwem. Podejścia pod głębokim przykryciem wymagają cele, do których nie mają dostępu oficjalni przedstawiciele rządowi lub takie, przy których muszą oni ukrywać swoje zainteresowanie albo od których nieprzeznaczoną do oficjalnego użytku informację można uzyskać jedynie kanałem niezależnym.

Od owego czasu myślenie w świecie szpiegostwa nieco się zmieniło, bowiem dziś granice między służbą rządową a życiem poza nią się zatarły. Były funkcjonariusz amerykańskiego wywiadu, Thomas Patrick Carroll, który następnie przekształcił się w naukowca i konsultanta do spraw bezpieczeństwa, ukuł termin „możliwość naturalna” (natural capacity). Określa on w ten sposób taki rodzaj szpiegowania, który sam się finansuje, jest wszechobecny i skuteczny. Przedstawia on następujący, hipotetyczny scenariusz: Ameryka chce mieć informacje o ludziach, materiałach, finansach i powiązaniach politycznych jakiegoś międzynarodowego portu lotniczego na Bliskim Wschodzie. Podejście tradycyjne polegałoby na wysłaniu tam funkcjonariuszy wywiadu, zapewne pod przykrywką dyplomatów, którzy zwerbowaliby niezbędnych informatorów. Zgodnie z podejściem wykorzystującym „możliwość naturalną”, CIA miałaby w tym porcie lotniczym autentyczną, rentowną prywatną firmę, za którą staliby faktyczni inwestorzy. Firma ta oparłaby się wszelkiemu prześwietlaniu i dostarczyłaby każdej informacji o owym porcie lotniczym, jakiej pragnęliby decydenci. Innym przykładem wykorzystania „możliwości naturalnej” byłaby spółka górnicza poszukująca złóż minerałów w Afganistanie albo prowadząca polowe szpitale organizacja pozarządowa********, mająca z tego tytułu dostęp do odległych rejonów Filipin, gdzie czają się ekstremiści^11.

Spekulatywna wizja przyszłości amerykańskiego wywiadu wysnuta przez Carrolla jest zdumiewająco podobna do tego, jak Rosja zachowuje się już dziś. Jej spółki naftowe i gazowe, banki i inne placówki komercyjne, dziennikarskie i naukowe dają jej „naturalne możliwości” takiego rodzaju, o jakim brytyjscy i amerykańscy zwierzchnicy szpiegów mogą jedynie marzyć. Dobrze wpisuje się w to hybrydowa tożsamość, jaką miała na Zachodzie Anna Chapman – autentyczna pod każdym względem, z wyjątkiem intencji. Rosyjscy mocodawcy szpiegów zademonstrowali jednak również, że mogą wykorzystywać ludzi i pieniądze w sposób staromodny, prowadząc nielegałów, którzy pozostają pod głębokim przykryciem. Trudno sobie wyobrazić, jak służby zachodnie mogłyby im w tym dorównać, nawet gdyby tego chciały. Dla pary wyrwanej z Tomska w Związku Radzieckim, takiego, jaki był w latach osiemdziesiątych, przeprowadzka na Zachód z nielegalnym nazwiskiem i życiorysem zapewne wyglądała na dobrą karierę – i zapewne tak to wyglądało również dla nielegalnego Donalda Heathfielda i jego żony, Ann Foley, którzy oryginalnie pochodzili z Tomska, ale spędzili dwadzieścia lat, żyjąc w utajnieniu na Zachodzie. Odwrócenie takiej sytuacji przedstawia się mniej atrakcyjnie. Trudno sobie wyobrazić, aby CIA zwerbowała w Wisconsin lub w Kansas dwoje zdolnych absolwentów wyższej uczelni na misję, dla której mieliby oni przeżyć jako tajni agenci dwadzieścia lat na Syberii. Mimo to fakt, że z zachodniego punktu widzenia coś jest nielogiczne lub niepożądane, nie oznacza, że rosyjski decydent widziałby tę sprawę tak samo. Obdarzona dobrodziejstwem naturalnej obfitości Rosja, gdzie w tle wciąż się czai myślenie w stylu sowieckim, nadal skłonna jest używać swoich zasobów w sposób ekstrawagancki.

Jeśli przyjrzeć się, jak kontrolerzy nielegałów w Moskwie wykorzystywali kosztowną i drobiazgowo przygotowaną legendę swoich agentów, łatwo dojść do wniosku, że faktycznie było to marnotrawstwo. Jedną z zainstalowanych w Ameryce nielegałek, Cynthię Murphy, poproszono, żeby gromadziła informacje o światowym rynku złota. Bez potrzeby utajniania tego i tworzenia przykrycia zadanie takie mógł wykonać każdy kompetentny trader lub bankowiec w Moskwie. We wszystkich krajach jednak decydenci są skłonni do przeceniania wartości tajnej informacji, a Rosjanie – bardziej niż ktokolwiek inny. Być może, że owi nielegałowie tracili czas na zaspokojenie ambicji swoich panów, dla których materiały z gryfem „tajne” były fetyszem, gdy w istocie treści, której nie dałoby się znaleźć w powszechnie dostępnych źródłach, było w nich niewiele.

Na wyciek toksycznych ścieków przemysłowych środki przekazu nie reagują zwykle mieszaniną rozbawienia i bezkrytycznego samozadowolenia. Nawet jeśli się okaże, że nie wyrządził on szkód, to incydent taki zwraca uwagę na wady fizyczne lub uchybienia proceduralne, które go spowodowały. Aresztowanie nielegałów wykazało, że amerykańskie życie publiczne jest szeroko otwarte na penetrację, a w próby wykorzystania tej słabości Rosja wkładała przez wiele lat pokaźne środki. Dlaczego nikt się tym nie zaniepokoił? Jedną z istotnych przyczyn było mądre manipulowanie informacjami przez FBI. Często się mówi, że szpiedzy lubią cień. Podobnie jak każda instytucja, są oni jednak uzależnieni od pieniędzy podatników i gotowości ze strony polityków, aby je wydawać. Wywiad i służba bezpieczeństwa zwracają więc wiele uwagi na ich wizerunek – chcą wyglądać jak strażnicy najwyższego interesu narodowego, otoczeni aurą tajemniczości, ascetyczni i ofiarni. Chociaż nie organizują konferencji prasowych ani nie aranżują kampanii reklamowych, dają porozumiewawcze znaki, dyskretnie doinformowują wybranych dziennikarzy, których uważają za „rozsądnych”, i od czasu do czasu przekazują starannie doszlifowane materiały szerszym kręgom społecznym.

Działalność taka koliduje jednak z operacyjną potrzebą wprowadzania drugiej strony w błąd. Chwalenie się sukcesami niesie ryzyko dla informatorów i stosowanych metod. Z kolei milczenie o nich niesie ze sobą ryzyko, że będzie się wydawać, że instytucja taka siedzi z założonymi rękami i jest niekompetentna. Kiedy brytyjska Tajna Służba Wywiadu – Secret Intelligence Service, jak brzmi oficjalna nazwa MI6 – przemyciła Gordijewskiego do Finlandii, nie posiadała się z radości. Pokusa, żeby pochwalić się błyskotliwą, fachowo wykonaną robotą, była wielka. Jeśli jednak wyjaśni się, jak samochód z dyplomatycznymi tablicami rejestracyjnymi zabrał uciekiniera z przystanku autobusowego w odległej wsi i przewiózł go przez granicę w bagażniku z izolacją cieplną, zmniejszy to szansę na ponowne wykorzystanie takiego sposobu. Ta sama zasada stosuje się do porażek. Jeśli dana służba zostanie spenetrowana lub zdradzona, przyznanie się, że wyrządziło to szkody, niesie ze sobą ryzyko, że da się drugiej stronie wskazówki na temat tego, co osiągnęła, a czego nie. Z tego właśnie powodu niektóre służby szpiegowskie nigdy nie stawiają zdrajców przed sądem. Tych, których przyłapano, odsyła się po cichu na emeryturę albo przenosi do innej pracy, dzięki czemu druga strona zastanawia się, czy jej agenta zdemaskowano, czy po prostu padł ofiarą losowego, biurokratycznego przesunięcia kadrowego.

Wszelkie ujawnione publicznie informacje dotyczące zatrzymanych nielegałów, takich jak Anna Chapman, trzeba oceniać ze świadomością, że takie właśnie jest ich tło. W sporządzonym w sprawie aresztowanych szpiegów powiadomieniu o przestępstwie władze amerykańskie starannie wyważyły każdy wiersz. Konieczne było dostarczenie takich informacji, które by wystarczyły do podważenia ich linii obrony i doprowadzenia do tego, aby się od razu przyznali do winy. Władze amerykańskie nie chciały zaryzykować procesu, podczas którego funkcjonariusze FBI mogliby zostać wzięci w krzyżowy ogień pytań o ich źródła i metody śledcze, co narobiłoby szkód. Innym priorytetem było przysparzanie Rosjanom jak największych kłopotów i robienie zamieszania w ich szeregach, sprawiając, że „ograniczenie szkód” z ich strony będzie maksymalnie bolesne, kosztowne i destrukcyjne. Oznaczało to przesadę w mówieniu, czego Amerykanie nie wiedzieli, i niedomówienie w tym, co wiedzieli. W świecie luster i manipulacji psychologicznych zasianie wątpliwości jest potężną bronią ofensywną. Na przykład przesadzenie, jak długo szpiedzy byli obserwowani, dyskredytuje w oczach ich szefa wszystko, co w tym czasie zrobili. Kardynalną zasadą pracy wywiadu jest, iż wszystko, co pochodzi od spalonego informatora, również musi być uznawane za spalone. Im bardziej wstecz sięga w czasie takie piętno, tym większy obszar skażenia. Na tej samej zasadzie jest możliwe, że Amerykanom nie udało się przechwycić i rozszyfrować wszystkiego, co Anna Chapman wysłała ze swojego laptopa********. Rosjanie nie mogą jednak być tego pewni. Jeśli seanse łączności z przyspieszonym przepływem danych (burst transmissions), za pośrednictwem tworzonych doraźnie sieci między pobliskimi laptopami, trudno jest monitorować, to częste wspominanie o takim rodzaju łączności w zawiadomieniu o popełnieniu przestępstwa byłoby eleganckim środkiem przeciwdziałania. Rosyjski szpieg, który by w planie jakiejś przyszłej operacji uwzględnił taki rodzaj nadawania, musiałby być bardzo odważny. Właściwie obmyślona kompozycja przesady i niejednoznaczności rzuci na działania wrogiego wywiadu żrący cień, który utrzyma się przez lata.

Niektóre aspekty zakończonej sukcesem operacji trzeba też świadomie bagatelizować. Jeśli kluczem do rozbicia szpiegowskiej siatki było niedociągnięcie w rosyjskim rzemiośle szpiegowskim, wskazanie na nie byłoby pomyłką, bo przecież druga strona może popełnić taki błąd jeszcze raz. Jeśli słabym punktem był szyfr, który udało się złamać, to też musi to pozostać utajnione. Jeżeli wskazówki przekazał agent, który przeniknął do instytucji przeciwnika w Moskwie, należy rozważyć, co jest ważniejsze: czy jego bezpieczeństwo, czy potrzeba ograniczenia działalności wskazanych przez niego szpiegów lub ich schwytania. Czy jest on tak cenny i czy grożące mu ryzyko będzie tak wielkie, że trzeba go będzie skrycie ewakuować, zanim łowcy szpiegów rzucą się na ich ofiarę lub ograniczą jej możliwości działania? Zapewnienie mu bezpieczeństwa może spowodować, że zaczną dzwonić wszystkie dzwonki alarmowe, a wrodzy agenci pośpieszą do kryjówek. Koszmarem łowcy szpiegów jest poniesienie klęski na wszystkich frontach: szkoda się stała, koń uciekł i niczego nie zyskano.

Powiadomienie o popełnieniu przestępstwa przez schwytanych w Stanach Zjednoczonych rosyjskich szpiegów było perfekcyjnie wyważone. Odtrąbiono w nich sukces FBI, a Rosjan upokorzono, ale o źródłach i metodach ich rozpracowania powiedziano raczej niewiele. Nie jest jasne na przykład, jak FBI zdobyło hasło „Czy to było w Pekinie?”, którego jeden z jego funkcjonariuszy użył, aby pozyskać zaufanie Michaiła Siemienki, Rosjanina pracującego pod własnym nazwiskiem. W dokumentach tych położono duży nacisk na tradycyjne metody inwigilacji: podsłuchiwanie telefonów, wkraczanie do lokali z nakazem rewizji, przyglądanie się skrytkom bankowym. To, że FBI może dokonywać takich czynności, nikogo nie dziwi. Wskazano też na rzeczy, które wyglądają na poważne błędy w szpiegowskim rzemiośle Rosjan. W skrytce bankowej żony Donalda Heathfielda znajdował się negatyw fotograficzny, na którym widniała rosyjska nazwa producenta – Tasma. Jak na kogoś, kto pretenduje do roli kanadyjskiego agenta nieruchomości, było to poważne naruszenie legendy. Inny z owych nielegałów zapisał podobno ważne hasło do poczty elektronicznej na kartce leżącej obok komputera, którą funkcjonariusze FBI zauważyli, gdy potajemnie odwiedzili jego mieszkanie. Jeśli faktycznie popełniono takie błędy, to ludzie odpowiedzialni za szkolenie nielegałów w siedzibie rosyjskiego wywiadu w Jasieniewie mogli być niemile zaskoczeni********. Możliwe jednak, że FBI przesadziło w opisie tych potknięć lub świadomie opisało je w sposób wprowadzający w błąd. W swoich sprawozdaniach po powrocie agenci ci mogą zaprzeczyć, że popełnili takie pomyłki. W idealnym przypadku zakwestionowane zostaną zarówno ich kompetencje, jak i lojalność.

Owe powiadomienia, które zostały opublikowane przez władze amerykańskie, są interesujące również ze względu na to, co przemilczają. Nie zawierają one żadnego szczegółowego opisu powierzanych tym ludziom zadań. Co faktycznie próbowali oni czynić i jak? Ogólna instrukcja, jaką dostali, nakazywała im tworzyć przekonujące legendy, ale w jakim celu? Podobno Heathfield usiłował znaleźć informacje o amerykańskich bombach do wyburzania bunkrów. Powiadomienie zawiera pośrednie aluzje do podejmowanych przez niego prób zaprzyjaźnienia się z Leonem Fuerthem, byłym wysokim urzędnikiem instytucji rządowych********oraz do kontaktów między Cynthią Murphy i jedną z szych Partii Demokratycznej (obszerniej o tym piszę w następnym rozdziale). Czytelnik dowiaduje się wiele – dla tych, którzy nie przywykli do świata szpiegów, może nawet zaskakująco wiele – o mechanice szpiegowania: legendach, podróżach zagranicznych, hasłach i posługiwaniu się laptopami, ale bardzo niewiele o treści tego procederu.

Oficjalnie się mówi, że rosyjskim nielegałom faktycznie nie udało się dokonać w Ameryce żadnego postępu. Wydali oni wiele moskiewskich pieniędzy i stracili wiele czasu, ale udało im się jedynie przeniknąć na przedmieścia. Jak na ironię, wygląda na to, że nawet ta część misji Rosjan skończyła się niepowodzeniem. Mogli oni zwieść swoich sąsiadów, ale od samego początku pozostawali pod czujną kuratelą FBI. Nikt w Ameryce nie musi się wstydzić, bo nie wykradziono żadnych tajemnic. Taka wersja wydarzeń daje poczucie zadowolenia, nie jest jednakże w pełni wiarygodna. Zacznijmy od tego, że sama myśl, że FBI i będącym jego partnerami agencjom zagranicznym udałoby się (bądź, że by chciały) obserwować w sposób ciągły dziesięć osób, wśród których znajdowaliby się doświadczeni funkcjonariusze wywiadu, w wielu krajach, aż przez dziesięć lat, jest bujaniem w obłokach. Nawet dla dysponującego dużymi środkami FBI koszt – zarówno finansowy, jak i czasowy – byłby kolosalny. A co ważniejsze, byłoby to również ryzykowne. Nawet niewielkie potknięcie mogłoby bowiem zaalarmować Moskwę, a ścigana zwierzyna szybko by się ulotniła. Bardziej prawdopodobne jest, że przez dłuższy okres obserwowano tylko niektórych spośród nich, a nawet i ta obserwacja nie była ciągła. Pełną inwigilacją całą dziesiątkę objęto zapewne dopiero pod koniec.

Dla służby wywiadowczej już samo osadzenie w obcym kraju swoich funkcjonariuszy, którzy mogą się swobodnie poruszać we wrogim środowisku, jest sporym sukcesem. Bez względu na to, czy tacy nielegałowie typują potencjalnych informatorów do przyszłego werbunku, zbierają informacje czy obsługują innych agentów, ich działań nie sposób uznać za nieszkodliwe czy dobrotliwe. Jak pokażę to później, nawet młodziutka Anna Chapman pomagała wcześniej w przekazywaniu pieniędzy o wątpliwej legalności, co łączyło się najpewniej również z kradzieżą tożsamości i innymi przekrętami. Trudno uwierzyć, aby jej odpowiednicy w Ameryce byli mniej aktywni. Zarówno ona, jak i Michaił Siemienko regularnie, w utajniony sposób, komunikowali się z funkcjonariuszami rosyjskiego wywiadu. Jest nieprawdopodobne, żeby były to jedynie próby łączności lub wymiana uwag o pogodzie.

Kolejnym czynnikiem, który mógł skłonić FBI do stonowania informacji o działaniach owych nielegałów, jest atmosfera polityczna. Każdy, kto na serio wpadł w szpony któregokolwiek z nich, nie byłby szczęśliwy z rozgłoszenia tego faktu. Upokorzenie wpływowych osób przez publiczne naświetlenie ich współdziałania z rosyjskimi szpiegami byłoby niemal pod każdym względem pomyłką. Przysporzyłoby tylko FBI niepotrzebnych wrogów, a mająca doskonałe wyczucie polityczne agencja wie, że trzeba tego unikać. Zaistniałaby kwestia, czy osób tych nie należałoby postawić w stan oskarżenia, z czym łączyłby się wstyd i niepożądany rozgłos. Zakładając, że ludzie ci nie byli zdrajcami, ale naiwniakami, którzy dali się nabrać, FBI nie widziało też szczególnej potrzeby, żeby wytykać ich palcami. Mogło po prostu ustalić, jacy ludzie byli informatorami nielegałów, i smutnym tonem ostrzec, że wkroczyli na równię pochyłą i że mogło się to dla nich skończyć hańbą lub więzieniem. Rozmowę pewnie zakończono by napomnieniem, aby nikomu o niej nie wspominać i że leży to w interesie obu stron. Krótko mówiąc, brak dowodów, że nielegałowie pracowali wydajnie, to nie to samo, co dowody, że tak nie było.

Innym wymiarem politycznym są stosunki amerykańsko-rosyjskie. Jak wspomniałem wcześniej, przy jego całej ułomności „wyzerowanie” jest jednym z niewielu elementów polityki zagranicznej Obamy, które można traktować jako dość udane. Choć Biały Dom nie mógł zignorować zgromadzonych przez FBI dowodów rozległego i potencjalnie szkodliwego szpiegowania przez Rosjan, próba umniejszenia szkód dyplomatycznych przez przedstawienie owych nielegałów jako raczej komicznych niż złowieszczych byłaby dla przywódców politycznych tego kraju odruchem wręcz naturalnym. Jeśli społeczeństwo uwierzyłoby, że szpiedzy ci poważnie zaszkodzili interesowi narodowemu, wyjaśnienie, czemu wysokiej rangi członkowie rządu uważali za stosowne utrzymywać tak serdeczne stosunki z ich rosyjskimi odpowiednikami, byłoby o wiele trudniejsze. Bagatelizując ich rolę, uniknięto tego kłopotu.

Właśnie ze wszystkich tych powodów aresztowanie owych Rosjan przedstawiono tak, aby uniknąć wrażenia, że jest to sprawa zagrażająca bezpieczeństwu kraju lub z tych czy innych względów niecierpiąca zwłoki. Przesłanie wynikające z informacji dla dziennikarzy, przekazanej z zastrzeżeniem, aby nie powoływać się na rozmówców, nie było utrzymane w tonie gniewu, ale protekcjonalnego smutku – żałujemy, że Rosjanie nadal odczuwają potrzebę uprawiania tych dziwnych, staromodnych gierek, zarówno dlatego, że ilustruje to, jak się myśli w Moskwie, jak i dlatego, że owi szpiedzy jak ze skamielin, żałosne relikty dawnych czasów rywalizacji między wielkimi mocarstwami, tak niewiele osiągnęli. Jak jednak wykażę w następnym rozdziale, działalność nielegałów w Ameryce i w innych krajach nie daje podstaw do takiego samozadowolenia.

* W rozdziale tym skupiam się wyłącznie na wywiadzie opartym na werbowaniu i prowadzeniu osobowych źródeł informacji – HUMINT, a nie na podsłuchu opartym na przechwytywaniu łączności elektronicznej – SIGINT lub korzystającym ze sztucznych satelitów Ziemi rozpoznaniu geoprzestrzennym. Nie zajmuję się też m.in. takimi specjalistami wywiadowczymi, jak analitycy i funkcjonariusze referujący ich raporty, którzy nadają sens pracy szpiegów.

** Jest to dawny fort zbudowany do obrony przed inwazją wojsk Napoleona. Podczas wojny był wykorzystywany przez Zarząd Operacji Specjalnych (Special Operations Executive). Nie jest on tak utajniony, jak być może powinien być. Jego kod pocztowy to PO12 2 AT. W internecie można też znaleźć inne szczegóły, wraz z numerem telefonu.

*** Pokrewnym problemem jest możliwość, że jeden chciwy informator sprzeda tę samą, nieznacznie zmodyfikowaną informację kilku agencjom, np. amerykańskiej CIA i niemieckiej BND. Wątpliwą informację sprawdza się, porównując ją z informacjami przekazywanymi z kilku pozornie odmiennych źródeł, i uznaje się ją za rzetelną. W rzeczywistości jednak wszystkie one pochodzą od tego samego agenta, który myśli tylko o tym, żeby jak najwięcej zarobić. W ten sposób właśnie doszło do kolosalnego błędu, jaki zachodnie agencje wywiadowcze popełniły w sprawie rzekomej broni masowego rażenia w Iraku.

**** Według źródeł zachodnich był on w SWR zastępcą szefa Zarządu „S”, odpowiedzialnego za umieszczanie za granicą nielegałów; zob. m.in. „Huffington Post” z 27 czerwca 2011 roku (http:/tinyurl.com/prgx9gb, dostęp: 20 maja 2014) – przyp. tłum.

***** Według mjr. Władimira Ussolcewa, który w biurze KGB w Dreźnie pracował w jednym dwuosobowym pokoju wraz z Putinem, późniejszy premier i prezydent Federacji Rosyjskiej był wówczas funkcjonariuszem Trzeciego Zarządu Głównego, czyli kontrwywiadu wojskowego KGB, a jego zadaniem było werbowanie cudzoziemców studiujących na tamtejszej politechnice;. http://tinyurl.com/mupcajc; dostęp: 14 maja 2014 roku.– przyp. tłum.

****** Scena ta jest opisana w książce Wiktora Suworowa, Akwarium, przeł. Andrzej Mietkowski, „De Agostini” we współpracy z Editiones Altaya Polska, Warszawa 2003 – przyp. tłum.

******* Cultivate – zdobywać przychylność kandydata na agenta, opracowywać i zacieśniać z nim kontakty. Podaję za: Jan Larecki, Słownik szpiega. Angielsko-polski słownik terminologii służb specjalnych, Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, Warszawa 2006 – przyp. tłum.

******** Edbrook przypuszczalnie cytuje tu inny dokument CIA, który nie został jeszcze odtajniony.

******** Uważam, że faktycznym organizacjom pozarządowym przysparza to ogromnych problemów i powinno być zabronione.

******** Anna Chapman i inny, niskiej rangi nielegał przewozili między Rosją i Stanami Zjednoczonymi laptopy i z powodu powtarzających się usterek technicznych musieli to robić częściej, niż planowano. Gdy komputery te działały, korzystano z nich do nadawania utajnionych transmisji radiowych do funkcjonariuszy wywiadu mających siedzibę w rosyjskich placówkach dyplomatycznych.

******** Siedziba SWR, znana jako „Las” albo „Sanatorium”, mieści się w zbudowanym przez fińską firmę zespole wieżowców w Jasieniewie, tuż na południe od obwodnicy Moskwy.

******** Był on m.in. specjalistą od wywiadu strategicznego w Departamencie Stanu, gdzie zajmował się ZSRR i Układem Warszawskim; po objęciu stanowiska prezydenta Stanów Zjednoczonych przez Billa Clintona został doradcą ds. bezpieczeństwa narodowego wiceprezydenta Ala Gore’a – przyp. tłum.

Rozdział 6

Szpiedzy tacy jak my

Gdyby Richarda i Cynthię Murphy, Donalda Heathfielda i Anne Foley, Juana Lazaro, Vicky Peláez, Michaela Zottoli i Patricię Mills, Michaiła Siemienko oraz Annę Chapman zgromadzić w jednym pokoju, wyglądaliby jak grono niczym niewyróżniających się Amerykanów. Wszyscy mówili płynnie po angielsku, choć z różnymi akcentami. Mieli pracę – od przyziemnej do prestiżowej. Ich sąsiedzi i koledzy z pracy nie dostrzegali w nich niczego niezwykłego. Gdy jednak spotkali się po raz pierwszy, miejscem ich spotkania była sala sądowa, tuż przed deportowaniem do Rosji. Historia ich wytropienia należy do jednej z najbardziej spektakularnych operacji kontrwywiadowczych FBI od dziesięcioleci. FBI nadało jej kryptonim „Opowieść o duchach” (Operation Ghost Stories). Według powiadomień o popełnieniu przestępstwa, jakie przedstawiły władze amerykańskie, osoby te oraz osoby nieznane:

bezprawnie, rozmyślnie i świadomie złączyły się, zawiązały spisek, sprzymierzyły oraz zgodziły popełnić wspólnie i wespół z każdą z pozostałych osób przestępstwo wobec Stanów Zjednoczonych.

Przeprowadzone przez FBI śledztwo ujawniło, że:

w Stanach Zjednoczonych przebywa siatka nielegalnych agentów. Jej pobyt i działalność służą jednemu, nadrzędnemu, długoterminowemu celowi – zamerykanizowaniu się na tyle, aby mogli oni zbierać dla Rosji informacje o Stanach Zjednoczonych oraz pomyślnie rekrutować informatorów, którzy bądź to funkcjonują w kręgach decydujących o polityce Stanów Zjednoczonych, bądź to są w stanie do nich przeniknąć^1.

Cynthia i Richard Murphy (w rzeczywistości Lidia i Władimir Guriewowie) mieszkali na przedmieściu Nowego Jorku – Montclair^2. Cynthia miała dwa licencjaty New York University oraz MBA uzyskane w Columbia Business School; pracowała w firmie finansowej w Nowym Jorku. Jej korpulentny, brodaty małżonek studiował ekonomię w New School[*] w Nowym Jorku, gdzie jego wyraźnie obcy akcent i ponure maniery wzbudzały umiarkowaną ciekawość. Promotorkę jego pracy dyplomowej Ninę Chruszczową, która urodziła się w Związku Radzieckim, zaintrygowały jego zapewnienia, że pochodzi z Irlandii. Jej wyczulone ucho natychmiast odebrało go „jako Rosjanina”3. Amerykę ufundowano jednak na założeniu, że ludzie mogą się tu odnaleźć na nowo, odrzucić swoją dawną wersję ze Starego Świata i przyjąć nową. Murphy nie należał pod tym względem do wyjątków. Z jego pozostałych zajęć nic nie wzbudzało zainteresowania. Osoby postronne widziały jedynie, że jego głównym zajęciem było opiekowanie się dwiema młodziutkimi córkami jego i Cynthii: Katią i Lizą, które w czerwcu 2010 roku miały odpowiednio jedenaście i siedem lat, to znaczy do czasu, gdy ich rodzice zostali aresztowani.

Zadania Murphy’ego w Ameryce nie należały do ekscytujących. Polegały na dostarczaniu innym nielegalnym agentom gotówki. Jego żona, zatrudniona w Morea Financial Services, miała bardziej prestiżową pracę. Firma ta specjalizuje się w doradztwie podatkowym dla bogaczy i celebrytów. Stanowiła ona doskonałą legendę dla tajnego zadania Cynthii, jakim było zaprzyjaźnienie się z bogatymi Amerykanami mającymi koneksje polityczne, a wśród nich – z Alanem Patricofem, jednym z bliskich przyjaciół Hillary Clinton. Według powiadomienia o przestępstwie sformułowanego przez Ministerstwo Sprawiedliwości szefowie pani Murphy w Moskwie opisali Patricofa jako:

bardzo interesujący „cel” operacji. Spróbuj rozwinąć stosunki z nim, małymi krokami, wychodząc poza ramy kontaktów jedynie [zawodowych][**]. Może podzieli się on z [MURPHY] uwagami na temat polityki zagranicznej Stanów Zjednoczonych, „ploltkami” (w oryginale słowo to jest napisane z literówką) na temat „kuchni” Białego Domu, zaprosi ją w różne miejsca (na przykład do [siedziby jednej z głównych partii politycznych w Nowym Jorku]) itd. Krótko mówiąc, rozważ starannie wszystkie możliwe warianty wobec [owego finansisty]4.

Dalszych dwoje nielegałów również niczym się nie wyróżnialo. Michael Zottoli i Patricia Mills (Michaił Kucik i Natalia Pieriewierżewa) studiowali i mieszkali w Seattle, a następnie przenieśli się do Arlington w stanie Wirginia. Jak poinformowało FBI, ich zadania sprowadzały się niemal wyłącznie do przewożenia pieniędzy między agentami. Funkcję taką pełnił też urodzony rzekomo w Urugwaju Juan Lazaro (Michaił Wasienkow). Przywoził on do Stanów Zjednoczonych pieniądze z niewymienionego kraju w Ameryce Południowej, jak się wydaje, we współpracy z żoną, radykalną peruwiańską dziennikarką, Vicky Peláez. Jego nielegalna misja zaczęła się w roku 1976^5. Jak wskazuje zapis rozmowy podsłuchanej w jego mieszkaniu w 2003 roku, dotyczącej podróży jego żony do niewymienionego kraju południowoamerykańskiego, mogła się ona wiązać również z jakimiś zadaniami szpiegowskimi.

Lazaro: Kiedy polecisz, (...) napiszę ci niewidzialnym [atramentem] i przekażesz im to wszystko w książce.

Pelàez: Dobrze, w porządku.

Lazaro: Dam ci też trochę czystych kartek papieru i to tam będzie (...) prawie wszystko, co zrobiłem (...)6.

Z bezcelowości (kosztownego i kłopotliwego) wysyłania tych nielegalnych agentów do obcego kraju dla spełniania zadań, z którymi większość ludzi sobie radzi, klikając myszą, łatwo szydzić. Nie jest to jednak sprawa śmieszna^7.

Z punktu widzenia potencjału intelektualnego i dostępu do decydentów w Ameryce i w innych krajach najważniejszą postacią, znacznie górującą nad pozostałymi, był Andriej Biezrukow, który mieszkał w Cambridge w stanie Massachussets pod przybranym nazwiskiem Donald Howard Heathfield wraz z żoną, Jeleną Wawiłową (Tracey Lee Ann Foley). Ich starszy syn studiował na Georgetown University w Waszyngtonie. Na witrynie internetowej jego żony widniała przekonująca, choć fikcyjna papka, według której:

urodzona w Montrealu, mieszkała i kształciła się w Szwajcarii, Kanadzie i we Francji. Przed podjęciem pracy w handlu nieruchomościami była zatrudniona w dziale kadr w firmie w Toronto. W Cambridge w stanie Massachusetts prowadziła własne biuro podróży, które specjalizowało się w organizowaniu wycieczek niewielkich grup entuzjastów do winiarskich regionów we Francji. Ponieważ Anna ma świadomość różnic kulturowych oraz doświadczenie międzynarodowe, jest wyczulona na potrzeby innych ludzi. Dąży do doskonałości we wszystkim, co czyni, a sukcesy odnosi dzięki uczciwości, prawości oraz temu, że potrafi zapewnić doskonałą obsługę. Sami docenicie jej entuzjazm i zaangażowanie w to, aby wymarzona przez Was nieruchomość stała się rzeczywistością.

Anna mieszka w Cambridge wraz z mężem i dwoma kilkunastoletnimi synami. Zarówno ona, jak i jej rodzina lubią podróżować. Wiele przyjemności sprawiło im zwiedzenie znacznej części Europy, ale najbardziej zakochali się w Azji. Anna lubi też wykwintne potrawy, balet oraz spędzanie czasu ze swoimi dziećmi^8.

Legenda jej męża była podobna – bezbarwna i przynajmniej powierzchownie przekonująca. Jeszcze kilka miesięcy po deportowaniu go jego witryna internetowa www.futuremap.com nadal reklamowała kompetencje jego firmy doradczej:

Instytut Mapy Przyszłości (Future Map Institute) jest globalnym [sic!] trustem mózgów zajmującym się wypracowywaniem praktycznych propozycji w sprawie linii postępowania (strategii), zmierzających do uporania się z najbardziej palącymi problemami. Zbiorowym wysiłkiem nakreśla on mapę spodziewanych kierunków rozwoju wydarzeń w wielu domenach i śledzi ich ewolucję. Instytut opiera się na sieci współpracowników, z którymi utrzymuje kontakt za pomocą internetu, organizuje też poświęcone najważniejszym problemom wirtualne konferencje^9.

Za tym wodolejstwem kryła się poważna misja. W oczach amerykańskich urzędników, którzy mieli bliski kontakt z tą sprawą, ze wszystkich szpiegów, jakich obserwowano, najważniejszy był Heathfield. Jego legenda zapewniała mu dostęp do najwyższych szczebli amerykańskich kręgów gospodarczych, uczelnianych i rządowych, jak też przekonujący powód, aby swoimi najskrytszymi myślami dzieliły się z nim osoby zajmujące najwyższe stanowiska w rozmaitych organizacjach. Jego kariera była sfingowana tylko częściowo. Chociaż posługiwał się skradzionym świadectwem urodzenia kanadyjskiego dziecka, które zmarło w roku 1963, miał autentyczne kwalifikacje. Naprawdę studiował na York University w Toronto na kierunku „międzynarodowe stosunki gospodarcze”10, naprawdę uzyskał tytuł magistra w dziedzinie administracji publicznej w Szkole im. J.F. Kennedy’ego Uniwersytetu Harvarda i naprawdę pracował jako doradca do spraw zarządzania.

Uderzającą cechą Heathfielda była bezbarwność. Spośród mniej więcej sześciu jego współpracowników, których odpytywałem, nikt nie był w stanie przypomnieć sobie żadnej osobliwej maniery, dziwactwa czy zwyczaju, które by go wyróżniały. Równie płynnie władał francuskim, co angielskim, chociaż ślad obcego akcentu dawał się wyczuć w obu tych językach. Do stowarzyszeń zawodowych przystąpił dzięki własnym zasługom i wytrwale utrzymywał kontakty z absolwentami, kolegami i innymi osobami, z którymi łączyły go interesy. Heathfield nie tylko więc pretendował do tytułu eksperta od zarządzania, ale w rzeczywistości się nim stał. Jest przypuszczalnie jedynym w dziejach szpiegiem, który w ramach swej legendy napisał artykuł naukowy. Artykuł ten został opublikowany jako rozdział w książce Scenarios for Success (Scenariusze sukcesu)11. Jest to zbiór prac przedstawionych oryginalnie na spotkaniu pt. „Studia nad przyszłością” (Future Studies), jakie odbyło się w Oksfordzie w roku 2005. Jeden z redaktorów owego zbioru, Bill Sharpe, przypomina sobie kolegę „głęboko zaangażowanego w temat” oraz dokonywany wspólnym wysiłkiem proces redagowania^12, który polegał głównie na „odmarkowaniu” pracy Heathfielda, czyli na usunięciu częstego powoływania się przezeń na jego oprogramowanie służące podejmowaniu decyzji – FutureMap, opatrzone znakiem handlowym. Pikanterii sprawie dodaje fakt, że Heathfield raczej polubił swoją przybraną tożsamość. Jeden z jego byłych współpracowników wspomina: „Wiem, że była to jego legenda, ale przeniknęła ona na powierzchnię i wrosła w jego duszę”13.

Od powrotu do Rosji Heathfield próbował odbudować resztki reputacji. Jego sylwetka na witrynie internetowej LinkedIn została zaktualizowana przez dodanie informacji o jego nowej pracy – został doradcą dyrektora generalnego Rosnieftu, spółki naftowej mającej bliskie powiązania z Kremlem^14. Jest tam również informacja o fragmencie jego faktycznego życia – spędził pięć lat, studiując od roku 1978 do 1983 historię na Tomskim Uniwersytecie Państwowym (to, co robił między ukończeniem studiów a pojawieniem się w roku 1992 w Kanadzie, pozostaje tajemnicą)[***]. Sympatycy programu Future Studies są przeświadczeni, że daje on organizacjom pożyteczne narzędzie do analizowania przyszłości. Krytycy lekceważą go jako „g...logię” – karykaturę fachowej wiedzy o zarządzaniu, naładowaną modnymi powiedzonkami, banałami i nieprzeniknionym żargonem, tyleż moralizatorskim, co i niedającym się zweryfikować. Jednak w kraju takim jak Ameryka, gdzie eksperci od zarządzania są kimś w rodzaju świeckich kapłanów, praktykowanie tej wiary zapewniło Heathfieldowi dostęp do tajemnic konfesjonału. Gdy Bill Sharpe usłyszał, że Heathfield został aresztowany, uświadomił sobie, jak „świetną legendą” byłaby rola odgrywana przez współautora zredagowanego przez niego zbioru:

Gdy już wejdzie się do organizacji wykonującej ten rodzaj pracy, dają ci absolutnie wszystko (...) Kontaktują cię z innymi ludźmi zajmującymi się tą dziedziną, zabierają cię na spotkania, dzielą się wszystkim, o czym myślą.

Ktoś inny, kto był związany interesami z Heathfieldem, mówi, że zaczynał on przedstawianie swojej oferty zawsze od osób zajmujących najwyższe stanowiska w hierarchii organizacyjnej, a sama oferta wyglądała mniej więcej tak: „Stworzyłem czarną skrzynkę, która pomoże ci zmniejszyć ryzyko i planować na przyszłość”. Musieli mu jedynie powierzyć swoje tajemnice i obawy. Oferowane przez Heathfielda oprogramowanie zostało fachowo opracowane przez renomowaną firmę i znacznym kosztem. Czy jednak było w nim cokolwiek wartościowego? Podobnie jak wiele innych kosztownych materiałów nabywanych przez ludzi kierujących firmami, generowane przez oprogramowanie Heathfielda dane mogły być nie tyle faktycznym narzędziem do podejmowania decyzji, ile amunicją do wojen staczanych w łonie zarządu. Jednym z ekspertów, którym je pokazał, był Yaneer Bar-Yam, fizyk i prezes-założyciel Nowoangielskiego Instytutu Złożonych Systemów (New England Complex Systems Institute), który dyplomatycznie opisał je jako nie tyle przełom, ile „funkcjonujący prototyp”:

Model, jaki mi pokazał, miał cechy raczej pojęciowego szkicu niż wdrożenia fundamentalnej matematyki (...) był makietą pokazującą „jeśliby to działało, to wyglądałoby właśnie tak”. Posiadanie czegoś, co faktycznie działa, to inna sprawa^15.

Mówiąc jaśniej, oprogramowanie to obrazowało organizacyjne priorytety i podejścia, których celem było doprowadzenie do tego, żeby ludzie o odmiennych poglądach mogli ze sobą współpracować. Stażysta Heathfielda, który posługiwał się tym oprogramowaniem, wykonując zadaną studentom pracę, wspomina je z mniejszym entuzjazmem:

Miało ograniczone możliwości. Zasadniczo był to długookresowy kalendarz z kilkoma dzwonkami i gwizdkami. Byliśmy studentami i chcieliśmy udobruchać naszego profesora, więc posłużyliśmy się nim w studium na temat gospodarki opartej na wodorze^16. (...) Nie można było wiele z nim zrobić. Z jego interfejsem nie dało się pracować, pełen był błędów, stale się zawieszał, był niestabilny, a obraz trudno było zwiększyć lub zmniejszyć^17.

Mimo jego wad oprogramowanie to mogło zostać opracowane tak, aby przynosiło wiedzę nie jego użytkownikom, ale orędownikowi. Jerome Glenn z Projektu Tysiąclecie (Millennium Project), związanej z ONZ organizacji, która korzystając z pomocy 40 ośrodków regionalnych, stara się wejrzeć w przyszłość, pamięta, jak spotkał Heathfielda, gdy prezentował on swoje oprogramowanie na jakiejś konferencji w roku 2007. Chcąc, aby zostało ono wykorzystane przy tak prestiżowym przedsięwzięciu, Heathfield zaoferował je za darmo. Glenn również uznał, że jest niezadowalające, i nie chciał poświęcać czasu na uczenie się, jak się nim posługiwać. Heathfield był jednakże niestrudzony. Odwiedzał go co dwa tygodnie, forsując swoją sprawę, aż wreszcie zaoferował, że oddeleguje do niego stażystę, któremu za promocję tego oprogramowania wśród osób związanych z owym projektem będzie płacił 500 dolarów miesięcznie. Nawet to jednak nie wystarczyło, żeby dobić targu.

Praca w charakterze konsultanta była dobrym punktem do obserwacji. „Strategia polegająca na monitorowaniu »trustów mózgów«, które monitorują przemiany globalne, była sprytna” – mówi Glenn. Twierdzi on, że gdyby wiedział, że Heathfield był Rosjaninem, natychmiast zleciłby sprawdzenie jego oprogramowania^18. Nie trzeba nawet mówić, jakie korzyści daje szpiegowi posiadanie własnego oprogramowania zainstalowanego na komputerach ważnych ludzi w miejscach rozciągających się od Iranu (gdzie Projekt Tysiąclecie ma swój „węzeł” regionalny) do Pekinu. Nawet jeśli jest ono początkowo nieszkodliwe, zaktualizowanie go może spowodować, że na komputerze zainstaluje się złośliwe oprogramowanie (złośliwy kod), które będzie kopiować korespondencję, szukać w nim albo w sieci słów kluczowych, przesyłać pliki do odległego serwera albo wykradać hasła. Abstrahując od szpiegowania elektronicznego, praca Heathfielda dawała mu również przepustkę do kręgów biznesu, instytucji naukowych i rządowych. Jedno z przykładowych studiów, na jakie powołuje się on w swoim rozdziale wspomnianego zbioru, zajmowało się:

grupą studentów na studiach drugiego stopnia z Wydziału Spraw Międzynarodowych im. Eliotta na George Washington University pracującą pod kierunkiem Leona Fuertha, profesora prowadzącego tam badania, oraz byłego doradcy do spraw bezpieczeństwa narodowego wiceprezydenta Ala Gore’a. Przedstawiona przez prof. Fuertha koncepcja „zaangażowania wyprzedzającego” (Forward Engagement) skupia się na rozpoznaniu poważnych przyszłych ewentualności, które przypuszczalnie wpłyną na długoterminową przyszłość Stanów Zjednoczonych. Owe ewentualności, od starzenia się amerykańskiego społeczeństwa do katastrofalnych aktów terroru, mają ważne konsekwencje w wielu dziedzinach, w tym tak newralgicznych, jak ochrona środowiska i gospodarka paliwowa oraz stosunki międzynarodowe. Uporanie się z tymi konsekwencjami będzie wymagało od rządu Stanów Zjednoczonych wychodzenia z inicjatywą (proactive forward engagement). Po to, aby uświadomić ustawodawcom skutki takich procesów społecznych i stworzyć w społeczeństwie rozległe poparcie dla stosownych decyzji, trzeba wpierw naszkicować „wielki obraz” przyszłych wyzwań^19.

Jak pożyteczne byłoby posiadanie dostępu do środowiska zajmującego się takimi sprawami, nietrudno zrozumieć. Studenci uczestniczący w tego typu programie badawczym są ludźmi, którzy w przyszłości zapewne będą obejmować stanowiska w establishmencie kształtującym politykę w dziedzinach obronności, bezpieczeństwa oraz spraw zagranicznych Ameryki. Byliby więc świetnym celem do zwerbowania. Podążając tropem rozumowania Heathfielda, należałoby też poznać wykładowców z Georgetown, aby zaczerpnąć z ich wcześniejszych doświadczeń na stanowiskach rządowych, a także mieć udział w roli, jaką odegrają w przyszłości. Fuerth ma w Waszyngtonie doskonałe kontakty. Jego wersja wydarzeń brzmi, jak następuje:

Heathfield przedstawił mi się po zakończeniu przeze mnie wystąpienia na ogólnie dostępnym spotkaniu w Waszyngtonie. Był zainteresowany programem Zaangażowania Wyprzedzającego. Przedstawił się jako przedsiębiorca sprzedający własne oprogramowanie służące do oceny wydarzeń spodziewanych w odległej perspektywie i poprosił, żeby mógł się ze mną jeszcze spotkać, dla kontynuowania rozmowy. Spotykaliśmy się od czasu do czasu, gdy tylko – jak twierdził – przybywał do Waszyngtonu w interesach. Zaoferował, że pozwoli moim studentom posłużyć się nieodpłatnie jego oprogramowaniem, aby zobaczyć, czy było pomocne przy wykonywaniu zleconej im pracy. Zadanie studentów opisał dokładnie. Jak sobie jednak przypominam, oceniali oni, że chociaż koncepcja oprogramowania, jakie przedstawił, wydawała się interesująca, to z punktu widzenia ich pracy semestralnej było ono mało przydatne.

Jako osobowość, Heathfield był człowiekiem cichym i spokojnym, nastawionym przyjaźnie, wydawało się, że jest na serio zainteresowany prognozowaniem odległej przyszłości, sposobami opracowywania takich prognoz i ich wykorzystywania. W końcu dowiedziałem się jednak, że przedstawiał się jako ktoś, kto odgrywał ważną rolę w pracach przynoszących postęp programu Zaangażowanie Wyprzedzające. W tym momencie postawiłem sprawę jasno, że musi się to skończyć, i przestał się ze mną kontaktować. Heathfield nie jest i nigdy nie był „wspólnikiem”. Był jedną z wielu osób o równoległych zainteresowaniach, jakie poznałem w wyniku mojej pracy w tej dziedzinie (...). W opracowywaniu tych koncepcji nie odegrał żadnej roli^20.

Fuerth mógł faktycznie nie mieć czasu dla Heathfielda. On sam jednak wyraźnie interesował mocodawców rosyjskiego szpiega. Wydaje się, że w zaszyfrowanej korespondencji przesyłanej Heathfieldowi z moskiewskiej siedziby rosyjskiej Służby Wywiadu Zagranicznego jest on osobą występującą jako „Kot”. Zachęcano go, aby nadal „kultywował” potencjalnego informatora^21. W tym przypadku jednak główna rola, jaką miał odegrać Fuerth i George Washington University, mogła polegać nie tyle na aktywnym zbieraniu informacji wywiadowczych, ile na podbudowywaniu pozycji samego Heathfielda. Na dłuższą metę jego zadaniem mogło być zbliżenie się do świata ludzi zajmujących się bezpieczeństwem narodowym, świata, który w oczach Rosjan zawsze był celem o pierwszorzędnym znaczeniu. Profesor William Halal z zajmującej się prognozowaniem firmy Techcast regularnie widywał Heathfielda podczas jego częstych podróży do Waszyngtonu. Przypomina sobie, że „próbował on spotykać się z każdym, kto robił cokolwiek istotnego”22. Heathfield rozmawiał z nim również o planowanym przeniesieniu się do stolicy Stanów Zjednoczonych i wszystko wskazywało na to, że mówi poważnie. Przeprowadzka dałaby mu lepszy dostęp do spółek sprzedających usługi i wyroby związane z obronnością i wywiadem. Najbardziej kuszącym celem mógł być jednak świat „trustów mózgów” – miękkie podbrzusze amerykańskiej społeczności zajmującej się wywiadem i bezpieczeństwem, gdzie emerytowani funkcjonariusze, ludzie mający nadzieję dostać pracę w tej dziedzinie i ci, którzy zrobili sobie przerwę w pracy w instytucjach rządowych, spotykają się i rozmawiają z ludźmi spoza tego kręgu.

Czynione przez Heathfielda wysiłki nie ograniczały się do Stanów Zjednoczonych. Jego stażysta wspomina: „Stale podróżował, wte i wewte, między Singapurem, Bostonem i Kanadą. Nie miałem pojęcia, kto za to płacił”. Jego witryna internetowa sugeruje również, iż miał partnerów w Chinach, włącznie z wpływowym rządowym „trustem mózgów” – Chińską Akademią Nauk Społecznych, Pekińską Akademią Miękkich Technologii^23 oraz organizacją pod nazwą Chinagreenfuture^24. Wysyłane do nich e-maile z prośbą o informacje o szczegółach jego udziału w ich pracach pozostawały bez odpowiedzi, koneksje z Chinami były jednak solidne – w roku 2008 jego starszy syn odbywał staż w Chinach.

Część wizerunku Heathfielda była ewidentnie czystym wymysłem. W części swojej witryny internetowej myfuturemap.com poświęconej „zasobom” powołuje się on na renomowaną firmę trenerów ludzi biznesu pod nazwą Coachinc.com. Jej dyrektor generalny, Sandi Vilas, spytany o rzekomy związek Heathfielda z jego firmą, odparł bez namysłu: „Nigdy o nim nie słyszałem”25. Jeśli jednak pójść innymi tropami, obraz się nieco komplikuje. Podczas długiej prezentacji zalet programu Futuremap w Singapurze, na spotkaniu, którego sponsorem była Francuska Izba Handlowa, miejscowy partner Heathfielda, Fabrizio Battaglia, pokazał przeźrocze z logotypami dziewięciu dobrze znanych spółek międzynarodowych, w tym ABB, Alstom, AT&T oraz T-Mobile^26. Sam Heathfield podaje na swojej witrynie internetowej, że pracował z wielkimi spółkami, takimi jak: „General Electric, AREVA, Boston Scientific, Ericsson, Motorola, Microsoft, Michelin, Philips, ST Microelectronics, SAP, T-Mobile i United Technologies”27. Większość owych spółek odpowiedziała, że nie były w stanie znaleźć żadnego śladu związku z Heathfieldem. (Na wielokrotne prośby o skomentowanie tej sprawy F. Battaglia nie odpowiedział). Do wyjątków należała firma ST Microelectronics, która potwierdziła, że jej „wewnętrzna organizacja szkoleniowa” – ST University – „okazyjnie współpracowała z firmą Global Partners (renomowana firma z Bostonu, w której swego czasu pracował Heathfield), zaś sam Heathfield, jako konsultant z zewnątrz, uczestniczył w przygotowaniu kursów z zakresu sprzedaży i marketingu. Podkreśla ona, że nigdy nie zakupiła jego oprogramowania, nie zatrudniła go bezpośrednio „ani też stosunek ten (...) nie był istotny, czy to z punktu widzenia jego długotrwałości, czy to wartości”28. Poważne związki z Heathfieldem potwierdziła tylko mająca siedzibę we Francji międzynarodowa spółka oferująca usługi komunalne, Veolia. Zatrudniła ona Heathfielda do opracowania jej strategii i do wygłaszania odczytów na szkoleniach członków jej kierownictwa. Benoit Bardon, który blisko współpracował z nim przez sześć lat, pamięta „inteligentnego faceta” posługującego się „błyskotliwą metodologią”, który nie wykazywał zainteresowania sprawami związanymi z wywiadem. Mający siedzibę w Stanach Zjednoczonych konsultant, Gerard Bridi, który blisko współpracował z Heathfieldem (i poparł go w swoim profilu na LinkedIn), mówi, że zazwyczaj za swoje usługi liczył on klientom po 3 tysiące dolarów dziennie.

W samolansującym się świecie konsultantów pewna doza przesady nie jest czymś niezwykłym. Można też zrozumieć, że wielkim spółkom, które działają w dziesiątkach krajów, trudno powiedzieć, czy kiedykolwiek w ciągu ostatnich 15 lat zatrudniały jakiegoś konkretnego konsultanta, czy nie. W oczy rzucają się jednak dwie sprawy. Po pierwsze, jak łatwo jest dobrze wykształconemu i pozornie wiarygodnemu człowiekowi przywdziać szaty maskujące jego pochodzenie i czyniące zeń eksperta. Po drugie, jak łatwo jest wyrządzić szkody, dopuszczając kogoś takiego do wewnętrznych mechanizmów spółek realizujących zamówienia zbrojeniowe, zapewniających bezpieczeństwo energetyczne, łączność i tym podobnych. Dla kogoś takiego jak Heathfield najbardziej prawdopodobnym sposobem działania jest werbowanie informatorów, którzy współpracowaliby z rosyjskim wywiadem nieświadomie. Praca w charakterze konsultanta pozwalała mu prosić dobrze uplasowanych informatorów, aby napisali okazyjne opracowanie wprowadzające w tę czy inną tematykę – dla anonimowych, zasięgających konsultacji „klientów” – w zamian za szczodre honorarium lub takąż stawkę dzienną. Nie musiał wspominać, że rezultat tego trudu miał trafić do obcego rządu, a tym bardziej, że do Rosji.

W zorientowaniu się w sposobie jego działania czytelnikowi może pomóc przedstawienie trzech możliwych przykładów takiego funkcjonowania. Proszę sobie wyobrazić, że ktoś jest wpływowym Amerykaninem, być może starszym wspólnikiem w zawodowo świadczącej usługi konsultingowe firmie, która wśród swoich klientów ma instytucje rządowe i wielkie spółki. Jak podejrzliwy byłby on wobec inteligentnej i atrakcyjnej kobiety, przydzielonej mu do pomocy w sprawach podatkowych, która w schlebiający sposób interesuje się jego koneksjami politycznymi. Albo jak podejrzliwy byłby wobec błyskotliwego, rzucającego żargonowymi terminami konsultanta, który pragnie zabezpieczyć jego firmę przed tym, co przyniesie przyszłość? Albo wobec wyglądającego na wiarygodnego absolwenta z tej samej uczelni, pracowicie nawiązującego kontakty na spotkaniach, w których uczestniczy również on sam? Nielegałem pracującym pod przykryciem dla Rosji, Chin lub jakiegoś innego kraju może być każda z tych trzech osób, próbujących uczynić z ciebie świadomego lub nieświadomego sojusznika w ich dążeniach do wykradania tajemnic i wywierania wpływu.

Co do konkretnych celów operacji wywiadowczych mających bezpośrednie znaczenie dla bezpieczeństwa narodowego, komuś, kto podaje się za obywatela Stanów Zjednoczonych (czy Wielkiej Brytanii albo jakiegoś innego państwa będącego członkiem NATO), pozyskać szybko czyjeś zaufanie może być nieco łatwiej. Pod innymi względami jednak pieczołowicie uzyskane nielegalne dane osobowe i życiorys Heathfielda, przedstawiające go jako obywatela Kanady z błyskotliwą karierą zawodową, były niepotrzebne, a nawet przeszkadzały. Jednym z sympatycznych aspektów społeczeństwa zachodniego jest to, że pracodawcy i współpracownicy zwykle ufają osobom, z którymi mają do czynienia. Jeśli ktoś ma urok osobisty, jest błyskotliwy i skutecznie pracuje, to cechy te będą ważniejsze od tego, czy pochodzi z Tomska, czy z Toronto. Gdyby Heathfield przystąpił do spełniania swojej misji dwadzieścia lat później, jego szefowie mogliby wysłać go do Kanady całkiem legalnie, z wizą studencką. Stamtąd mógłby przenieść się do Szkoły im. Kennedy’ego i wreszcie zacząć pracować jako konsultant bez naruszania jakiegokolwiek prawa i konieczności posiadania tajnych powiązań, być może z wyjątkiem zamożnego „krewnego” w Rosji, który opłacałby rachunki. Mógłby nawet zmienić nazwisko – jak czyni to wielu przybywających do Ameryki emigrantów – z trudnego do wymówienia Biezrukowa na jakieś łatwiejsze, na przykład Heathfield. Znaczna część jego pracowitego nawiązywania kontaktów i samolansowania się potoczyłaby się niemal identyczną ścieżką. Zamiast pracować w Rosji jako konsultant spółki naftowej, mógłby nadal mieszkać w Cambridge w stanie Massachusetts. W istocie pod pewnymi względami jego legenda mogła mu nawet nieco szkodzić. Niektórzy z jego byłych współpracowników mówią, że gdyby wiedzieli, że pracuje on dla rządu rosyjskiego, byliby bardziej otwarci, ponieważ zrażała ich właśnie jego niepohamowana komercyjność. Na przykład profesor Bar-Yam, który wcześniej stwierdził, że oprogramowanie Heathfielda, mimo wad, zasługiwało na uznanie, mówi, że jego reakcja na ów skandal szpiegowski była „bardzo neutralna”:

Więc Rosja wysyłała młodzież, żeby poznała miejscową kulturę? Można by to uznać za wymianę kulturalną. Nie jestem pewien, czy jest w tym coś złego. Jeśli między jakimiś krajami utrzymuje się konflikt, to bardzo ważne jest, żeby istniała między nimi wymiana informacji, bo przynosi to lepsze zrozumienie^29.

Słabością posługiwania się nielegalnymi danymi osobowymi i życiorysem jest przywara wszelkich skomplikowanych wątków – jeden luźny koniec może spowodować, że cała ta operacja, zmontowana dla wprowadzenia w błąd przeciwnika, rozsypie się. Pewien były student Uniwersytetu Tomskiego, który obecnie żyje w Ameryce, dobrze pamięta tę parę z początku lat osiemdziesiątych. Lena (późniejsza Ann Foley i żona Heathfielda) była kochającą balet młodą kobietą, która studiowała w prestiżowej, miejscowej szkole średniej z niemieckim językiem wykładowym i wraz z grupą radzieckich turystów zwiedzała Japonię. W czasach, w których podróżować do krajów kapitalistycznych mogli tylko ludzie z najlepszymi koneksjami, był to rzucający się w oczy przywilej. W przypadku osób z objętych przez KGB kwarantanną, strategicznie ważnych „miast zamkniętych”, których nie wolno było odwiedzać cudzoziemcom i których mieszkańcom na ogół zabraniano odwiedzać kraje należące do „obozu kapitalistycznego”, było to szczególnie rzadkie.

Biezrukow przeniósł się na uniwersytet w Moskwie. Był to niezwykły ruch, plasujący go na wyższym szczeblu istniejącej w ZSRR uczelnianej hierarchii i wskazujący, że miał przemożnego patrona. Gdy świat komunistyczny był niemal hermetycznie odcięty od kapitalistycznego, prawdopodobieństwo, że w swoim nowym życiu nielegał potknie się o jakiś ślad swojej przeszłości, wydawało się znikome. Szansa, że absolwenci Uniwersytetu Tomskiego spotkają się w Cambridge w stanie Massachusetts, jest mniej więcej taka, jak spotkanie na Księżycu. W istocie jednak ich dawny kolega mógł wpaść na Heathfielda i jego żonę na ulicy. Powiedzieć „Nie znam pana” byłoby dla nich ryzykowne, ale wdawanie się w wyjaśnienia byłoby jeszcze bardziej ryzykowne. Mogło to nawet zmusić kontrolerów w Moskwie do odwołania całej misji, kładąc kres dziesięcioleciu lub nawet dłuższemu okresowi żmudnej i kosztownej pracy.

Działającym w starym stylu nielegałom kłopotów przysparza również postęp techniki komputerowej i istnienie internetu. Łowcy szpiegów w Wielkiej Brytanii zwykli dziwić się, czemu pracownicy ambasad bloku sowieckiego darzyli takim zainteresowaniem cmentarze, włącznie z przykościelnymi. Zorientowali się wreszcie, że szukali oni nagrobków zmarłych dzieci. Zdobycie imienia, nazwiska i daty urodzenia takiego dziecka pozwalało uzyskać jego świadectwo urodzenia, a na tej podstawie wystąpić o paszport, prawo jazdy itd. Obecnie możliwości takiego działania się kurczą. Dane biometryczne każdego człowieka są niepowtarzalne, a księgi urodzeń i zgonów coraz częściej skomputeryzowane.

Prześledzenie powiązań jest też dziś o niebo łatwiejsze dzięki istnieniu wyszukiwarek. Jeśli chodzi o Heathfielda, za pomocą Google można znaleźć opublikowaną w jednej z gazet kanadyjskich w roku 2005 wiadomość, że zmarł jego „ojciec”, Howard William Heathfield. W wiadomości tej wspomniano również, że jego faktyczne dziecko o imieniu Donald zmarło jako niemowlę, ojciec więc je przeżył. Gdyby fałszywy „Donald” już był podejrzewany, dla czujnego łowcy szpiegów nekrolog ten mógłby stać się niebezpiecznym dla pretendenta sygnałem.

Sporządzenie fałszywej tożsamości, która wprowadzi w błąd laika, to jednak jedna sprawa. Stworzyć tożsamość, która pozwoli uzyskać autentyczny paszport i inne dokumenty, jest o wiele trudniej. Przygotowanie legendy, która oprze się prowadzonemu z determinacją prześwietleniu, na przykład takiemu, jakiego dokonuje się wobec osób występujących o przyznanie certyfikatu bezpieczeństwa, jest obecnie ogromnie trudne. Najmniejsza anomalia lub uchybienie kończy sprawę. Dlatego właśnie najlepszymi agentami, których zadaniem jest przeniknięcie do obozu przeciwnika, są nie nielegałowie, ale zdrajcy, tacy jak Kim Philby, rodowity, błękitnokrwisty Anglik, który podczas studiów na uniwersytecie postanowił, że poświęci swoje życie sprawie komunizmu, i po zatrudnieniu w SIS po prostu czekał na Rosjan^31. Do takiej samej kategorii, przynajmniej we własnych oczach, należał Herman Simm. Zdrajców nie można jednak zamówić, kiedy się chce. Zamiast nich rosyjscy władcy szpiegów sięgają po nową i jeszcze potężniejszą kategorię nielegałów. W odróżnieniu od Heathfielda i jego kolegów nie korzystają oni ze skradzionych danych osobowych. Posługują się własnymi.

* New School for Social Research – przyp. tłum.

** Nawiasami kwadratowymi zaznaczono fragmenty tekstu usunięte przez FBI przed opublikowaniem owego powiadomienia.

*** Skontaktowałem się z Heathfieldem za pośrednictwem LinkedIn, oferując mu możliwość przejrzenia tego rozdziału i skomentowania go. Odpowiedział mi, podając swój adres poczty elektronicznej, ale pliku, który mu wysłałem, nigdy nie pobrał.

Rozdział 7

Nowi nielegałowie

Najwyraźniejsze ślady tego nowego rzutu rosyjskich szpiegów (można by ich nazwać „legalnymi nielegałami”) pozostawiła Anna Chapman i mniej od niej efektowny (ale bardziej godny podziwu) Michaił Siemienko. Podobnie jak Heathfield, informacje o sobie Siemienko zamieścił na LinkedIn^1. Podaje on tam swoje faktyczne wykształcenie: Amurski Uniwersytet Państwowy, Politechnika Charbińska w Chinach i jego amerykańska alma mater – Seton Hall[*]. Używając przekonującego słownictwa stosowanego w życiorysach, sam siebie opisuje w następujący sposób:

bardzo twórczy profesjonalista o analitycznym umyśle, z ukończonymi niedawno studiami i różnorodnym doświadczeniem, obejmującym pomoc w procesach rozwojowych, planowanie spotkań i wydarzeń, tworzenie i umacnianie więzi partnerskich oraz stosunków z klientami na wysokim szczeblu. Przejawia naturalne zdolności do obejmowania przywództwa i komunikowania, gruntownie zna problematykę badania strategii rządowych, zarządzania programami, negocjacji międzynarodowych oraz wygłaszania formalnych prezentacji dla licznego grona słuchaczy.

Posiada ugruntowany dorobek w organizowaniu wydarzeń dotyczących polityki w sprawach publicznych, rozszerzania udziału i członkostwa w programach oraz ustanawiania kontaktów między różnymi kulturami. Biegle włada wieloma językami, z rodzimą biegłością w rosyjskim, płynnym mandaryńskim i hiszpańskim oraz średnio zaawansowanym niemieckim i portugalskim.

Wyliczając swoje zainteresowania, podaje: „organizacje niekomercyjne, »trusty mózgów«, polityka publiczna, rzecznictwo i instytucje oświatowe”. Jako swoje specjalności przedstawia: „analizowanie stosunków międzynarodowych i polityki zagranicznej, zarządzanie programami i projektami, analiza strategii i pisanie ich założeń, koordynacja na najwyższych szczeblach korporacyjnych, zarządzanie marketingiem i zbytem, inicjatywy służące rozszerzaniu członkostwa, stosunki z klientami i ze społeczeństwem”. Podobnie jak Heathfield, Siemienko zadbał o odpowiednią obecność w internecie, reklamując swoje kompetencje w interesującym i atrakcyjnie pisanym blogu o gospodarce Chin. Jeszcze w połowie roku 2011 jego teksty można było znaleźć pod adresem: china-economytoday.wordpress.com. Jest on tam opisany jako „ekspert w dziedzinie chińskiej polityki gospodarczej”, płynnie władający mandaryńskim i rosyjskim (to ostatnie słowo, które po angielsku i po rosyjsku pisze się z dwiema literami „s”, napisano tam z jedną), udzielający konsultacji oraz podejmujący się tłumaczeń. Ostatni wpis na jego blogu, z 24 czerwca 2010 roku (tuż przed wybuchem szpiegowskiego skandalu), był refleksyjnym tekstem na temat zaniżonego kursu chińskiej waluty. Dwa dni wcześniej zamieścił interesujący wpis o chińskich obyczajach w interesach; jeszcze wcześniej – dowcipny tekst o kaleczonym języku „changielskim”, jakim mówią pewni siebie, ale niedoświadczeni Chińczycy władający angielskim. Swoją śmiałością Siemienko dorównywał Heathfieldowi, ale nie dorównywał mu pod innymi względami. O ile starszy od niego o 20 lat Heathfield kręcił się wokół rekinów amerykańskiego biznesu i kręgów rządowych, o tyle Siemienko poruszał się na niższym szczeblu, wywierając na ludziach wrażenie nie tyle swą fachowością, ile młodzieńczym zapałem. Nawet w pełnym pracusiów świecie Waszyngtonu ludzie, którzy płynnie mówią zarówno po rosyjsku, jak i po mandaryńsku, zdarzają się rzadko. Według rozszyfrowanej instrukcji przesłanej przez jego szefów z Moskwy zadaniem Siemienki było „poszukiwanie i rozbudowywanie kontaktów w kręgach decydentów”2. Oznacza to przypuszczalnie uzyskanie pracy w jakimś „truście mózgów”, a następnie być może w aparacie rządowym, gdzie funkcjonowałby on jako źródło – informator bierny lub nawet czynny. W którymś momencie, jak wielu innych pracujących w Ameryce cudzoziemców, zamieniłby swą wizę HiB (wydawaną wysoko kwalifikowanym cudzoziemcom przyjeżdżającym do pracy w Stanach Zjednoczonych) na zieloną kartę, a następnie na obywatelstwo amerykańskie. Dla władcy szpiegów stwarza to niebagatelną linię obrony. Szczegółowe zbadanie przeszłości Heathfielda wykazałoby, że jest oszustem. Ukradł świadectwo urodzenia zmarłego dziecka. Podobne prześwietlenie Siemienki, bez względu na to, czy w ostatecznym rachunku uzyskałby on obywatelstwo amerykańskie, czy nie, nie wykazałoby niczego obciążającego. To, co opowiedział o sobie, nie było nieprawdą, a jedynie niecałą prawdą.

Siemienko został zwerbowany na uniwersytecie, przeszkolenie przeszedł między kolejnymi etapami studiów. Gdyby dorastał w kraju, w którym ludzi pracujących z nim oraz jego kolegów z uczelni można by było przepytać i prześledzić dokumentację jego podróży, istniałoby poważne ryzyko, że zostanie zdemaskowany. Studentowi z Finlandii, Indii czy Brazylii byłoby trudno ukryć częste podróże do Rosji, jak również je wyjaśnić. Sprawdzenie historii kogoś takiego jak Siemienko, który swój czas dzielił między rodzimą Rosję i Chiny, jest jednak niemal niemożliwe. Jeśli taki Rosjanin mówi, że spędził lato na daczy u krewnych, gdy w istocie przebywał w szkole szpiegów, to jak urzędnik stawiający krzyżyki w odpowiednich polach na jego amerykańskim formularzu (wypełnianym w celu uzyskania certyfikatu bezpieczeństwa)ma to dostrzec? Gdyby Siemienko otrzymał obywatelstwo amerykańskie, dyskryminowanie go z powodu pochodzenia byłoby obraźliwe i być może bezprawne. Zdemaskować go mógłby tylko zachodni agent, który przeniknąłby do wnętrza rosyjskiego aparatu bezpieczeństwa i wywiadu. Jak zobaczymy, tym razem akurat tak się stało.

Szpiegowską działalność Siemienki, nawet na szczeblu elementarza, warto jednak przeanalizować. Jednym z „trustów mózgów”, jakie upatrzył sobie za cel, była Amerykańska Rada Polityki Zagranicznej (American Foreign Policy Council)3. Jest to niewielka organizacja o „jastrzębich” poglądach z wieloletnią (i moim zdaniem, chwalebną) historią przeciwstawiania się jednomyślności wśród waszyngtońskich obserwatorów Rosji. Jednym z jej ekspertów od spraw Rosji był do niedawna rzecznik teorii, w myśl której po upadku ZSRR dawne KGB zachowało swoje wpływy i wraz z Putinem wróciło do władzy w roku 1999^4. Innym ekspertem jest Ilan Berman, znawca rosyjskich powiązań z Iranem i światem muzułmańskim oraz konsultant zarówno CIA, jak i Pentagonu. Obserwowanie wypowiedzi tych osób w Ameryce, które faktycznie rozumieją Rosję, może być cenniejsze niż omówione w poprzednich rozdziałach bardziej jawne działania Kremla, takie jak szerzenie propagandy głoszącej, że wszystko w Rosji jest w porządku i schlebianie tym, którzy w nią wierzą.

Tajny agent FBI skontaktował się z Siemienką 26 czerwca, udając, że jest funkcjonariuszem rosyjskiego wywiadu. Powiedział (początkowo rozmawiali po rosyjsku): „Czy mogliśmy się widzieć w Pekinie w roku 2004”? Na co Siemienko odparł: „Tak, mogliśmy, ale sądzę, że to było w Harbinie”. Nie była to taka sobie, luźna pogawędka. Dla potwierdzenia swej wiarygodności agent FBI posłużył się hasłem. Odpowiedź Siemienki wskazywała, że zaakceptował on uwierzytelnienie Amerykanina. Agent FBI stwierdził następnie, że ostatnia wymiana danych między laptopem Siemienki i pewnego Rosjanina na oficjalnym stanowisku, dokonana 5 czerwca, nie powiodła się. Napomniał Siemienkę, żeby lepiej dbał o „delikatny” sprzęt. Po rozmowie Rosjanin zabrał pakiet z 5 tysiącami dolarów. Agent FBI powiedział mu, żeby następnego dnia zaniósł go do martwej skrytki w parku w Arlington. Siemienko uczynił to i wkrótce potem został aresztowany.

Znacznie bardziej odlotową wersją Siemienki była oczywiście Anna Chapman[**]. Droga jej kariery wiodła od nieświadomego niczego angielskiego męża, Aleksandra, przez najbardziej efekciarskie nocne kluby w Londynie i w Nowym Jorku. Jej bujne życie towarzyskie przyciągnęło lubieżne zainteresowanie^5 ze strony tabloidów, które opublikowały jej zdjęcia topless zrobione przez Aleksandra w trakcie trwania ich małżeństwa (sprzedane im przez niego). Rewelacja, że młoda Rosjanka miała nie tylko piersi, ale i życie seksualne, to jednak nowina tylko według standardów brukowych gazet.

Jej przykrycie było kompletnie nieprzekonujące – młoda Rosjanka wychodzi za mąż za Brytyjczyka, pracuje wpierw w bankowości, potem w firmie wynajmującej dyspozycyjne odrzutowce, a w końcu handluje nieruchomościami. Dla służby wywiadowczej wszystkie te zajęcia mogą być przydatne. W jej życiu osobistym lub zawodowym nic jednak nie odróżniało jej od setek tysięcy innych młodych kobiet z dawnego świata komunistycznego, udających się za granicę w poszukiwaniu sławy, fortuny, męża i podróży.

Już po wszystkim wykreśliłem drogę jej błyskawicznej kariery po powrocie do Rosji. Pierwszym dogodnym punktem do analizy jej wcześniejszej kariery jest wpis dokonany na LinkedIn^6. Podobnie jak w przypadku jej kolegów jest to przebiegłe połączenie prawdy, przesady i kompletnego fałszu. Anna urodziła się w Rosji i mówi płynnie po angielsku, z pewnym, niezbyt zauważalnym, obcym akcentem, który maskuje jej mierną gramatykę^7. Potrafi też, jak twierdzi, rozmawiać po niemiecku i zna podstawy francuskiego. Kiedy już przyjmiemy to do wiadomości, sprawy zaczynają się komplikować. Nielegałowie często wiążą swą tożsamość z jednym krajem, po czym używają jej jako odskoczni do bardziej skutecznego i skupionego na szpiegostwie życia w innym kraju. Anna Chapman stworzyła swój życiorys w wersji angielskiej i zanim ruszyła w dalszą drogę, faktyczny paszport uzyskała, wychodząc za mąż za Brytyjczyka. Kto płacił za jej styl życia godny najsłynniejszych globtroterów, pozostaje tajemnicą. Jej praca w charakterze asystentki osobistej lub skromnego doradcy w banku z pewnością na to nie wystarczała. Część środków mogła otrzymać ze spółki Southern Union, z którą była związana. Ona sama mówi, że dostała dotację z rosyjskiego funduszu rządowego, wspierającego nowo zakładane firmy. Mogła to być ukryta wpłata od rosyjskiego wywiadu.

W roku 2006 Anna wróciła do Moskwy i próbowała założyć tam utrzymaną w zachodnim stylu spółkę handlu nieruchomościami, pod nazwą domdot.ru. Opisuje ją jako „wyszukiwarka nieruchomości w nieruchomościach dla klientów rosyjskojęzycznych” [oryginał jest niegramatyczny – przyp. tłum.], zaś własną rolę jako „prowadzenie wszystkich aspektów działalności firmy, określanie strategii rozwoju, ekspansji międzynarodowej, kierowanie personelem, sprawozdawczość dla inwestorów”. Ludzie, z którymi kontaktowała się w interesach za pomocą poczty elektronicznej, mówią, że niczym się nie wyróżniała, ale sprawiała wrażenie profesjonalistki^8. Wydaje się jednak, że do niczego nie doszła. Po pobycie w Moskwie przeniosła się do Nowego Jorku. Nie jest jasne, czy jej pomysł na firmę – witryna internetowa pod nazwą NYCRentals.com do wyszukiwania nieruchomości – był częścią przykrycia, czy rzeczywistym pomysłem na interes. Zamieszczony na niej biznesplan był napisany niedbałym angielskim, z końcówkami wskazującymi na wpływ rosyjskiego. Najpewniej nie wzbudziłby większego zaufania ze strony potencjalnych inwestorów:

Specjalizując się w wąskim regionie, umożliwi on systemowi gromadzić nie tylko informację o wynajmach, ale także tworzy bogaty z bazą danych z budynkami, infrastrukturą miejską, inną, pożyteczną i istotną do wyboru nieruchomości do mieszkania specyfika rejonu^9.

Nakręcony na wideo wywiad, jakiego Anna udzieliła na poświęcone przedsiębiorczości spotkanie w Nowym Jorku, jest w znamienny sposób pozbawiony treści merytorycznej, wypełnia go głównie flirt z kamerą^10. Jej plany w tej dziedzinie nie zaszły zbyt daleko. Witrynę internetową NYCRentals.com kupiła za 25 350^11 dolarów dopiero 22 czerwca.

Jej życie prywatne to inna sprawa. Jej byli przyjaciele w Nowym Jorku opisują ją jako kobietę chodzącą z przyjęcia na przyjęcie, niestrudzoną w poszukiwaniu nowych znajomości. Wśród jej podbojów znalazł się ponad dwukrotnie od niej starszy multimilioner z New Jersey. Gazeta „New York Post” określiła ją tymi słowami:

rudowłosa piękność godna agenta 007, która z przyjęć z udziałem osób z pierwszych stron gazet przemykała się na ściśle tajne spotkania w różnych miejscach na Manhattanie, [z] wykwintnym apartamentem w dzielnicy finansowej i figurą jak z Victoria’s Secret^12.

Wydaje się, że na radarze łowców szpiegów pojawiła się dość późno. FBI mówi, że w pierwszej połowie roku 2010 Anna posłużyła się laptopem do wymiany tajnej korespondencji z pewnym funkcjonariuszem rządu rosyjskiego przez „około dziesięć śród”[***]. Pewnego razu funkcjonariusz ten przejechał minifurgonetką koło kawiarni. Trwało to wystarczająco długo, aby mogła przesłać ze swego laptopa do komputera w jego samochodzie pakiet informacji nadawany z wielokrotnym przyśpieszeniem. Innym razem funkcjonariusz ten przechodził koło księgarni, w której była Anna. Za trzecim razem przypuszczalnie zorientował się, że jest obserwowany, i przerwał wykonywanie zadania. Wcześniej FBI dostrzegło, jak ten sam Rosjanin podczas kontaktu „w przelocie” przekazywał coś jednemu z pozostałych nielegałów w roku 2004. Prawdopodobnie to on naprowadził FBI na Annę Chapman, a nie na odwrót.

Zastawiając na nią osobliwą pułapkę, tajny agent FBI udający funkcjonariusza wywiadu pracującego w rosyjskim konsulacie nawiązał kontakt z Anną, mówiąc, że musi się z nią pilnie spotkać. Podobnie jak w przypadku Siemienki, swą wiarygodność potwierdził, mówiąc, że nazywa się Ilja Fabricznikow (nazwisko to było hasłem przekazanym Chapman przez jej kontrolerów w Moskwie). Chciała ona porozmawiać o problemach technicznych z laptopem i oddać go do naprawy. Zgodziła się też na drugie spotkanie, podczas którego miała dostać wystawiony na fałszywe nazwisko paszport, do przekazania innej nielegałce. W sobotę 26 czerwca ów agent FBI ponownie zatelefonował do Anny, mówiąc, że musi się z nią spotkać jeszcze tego samego dnia. Oddzwoniła i spytała, czy nie dałoby się przełożyć tego spotkania na niedzielę rano, potem jednak zmieniła plany i zgodziła się z nim zobaczyć tego popołudnia. Wygląda na to, że nie dołożyła jakichś większych starań, żeby sprawdzić jego wiarygodność, po czym zaczęła opowiadać mu o swoich problemach technicznych oraz o odbywanych co środę seansach łączności. „Fabricznikow” (jego rodzimym językiem ewidentnie był rosyjski, choć później rozmawiali po angielsku) spytał, czy zechciałaby przekazać ten dokument: „Jest tu pewna osoba, która jest w takiej sytuacji jak ty (...) ale w odróżnieniu od ciebie nie przebywa tu pod swoim prawdziwym nazwiskiem (...) musimy przekazać jej nowe dokumenty (...) czy jesteś gotowa na ten następny krok?”. Anna odparła: „Cholera, oczywiście”. Otrzymała ów fałszywy paszport, a także opis osoby, której miała go przekazać, i instrukcję, jak ją rozpoznać. Anna miała spytać: „Przepraszam, czy nie spotkaliśmy się w zeszłym roku w lecie w Kalifornii?”. Druga strona miała odpowiedzieć: „Nie, sądzę, że to było w Hamptons”. Anna przekazała też uszkodzony laptop^13.

FBI działało z dziwnym pośpiechem. Daje do myślenia, że Amerykanie musieli przyśpieszyć tempo – przypuszczalnie dlatego, że ich informator w Moskwie już prysnął, a jego nieobecność musiała wkrótce zostać dostrzeżona. Po czasie Anna zaczęła się zastanawiać nad oczekującym ją spotkaniem. Pośpieszyła do apteki, a następnie do sklepu z telefonami komórkowymi, gdzie zakupiła telefon i dwie karty do połączeń międzynarodowych. Wydaje się, że nie podejmowała kroków utrudniających śledzenie jej, jakich należałoby się spodziewać po dobrze wyszkolonym szpiegu, który już wie, że jest ścigany. Zatelefonowała do ojca w Moskwie, ten zaś powiedział jej, że wysoki rangą oficer SWR zajmujący się nielegałami zniknął. Był to pokaz oczywistego niechlujstwa w rzemiośle. Podobnym niechlujstwem było podanie ewidentnie fałszywych danych osobowych w umowie zawartej przy kupnie owego telefonu komórkowego, w której napisała, że nazywa się „Irina Kucow” i mieszka pod adresem „Ul. Fałszywka 99”. Żelazną zasadą pracy tajnego agenta jest to, że nie kłamie bez potrzeby i unika wszelkich pokus popisania się poczuciem humoru. Do profesjonalizmu, jakiego należało normalnie się spodziewać po jednej z najstarszych i najbardziej łebskich służb wywiadowczych na świecie, bardziej pasowałoby, gdyby po prostu napisała „Janina Kowalska”, a w rubryce z adresem nabazgrała coś nieczytelnego, ale nierzucającego się w oczy. Rozwój wydarzeń najwyraźniej ją jednak zaalarmował. Następnego dnia udała się prosto na komisariat policji na Manhattanie i oddała paszport, który miała przekazać jej rodaczce, podobno twierdząc, że dano jej go przez pomyłkę. Przybyli tam funkcjonariusze FBI ją aresztowali.

Kogo jednak schwytali? Anna Wasiljewna Kuszczenko urodziła się w Dniu Obrony Ojczyzny – 23 lutego 1982 roku. Jej dziadek był Kozakiem, ojciec służył w KGB, a jej ulubioną czytanką była pompatyczna sowiecka bajka pod tytułem Opowieść o tajemnicy wojskowej^14. Mała Ania lubiła odgrywać ją wraz z jej babcią, którą prosiła, żeby wcieliła się w znienawidzoną „burżujkę” torturującą występującego w tej bajce chłopczyka, żeby wyznał jej „ukryte tajemnice” Armii Czerwonej (która oczywiście jest tą inspirującą siłą komunizmu). Gdy miała 10 lat, ten świat się rozpadł, a wraz z nim zniknęły więzienne ograniczenia, które narzucał swoim utrzymywanym za jego murami mieszkańcom. Przed pokoleniem Anny Chapman świat stał otworem. Jedna z jej przyjaciółek z dzieciństwa, Jelena Slesarienko, zdobyła złoty metal na olimpiadzie w roku 2004. Inna koleżanka z klasy ponoć trafiła do Japonii, gdzie odnosiła sukcesy jako modelka. Gdy miała 16 lat, na ekrany w Rosji wszedł film Titanic. Anna narysowała wtedy portret grającego w nim bohatera, Leonardo DiCaprio. Cieszył się on wśród jej koleżanek takim powodzeniem, że Anna i jej siostra zarabiały na kieszonkowe, sprzedając jego fotokopie.

Gdy ukończyła 13 lat, jej ojciec Wasilij został znowu wysłany do Afryki, ona zaś została w Wołgogradzie u dziadków. Jej dziadek chorował. Młoda nastolatka nabrała hartu i nauczyła się polegania na samej sobie; cechy te miały jej się później bardzo przydać. W ogarniętym chaosem i nędzą kraju pragnęła komfortu i splendorów życia na Zachodzie. Tamte lata uosabia śpiewana w roku 1990 przez dziewczęcy zespół Kombinatsiya piosenka American Boy, i to do tego stopnia, że ponad 20 lat później na niezdarnym tańczeniu do jej rytmu przyłapano samego Miedwiediewa^15. Kiedy Anna powiedziała przyjaciółce ze szkoły Walerii Apanasienko: „Znajdę sobie męża w Anglii, pojadę tam i będę tam mieszkać”, przynajmniej nieświadomie dawała wyraz sztywnym, przesłodzonym angielskim słowom piosenki, opłakującym los „prostej, rosyjskiej dziewczyny”, która nigdy nie była za granicą i czeka na „zagranicznego księcia”, aby ją zabrał w świat luksusu.

Jej pierwszym przystankiem było eleganckie przedmieście Moskwy, Ramienki, gdzie mieszkała przed krótkim pobytem wraz z rodziną w Zimbabwe. Nie była prymuską. Jej matka, Irina, która sama wcześniej uczyła w szkole, mówi, że miała „solidne czwórki”. Mimo to, a może dzięki koneksjom ojca z racji jego pracy w KGB, była w stanie studiować w Moskwie na Uniwersytecie Przyjaźni Narodów, w kiepskiej, ale modnej uczelni, znanej jeszcze w czasach ZSRR z aktywnego życia towarzyskiego i dużej liczby studentów z krajów rozwijających się. Był to jednak tylko przystanek na jej drodze życia, postój na „zmianę koni”. Mając 19 lat, w lecie 2001 roku, na całonocnej imprezie przy dźwiękach techno w dawnej londyńskiej dzielnicy basenów portowych, Dockland****, spotkała mającego wówczas 21 lat Aleksa Chapmana. Angielski chłopiec przybył do Moskwy, gdy kończyła studia, ślub wzięli w marcu 2002 roku w urzędzie stanu cywilnego. Anna powiedziała przyjaciółce, że wyszła za mąż, aby uzyskać brytyjski paszport (władze brytyjskie później go anulowały). Samo w sobie nie jest to oznaką powiązań wywiadowczych. Anna nie byłaby pierwszą Rosjanką wychodzącą za mąż za łatwowiernego cudzoziemca w nadziei na uzyskanie jego obywatelstwa i nazwiska. Już jako małżeństwo mieszkali w mało przyjemnej dzielnicy Londynu, Stoke Newington^16. Anna opowiadała, że pracowała w funduszu hedgingowym Navigator Asset Management. Ludzie pamiętają, że nie przepuszczała żadnej okazji do imprezowania i często się bawiła w towarzystwie bogatych gości nocnych klubów. Jej szef, Nicholas Camilleri, opisał ją później jako „taki typ dziewczyny, co to jest zielona i mokra za uszami”17. Później przeniosła się na krótko na niskie stanowisko do wypożyczającej bogatym klientom dyspozycyjne odrzutowce spółki NetJets. Sama Anna pisze, że pracując tam:

• zajmowała się przede wszystkim sprzedawaniem odrzutowców dyspozycyjnych spółkom i osobom indywidualnym w Rosji;

• badała rynki wschodnioeuropejskie, aktualizując informacje o imprezach towarzyskich i gospodarczych, pomagała organizować imprezy marketingowe NetJets w Europie i w nich uczestniczyła;

• utrzymywała kontakty ze szczególnie cennymi klientami, a zwłaszcza z dyrektorami wysokiego szczebla i najważniejszymi decydentami w wielonarodowych organizacjach o zasięgu globalnym, jak też z zamożnymi osobami indywidualnymi;

• na podstawie analiz uzyskanych ze źródeł w tej branży telefonowała bez umówienia się do potencjalnych klientów;

• opracowywała oferty i formułowała dokumenty zgodnie z wymaganiami klienta;

• pracowała według określonego przez klienta harmonogramu, przy cyklu sprzedaży rozciągającym się w zależności od stopnia złożoności transakcji od tygodnia do roku;

• dla zapewnienia płynnego przebiegu procesu, wraz z rozwiązywaniem problemów w ramach obsługi klientów, utrzymywała kontakty z klientami po sprzedaży.

Ktoś mógłby pomyśleć, że jak na trzy miesiące praktyki na niskim stanowisku, opis ten był nieco przesadzony. Jeśli nawet w tym momencie Chapman została już zwerbowana przez SWR, to jej rola zapewne polegała na uzyskaniu przykrycia, z myślą o jakimś poważnym szpiegowaniu później. Służby wywiadowcze często interesują się ludźmi latającymi dyspozycyjnymi odrzutowcami. Podsłuchiwanie ich rozmów wymagałoby na przykład umieszczania urządzenia zapisującego w samolocie i jego usuwania. Pożyteczna mogłaby być również sama wiedza, kto podróżuje z kim i dokąd. To samo dotyczy jej następnej pracy, w charakterze doradcy małych firm w oddziale Barclays Bank w dzielnicy Ealing, w zachodniej części Londynu. Na swoim profilu na portalu LinkedIn Anna zjadliwie pisze, że na stanowisku, na którym pracowała, była „niewolnikiem” – i umieszcza je w Barclays Capital, zajmującej się bankowością inwestycyjną części grupy Barclays, co brzmi bardziej imponująco.

„Niewolnicy” mogą jednak być dobrymi szpiegami. Zrozumienie, jak działają zasady pracy w jakiejś organizacji, pomaga tym, którzy chcą je złamać lub naciągnąć. Nawet zajmujący niskie stanowisko pracownik banku może być w stanie sprawdzić wiarygodność kredytową klienta. Może to się przydać Departamentowi N w SWR, który przygotowuje legendy dla nielegałów – musi sprawdzać, czy efekt jego trudu nabiera odpowiedniego stopnia powagi. Może to również pomóc w uniknięciu lub obejściu wymagań przepisu „Znaj swego klienta”, co przyda się każdemu, kto chce otworzyć rachunek w pośpiechu. Zatrudniony na niskim stanowisku pracownik może też mieć dostęp do szczegółów rachunków klientów, co oznacza, że wiedziałby, czy osoba będąca potencjalnym celem do zwerbowania nie ma kłopotów finansowych. (Jeśli Barclays zachował rejestr działań Anny, może się okazać cennym obiektem analizy dla łowców szpiegów). Jaskrawy przykład „upiększania” życiorysu pojawił się w wywiadzie udzielonym przez Chapman rosyjskiej telewizji, w którym twierdziła, że pracowała u multimiliardera, Warrena Buffetta. W istocie Buffett był właścicielem firmy NetJets, ale trudno mówić, żeby z tego tytułu był jej przełożonym^18. Jednakże jej doświadczenia z obszaru, w którym szpiegowskie rzemiosło i finanse pokrywają się, mają zgoła inny, mniej prestiżowy, za to bardziej kłopotliwy wymiar.

Mimo niewyróżniającej się kariery zawodowej, Anna szybko awansowała w londyńskiej hierarchii towarzyskiej. Coraz bardziej jednak odbijało się to na jej małżeństwie i w roku 2005 Anna i Aleksander się rozstali. On mówi, że jego była żona sypiała potem z bogatymi, starszymi mężczyznami. Inna Rosjanka, Lena Sawickaja, która twierdzi, że przez dwa lata były sublokatorkami w jednym mieszkaniu, opowiada, że jej przyjaciółka poruszała się w tych samych kręgach, co m.in. oligarcha Borys Bieriezowski, który otrzymał azyl w Wielkiej Brytanii. Datująca się z tamtych czasów fotografia ukazuje młode kobiety bawiące się z dwoma członkami europejskiej arystokracji: następcą tronu Wielkiego Księstwa Luksemburga i pomniejszym członkiem byłego rosyjskiego carskiego domu Romanowów^19. Kręciła się też po londyńskich nocnych klubach, które odwiedzali członkowie brytyjskiej rodziny królewskiej, zaprzyjaźniła się z ich kierownikami i wyglądało na to, że pragnie poznać ich najbardziej znanych klientów osobiście, wskutek czego niektóre brytyjskie tabloidy zaczęły się zastanawiać, czy jej prawdziwym zadaniem nie było aby trafienie do łóżka któregoś z książąt. Wydaje się to nieprawdopodobne. Ażeby wykluczyć wszelkie ryzyko, przeszłość tak bliskich przyjaciół rodziny królewskiej jest sprawdzana dyskretnie i bardzo wnikliwie. Każde takie prześwietlenie ujawniłoby nie tylko powiązania jej rodziny z rosyjskim aparatem państwowym, ale i pewne osobliwe transakcje, w jakie była uwikłana w owym czasie.

Bardziej prawdopodobną oznaką jej faktycznej działalności wywiadowczej jest jej domniemana znajomość z Bieriezowskim. W oczach rosyjskich władz magnat ten stanowił uosobienie kupczenia wpływami i moralnego brudu, jakie cechowały prezydenturę Borysa Jelcyna. Bieriezowski przyjaźnił się z córką byłego prezydenta i w pewnym momencie miał biuro w przedsionku siedziby ówczesnego premiera, Wiktora Czernomyrdina. Blisko związany z Putinem w początkach jego rządów, pośredniczył w dobijaniu targów i ułatwiał przejście od jednego reżimu do drugiego. Niektórzy zastanawiali się nawet, czy ten małomówny były szpieg z Petersburga, który początkowo – jak się wydawało – czuł się tak niepewnie w świetle reflektorów, nie skończy jako marionetka w rękach szczwanego mistrza manipulacji, jakim był Bieriezowski. Przegrał jednak Bieriezowski, który w roku 2001 został zmuszony do ucieczki z Rosji*****. W zjadliwy sposób komentował potem korupcję i niekompetencję putinowskiego reżimu i dokonywał niesłychanych wyczynów handlowych i politycznych w krajach byłego Związku Radzieckiego. W czerwcu 2007 roku londyńska policja aresztowała i deportowała płatnego zabójcę, zatrzymanego ledwie o kilka minut drogi od biura Bieriezowskiego. Bieriezowski powiedział wówczas pewnemu dziennikarzowi: „Scotland Yard poinformował mnie, że moje życie jest zagrożone, zalecili mi, żebym wyjechał z Wielkiej Brytanii”20. Zaprzyjaźnienie się z Bieriezowskim pozwoliłoby na uzyskanie szczegółowej wiedzy o jego ruchach, rozkładzie dnia i procedurach stosowanych dla zapewnienia mu bezpieczeństwa. Byłby to dokładnie taki rodzaj informacji, jakiego potrzebowałby zabójca. Bieriezowski odmówił komentarza na ten temat******. Najbardziej zdumiewający aspekt życia Anny Chapman w Londynie nie ma jednakże nic wspólnego z jej efekciarskimi przyjaciółmi. Klucze do niego znajdują się w rejestrze spółek w Companies House w Londynie.

Na pierwszy rzut oka wydaje się, że dorobek upadłej już dziś spółki Southern Union nie jest szczególnie ważny. Założono ją w roku 2002. Jako przedmiot działalności gospodarczej zadeklarowała ona hurtowy handel artykułami spożywczymi „wraz z rybami, skorupiakami i mięczakami” oraz „inne usługi pośrednictwa finansowego”. Ma ona taką samą nazwę jak dawna wielka, zajmująca się przelewami pieniężnymi firma w Zimbabwe, prowadzona przez pewien bank blisko związany z władzami tego kraju. Firma ta, dla ominięcia przepisów o kontroli obrotu walutowego i panującej w Zimbabwe hiperinflacji, przesyłała co miesiąc miliony funtów, wykorzystując do tego pomysłowe mechanizmy finansowe. Brytyjska Southern Union opublikowała swój ostatni bilans w roku 2009, a rozwiązana została 1 lutego 2011 roku. W 2002 członkiem jej zarządu został urodzony 20 maja 1974 Steven Sugden, który w danych rejestrowych tej firmy również podał adres, pod jakim w Stoke Newington mieszkali Chapmanowie. Ktoś postronny mógłby sądzić, że mając współlokatora w mieszkaniu z jedną sypialnią, było im raczej ciasno. Według dokumentów owej spółki w roku 2006 ów „Sugden” przeniósł się do Dublina.

Gdyby Anny Chapman nie zdemaskowano jako szpiega, firma Southern Union i członkowie jej zarządu uniknęliby wejrzenia w ich sprawy. Dokumenty, jakie otrzymałem, oraz dowody przedstawione przez świadków wskazują jednak na powikłaną sprawę, od której aż śmierdzi kradzieżą danych osobowych, praniem pieniędzy i brudnymi trikami tajnych służb. Opowieść ta zaczyna się od jednego z czołowych biznesmenów w Zimbabwe o nazwisku Ken Sharpe, będącego przyjacielem ojca Anny Chapman. To właśnie Kuszczenko poznał go z jego rosyjską żoną, byłą tancerką, Joanną*******. W roku 2002 swój miesiąc miodowy Chapmanowie spędzili w Zimbabwe, mieszkając u Sharpe’ów. Trzeba wiedzieć, że większości białych mieszkańców Zimbabwe wiedzie się źle, tym jednak, którzy są blisko związani z tamtejszym reżimem, powodzi się znakomicie. Dyplomaci amerykańscy mówią, że Sharpe utrzymywał przyjacielskie stosunki z dyktatorem Zimbabwe, Robertem Mugabe, uczestniczył w kontrowersyjnych przedsięwzięciach budowlanych i w handlu kamieniami szlachetnymi. W jednej z depesz opublikowanych w WikiLeaks, pod chwytliwym tytułem: „Elity reżimu grabią śmiercionośne pola diamentowe”, znajduje się zdanie: „W kraju, w którym pełno jest przedsięwzięć opartych na korupcji, jednym z najbrudniejszych jest biznes diamentowy”21. Można łatwo zrozumieć, dlaczego ktoś, kto uczestniczy w takich interesach, czułby się w Rosji jak u siebie i dlaczego nie paliłby się do udostępnienia ksiąg rejestrujących transakcje do bardziej wnikliwego wglądu. Tak czy inaczej, Sharpe odmówił odpowiedzi na moje pytania. Rodzina Sharpe’ów jest ewidentnie związana z Southern Union, naszą spółką z Londynu. Na jednym z jej dokumentów, datującym się z września 2002 roku i potwierdzającym powołanie członka zarządu, widnieje nazwisko bratowej Kena Sharpe’a, Lindi Sharpe. Jest to zagadkowe, gdyż przeszukanie informacji znajdujących się w posiadaniu Companies House nie wykazuje żadnej osoby o nazwisku Sharpe związanej ze spółką Southern Union^22. Nie jest więc jasne, jak się ona znalazła na stanowisku, na którym mogła zatwierdzić taką nominację. W roku 2006 Linda i Kenneth Sharpe’owie byli zarejestrowani w rejestrze wyborców Zjednoczonego Królestwa pod pewnym adresem w Londynie^23. Ale gdy pytałem tam o nich, nie dostałem żadnej odpowiedzi.

Jak przyznał Aleksander Chapman, na początku ich małżeństwa głównym źródłem zapewniającym im utrzymanie była właśnie spółka Southern Union. Otrzymywał z niej 40 tysięcy funtów rocznie, do czego dochodziło 10 tysięcy funtów za pełnienie funkcji członka zarządu^24. Samo w sobie nie musi to być nawet złowieszcze. Mógł to być po prostu szczodry gest teścia, który poprosił starego przyjaciela, aby ten zapewnił nowożeńcom jakieś źródło dochodu. Sharpe usilnie zaprzecza, jakoby miał uczynić coś niewłaściwego albo w ogóle, żeby miał jakiekolwiek powiązania z Southern Union w Wielkiej Brytanii. Twierdzi, że wprawdzie był klientem Southern Union w Zimbabwe, ale że ani nie założył tej spółki, ani jej nie prowadził, ani nie odnosił z niej korzyści finansowych. Według Chapmana jednak, oprócz przeprowadzania wielkiej liczby transakcji, których kontrahenci znajdowali się w południowej Afryce, głównie w Zimbabwe, Southern Union dokonywała również wypłat na bezpośrednie zlecenie Kena Sharpe’a. Dla zagranicznej służby wywiadowczej, która musi przesyłać pieniądze, żeby opłacać informatorów i finansować prowadzone przez nią operacje, możliwości takiej spółki byłyby interesujące.

Jeśli patrzeć na pojedyncze ogniwa całego tego łańcucha, mogą się one wydawać jedynie ciekawostkami. Dlaczego Rosjanie i Ukraińcy uczestniczą w operacji, która wygląda na wielki przemyt pieniędzy w Zimbabwe? Mogli to być po prostu ludzie z jednego skorumpowanego kraju osiągający zyski w miejscu o podobnej kulturze prowadzenia interesów. Chodzi tu jednak o coś więcej. Wygląda na to, że jednym z patronów tej operacji jest funkcjonariusz rosyjskiego wywiadu – ojciec Anny Chapman. Łączy to świat rosyjskiego wywiadu, który – jak to widzieliśmy w poprzednich rozdziałach – często sam się zazębia z zorganizowaną przestępczością, z wątpliwą spółką dokonującą przelewów pieniędzy w Harare. Osobliwy był również charakter tych działań. Jak już wspominałem, agencje szpiegowskie lubią mieć możliwość dokonywania płatności służących ich tajnym celom – w sposób, którego nie da się prześledzić. Pikanterii dodaje tej sprawie jej wymiar brytyjski. Mówiąc krótko, pod nosem władz brytyjskich działała firma, która była w stanie dokonywać wielkiej liczby transakcji na całym świecie, zlokalizowana w kraju rządzonym przez jeden z najbardziej bezprawnych reżimów, jakie można sobie wyobrazić, i mająca osobiste powiązania z wywiadem rosyjskim. Miała też fikcyjnego właściciela.

W ciągu miesiąca po rozpadzie ich małżeństwa mąż Anny Chapman Aleks przestał być członkiem zarządu. Jedynym pozostałym członkiem zarządu był niejaki „Sugden”. Nazwisko, data urodzenia i podpis odpowiadają faktycznie istniejącemu człowiekowi – jest on żonaty, ma dwoje dzieci i pracuje w łączności w Tunbridge Wells w okręgu Kent. Prawdziwy Sugden z okręgu Kent nigdy jednak nie spotkał się z Chapmanami ani nic nie słyszał o spółce Southern Union^25.

Oczywistym miejscem, gdzie można by znaleźć odpowiedzi na nasuwające się pytania, byłaby prowadząca księgowość Southern Union firma Manningtons, mieszcząca się w Heathfield, w okręgu East Sussex. Jej starszy wspólnik, Alan Staples, którego podpis widnieje na dokumentach tej spółki, mówi, że nie dostał polecenia, które pozwoliłoby mu udzielić odpowiedzi na moje wielokrotne pytania, w jakich okolicznościach ta renomowana firma zarejestrowała spółkę Southern Union. Nie chciał też powiedzieć, czy on sam albo jego koledzy osobiście spotkali się z kimś, kto podawał się za Stevena Sugdena, albo czy uczynili oni cokolwiek, żeby sprawdzić jego tożsamość. Głównym występującym tu bankiem był HSBC. Odmawia on odpowiedzi na pytanie, czy kiedykolwiek świadczył regularne usługi bankowe na rzecz Southern Union lub jakiejkolwiek spółki prowadzącej działalność gospodarczą pod taką nazwą. Aleks Chapman odmawia skomentowania okoliczności, w jakich „Pan Sugden” został – wraz z nim – członkiem zarządu, nie chce też komentować czegokolwiek, co dotyczy Southern Union. Nie jest jasne, dlaczego podpis składany przez członka zarządu „Stevena P. Sugdena” wygląda różnie na różnych dokumentach, kilkakrotnie jednak jest taki sam jak podpis faktycznego Sugdena z Tunbridge Wells.

Już samo to jest wystarczająco osobliwe. Gdy jednak podążymy śladem „Sugdena” po jego rzekomej przeprowadzce do Irlandii, sprawa zaciemnia się jeszcze bardziej. Trop wiedzie do Rossmore Grove, zaułka na pełnym zamożnych domów południowo-zachodnim przedmieściu Dublina, Templeogue, położonym niedaleko ambasady Rosji. Według dokumentów złożonych w Companies House w Londynie Sugden przeprowadził się tam w roku 2006, najpierw rzekomo mieszkając pod numerem 10, a następnie pod numerem 12. To zastanawiające. Jedną z rzeczy, co do których ludzie na ogół się nie mylą, jest ich własny adres, tymczasem na ponad sześciu dokumentach nazwa „Templeogue” jest napisana z błędem. Jeszcze bardziej zastanawiające jest to, że będący od 30 lat właścicielem domu pod numerem 10 na Rossmore Grove James Farrell nigdy nie słyszał ani o Stevenie Sugdenie, ani o Southern Union. Sąsiedni dom na Rossmore Grove, pod numerem 12, do niedawna odnajmowali imigranci z Europy Wschodniej, głównie Polacy i Litwini. Również i tam nikt sobie nie przypomina żadnego Steve’a Sugdena. (Nie kontaktowały się też z nimi, nawiasem mówiąc, ani władze brytyjskie, ani władze irlandzkie). Wniosek o skreślenie Southern Union z rejestru spółek ktoś, kto podawał się za Stevena Sugdena, złożył dopiero 1 września 2010 roku, czyli ponad miesiąc po wybuchu skandalu szpiegowskiego. Rozwiązano ją 1 lutego 2011 roku.

Osobliwa wskazówka pomocna w naświetleniu tej tajemnicy wiedzie do Zimbabwe, gdzie pracownikiem Kena Sharpe’a w jego zarejestrowanej w Estonii ukraińskiej spółce Augur Investment jest niejaki Steven Sugden. Sylwetka „Stevena Sugdena” znajdowała się też na mało znanej randkowej witrynie internetowej pod nazwą Hi5. Podana tam data urodzenia 20.05.74 jest taką samą datą, jaka występuje w dokumentach owej spółki (i jest datą urodzenia faktycznego Sugdena z Tunbridge Wells). W sylwetce zamieszczonej na Hi5 są jeszcze dwa znamienne elementy: informacja, że Steven Sugden ze spółki w Zimbabwe mieszka w Dublinie i włada angielskim i rosyjskim^26. Ustaliłem około dziesięcioro jego przyjaciół, jacy są tam wymienieni, i skontaktowałem się z nimi za pomocą Twittera, Facebooka i poczty elektronicznej. To, co się potem wydarzyło, można uznać za paniczną próbę zatarcia śladów. Tajemniczy Sugden z Zimbabwe w ciągu 24 godzin anulował swoje członkostwo w Hi5 i usunął stamtąd profil********. Po kilku wstępnych odpowiedziach żaden z jego przyjaciół nie chciał podać szczegółów na temat jego życiorysu ani potwierdzić jego tożsamości. W ciągu 24 godzin od rozpoczęcia przeze mnie poszukiwań ktoś zlikwidował konto Steve’a Sugdena z Dublina na innej towarzyskiej witrynie internetowej: names-database.com^27. W jego profilu na tej ostatniej znajdowała się informacja, że uczył się w „klasie z roku 1992” w Blackrock College, jednej z najlepszych szkół średnich w Dublinie. (Szkoła ta twierdzi, że żaden Steven Sugden nigdy się tam nie uczył). Prośba o nawiązanie kontaktu, przekazana na adres Stephena P. Sugdena z Zimbabwe, pozostała bez odpowiedzi. Dane osobowe na koncie na nazwisko stephenpsugden na Twitterze są chronione, osoby postronne nie mogą ich odczytać. Później nadszedł napisany w opłakanym angielskim e-mail, który brzmiał, jak następuje:

Nazywam się Samantha Procter. Jestem asystentką pana Sugdena. Jest moim zrozumieniem, że próbuje się pan skontaktować z Panem Sugdenem, aby omówić sprawy związane z książką, nad jaką pan obecnie pracuje; pan Sugden przebywa obecnie poza biurem. Może zechce pan przekazać wszystkie względne informacje do mnie, na które Ja zwrócę uwagę pana Sugdena po jego powrocie.

Wielokrotne prośby o udzielenie jasnych odpowiedzi na moje pytania wywoływały jedynie spóźnione reakcje, które niczego nie wyjaśniały; na koniec dostałem pogróżkę, że sprawa skończy się w sądzie.

Niewinne wyjaśnienie mogłoby wyglądać mniej więcej tak: w wyniku nieprawdopodobnego zbiegu okoliczności dwaj ludzie, obaj nazywający się Steven P. Sugden, urodzili się w tym samym dniu i roku, a ich podpisy są do siebie intrygująco podobne. Jeden z nich pochodzi z Tunbridge Wells, a drugi – naprawdę z Zimbabwe. Tak się zdarzyło, że ten z Zimbabwe mówi po rosyjsku. To on właśnie zostaje członkiem zarządu londyńskiej spółki, którą w podejrzany sposób założył krewny jego szefa. Początkowo posługuje się adresem dwupokojowego mieszkania wynajmowanego przez jego przyjaciół, Chapmanów, będących protegowanymi szefa, a następnie podaje adres korespondencyjny w Dublinie. Czyni to tak nieuważnie, że pisze z błędem nazwę przedmieścia i myli się nawet co do numeru domu (poprawi go dopiero później). Dla hecy przedstawia w internecie jakieś sfingowany życiorys, w którym udaje, że chodził do szkoły w Dublinie. Kiedy ludzie postronni zaczynają zadawać pytania, zaczyna się bać i niezdarnie zaciera ślady.

Według innej, bardziej złowrogiej wersji można by powiedzieć, że w zmowie ze swoim ojcem Anna Chapman była zamieszana w sprawy fasadowej spółki w Londynie, przesyłającej tu i tam pieniądze – albo w ramach operacji SWR, albo w ramach jakichś działań prywatnych z udziałem funkcjonariuszy rosyjskich i ich funduszy trzymanych za granicą. Jeden z członków jej zarządu pracuje u przyjaciela jej ojca, chodzi o Rosjanina podającego się za obywatela Zimbabwe, który swoją marnie przygotowaną legendę podbudował prawdziwymi danymi osoby o takim samym nazwisku, mieszkającej w Zjednoczonym Królestwie, i który dla dodania sobie autentyczności pozostawił w internecie fałszywe tropy. Gdy Anna Chapman zmienia miejsce zamieszkania, czyni to również „Sugden”, podając adres w Dublinie, ale z błędem w nazwie miejscowości i złym numerem domu. Zostaje on zaalarmowany wpierw przez moje poszukiwania, a następnie usiłuje umknąć przed wzięciem go pod lupę. Bez odpowiedzi od Sugdena z Zimbabwe trudno wykluczyć zarówno jedną z tych wersji, jak i drugą.

Jaką mogło to stanowić część rosyjskich wysiłków szpiegowskich albo ile złupiono przy tym naturalnych bogactw Zimbabwe, tego nie wiadomo, można jedynie spekulować. Jak na tradycyjnie wysokie standardy sowieckiego i rosyjskiego szpiegowskiego rzemiosła, operacja ta wygląda na dość niechlujną. Dlaczego posłużono się danymi człowieka, który żyje? Dlaczego podano (za każdym razem błędnie) dwa kolejne, sąsiadujące z sobą adresy w Dublinie (w innym adresie spółki Southern Union – w Northampton – też popełniono błąd)?28. Brytyjskie służby bezpieczeństwa podjęły śledztwo, ale wkrótce od niego odstąpiły, gdyż ścigają one szpiegów, nie przestępców. Chociaż ich funkcjonariusze skrupulatnie odmawiają rozmowy na temat tej operacji, czy to oficjalnie, czy bez powoływania się na nich, doszedłem do wniosku, że są oni przeświadczeni, że „Sugden” posłużył się niechlujną kombinacją metod SWR raczej nie po to, by szpiegować, ale by zarobić. Jeśli wszakże tak się stało, jest to przykład zatarcia granic między oficjalnymi instytucjami państwa rosyjskiego i szerszymi interesami zarobkowymi.

Jest jednak jasne, że działalność taka wyrządza szkody niewinnym osobom postronnym. W rejestrach Companies House Steven Sugden nadal figuruje jako jeden z członków zarządu trzech upadłych spółek (Southern Union, Intercon Trading i Africa Connection). Rzeczywisty Steven Sugden z okręgu Kent nie stracił na tym bezpośrednio finansowo, chociaż dochodzenie do tego, co się tam stało, kosztowało jego i jego rodzinę wiele czasu i zmartwień. Każdy sprawdzający jego wiarygodność kredytową mógł zauważyć na przykład, że spółki te niekiedy lekceważyły konieczność dostarczania na czas swych sprawozdań rocznych i bilansu. W oczach niektórych instytucji finansowych jego wiarygodność kredytową mogła też obciążać niespłacona pożyczka na 12 tysięcy funtów. Companies House nie chce usunąć jego nazwiska ze swej dokumentacji. Policja zaś nie chce przyjąć do wiadomości, że popełniono przestępstwo. Brytyjska służba bezpieczeństwa, MI5, poprosiła go, żeby przestał prowadzić własne dochodzenie w tej sprawie, żeby nie utrudniać dochodzenia, które prowadziła ona sama i od którego odstąpiła. Adresy domów kompletnie niewinnego Farrella i rodziny Crowe, którzy są właścicielami domu pod numerem 12 na Rossmore Grove, zostały wykorzystane w sposób, który jest z pewnością oszukańczy i wygląda złowrogo. Krótko mówiąc, tajna służba rosyjska albo (co najmniej) koledzy rodziny jej funkcjonariuszy mogą ukraść dane osobowe i adres przestrzegających prawa ludzi i wykorzystać je w tajnych lub nawet nikczemnych celach, a kiedy zostanie to odkryte, nikt nie kiwnie palcem, żeby im pomóc. Do sprawy tej powrócę jeszcze we wnioskach. Żadne z tych niewygodnych pytań nie położyło się cieniem na powrót Anny Chapman do Rosji.

Dla zawodu, który szczyci się pozostawaniem w mroku, rozgłos jest oznaką haniebnej porażki. Większość szpiegów po zdemaskowaniu odchodzi po cichu na emeryturę, gdzie pozostaje w cieniu. Z Anną Chapman tak się jednak nie stało. Jej przekształcenie z prowincjonalnej nastolatki w przebojową emigrantkę, szpiega, któremu się nie powiodło i – na koniec – w czołowy symbol wykorzystywanego politycznie seksapilu, o niej samej mówi niewiele, bardzo wiele natomiast mówi o postawach Rosji wobec szpiegów, Zachodu, kobiet i tych, którzy nimi rządzą. Dla władców Rosji szpiegowski skandal z udziałem Anny Chapman wybuchł w złym czasie. Rok wcześniej kraj ten popadł w najgłębszą recesję spośród krajów G20. Hańbą dla władz stał się wybuch pożarów leśnych latem 2010 roku. Gęsty, śmierdzący smog spowił Moskwę do tego stopnia, że z jednego końca placu Czerwonego nie dało się zobaczyć drugiego. Winą obarczono źle sprywatyzowane państwowe leśnictwo, które niemal kompletnie zaniechało prac zapobiegających rozprzestrzenianiu się ognia. Pogarda dla reżimu narastała również i w innych dziedzinach. Obietnice zmodernizowania Rosji pozostały puste, a od czasu, gdy władzę objął Putin, zaufanie do służb bezpieczeństwa i policji całkiem spadło.

Skandal szpiegowski rzucił więc niepożądane światło na dwa najsłabsze punkty reżimu: korupcję i niekompetencję. Nielegałowie owi wydawali się kosztownym reliktem starej sowieckiej taktyki. Nie udało im się – przynajmniej według oficjalnej wersji – zdobyć żadnych tajemnic, a do tego Amerykanie patrzyli im na ręce od samego początku. Choć nie spełnili swej misji, niektórzy z nich zasługują na pochwałę, z racji wykazanych talentów osobistych i poświęcenia. Intelekt Heathfielda, umiejętności językowe Siemienki czy nawet dziesięciolecia służby w przypadku Lazaro – wszystko to ich pozytywnie wyróżnia. Wśród kobiet zwraca uwagę kariera zawodowa Cynthii Murphy. Mimo to od samego początku celebrytką stała się najmłodsza i najbardziej niekompetentna adeptka tej profesji********. Pozowała półnago dla lśniących kolorowych magazynów. Prowadzi lekki program telewizyjny Tajemnice. Ma aplikację na iPhone’a, za pomocą której grywa w pokera ze swym elektronicznym awatarem, i nawet zarejestrowała swoje nazwisko (a właściwie byłego męża) jako znak handlowy. Wyroby pod marką Chapman, od kosmetyków po artykuły konsumpcyjne, są już w sprzedaży albo właśnie szykują się do wejścia na rynek. W artykule pod tytułem Anna Inc^29 tygodnik „Newsweek” uznał ją nawet za „najpopularniejszy symbol kulturowy Rosji”. Oprócz zaangażowania się w przemyśle rozrywkowym, środkach przekazu i marketingu Anna Chapman pracuje też w firmie finansowej pod nazwą FondServiceBank********. Firma ta wyróżnia się głównie bliskimi powiązaniami z przemysłem zbrojeniowym i swoimi inicjałami – FSB. Jej rzecznik, Grigorij Biełkin, mówi, że gdy pojawiła się szansa jej pozyskania, natychmiast się na nią rzucono. „Dla każdego banku – mówi Biełkin – mieć pracownika z tego rodzaju dorobkiem (...) związanym z czynieniem rzeczy pomocnych dla państwa, jest sprawą bardzo prestiżową”.

Anna Chapman zaangażowała się również w politykę. Ma rzucającą się w oczy, ale nominalną rolę w organizacji Młoda Gwardia. Jest to utworzona w roku 2005 młodzieżowa przybudówka [rządzącej w Rosji – przyp. tłum.] partii Jedna Rosja. Chociaż przedstawia się ona jako apolityczna organizacja od dobrych uczynków, chętnie podejmująca akcje ekologiczne i oświatowe, jest w istocie częścią podejmowanych przez Kreml, rozleglejszych wysiłków, zmierzających do rozładowania wszelkich masowych protestów, jakie mogłyby zagrozić reżimowi. Dla „politycznych technologów”, którzy doradzają władcom Rosji, koszmarem jest ruch podobny do ukraińskiej pomarańczowej rewolucji z roku 2005. Jak ognia boją się tego typu spontanicznej rewolty młodzieży przeciwko skorumpowanemu reżimowi, dla której bodźcem stało się jawne sfałszowanie wyborów. Rosja może nie wydawać się obiecującym gruntem dla takiego rozwoju wydarzeń, nie znaczy to jednak, że władze taką możliwość lekceważą. Podobnie jak równoległa organizacja Nasi, Młoda Gwardia oferuje jej członkom dreszczyk emocji i dodatkowe korzyści: wyjazdy na wakacje czy pomoc w uzyskaniu pracy i wykształcenia. Ma ona też w swoich szeregach oprychów nękających działaczy opozycji i wtrącających się w sprawy Rosji cudzoziemców.

Dla swoich pracodawców w realnym świecie Anna – jak się zdaje – jest mniej przydatna. Główny realizator programu Tajemnice, Julia Szamal, mówi, że nowa prezenterka nie ma czasu na przygotowanie dokumentacji, ale przychodzi na spotkania redakcji. Usiłując z trudem znaleźć przykład talentów redakcyjnych gwiazdy, Julia przypomina: „Ania pamiętała, że znała takiego mądrego, odnoszącego sukcesy człowieka, w istocie artystę, który nie tylko widział UFO, ale również udało mu się je sfotografować”.

Biografia Anny nie wskazuje, żeby wyróżniała się szczególnie wysokim poziomem profesjonalizmu. Działała jednak skutecznie. Jej wygadany, ale zachowujący obcy akcent angielski, włosy ufarbowane w sposób daleki od doskonałości, krzykliwa garderoba i niewyróżniająca się kariera zawodowa nie były mądrym blefem, Anna taka była. Nie odznaczała się ani lotnością umysłu, ani stalowymi nerwami, ani hipnotycznymi umiejętnościami w postępowaniu z ludźmi. Nie usiłowała dorównywnać talentami ludziom z globalnej elity, takim jak Heathfield. Jej atutem było to, że tańczyła z nimi, chodziła z nimi na randki i pracowała u ich boku. Jej rzemiosło jako szpiega było zdumiewająco niechlujne. W Londynie nie potrafiła nawet poprawnie napisać w oficjalnych dokumentach adresu swojej spółki, Southern Union. Pisała po angielsku żenująco źle. Gdy poczuła, że FBI depcze jej po piętach, nie potrafiła nawet kupić telefonu bez błędów, przy których stażysta z pierwszego tygodnia kursu w Fort Monckton spaliłby się ze wstydu. Gdy wpadła w panikę, zatelefonowała do ojca z aparatu, który można było bez trudu podsłuchać.

O ile opisane wyżej niedociągnięcia wskazują na upadek profesjonalizmu w instytucji, która należała niegdyś do najsprawniejszej części sowieckiej biurokracji, o tyle sposób, w jaki Anna Chapman została przez nią zatrudniona, sygnalizuje coś innego – nepotyzm. Łatwo wywnioskować, że swoją synekurę, wraz ze szczodrym wsparciem dla jej firmy ze środków podatnika, dostała ona nie dzięki swemu intelektowi, ale rodzinie, w jakiej przyszła na świat. Andriej Sołdatow, obserwator służb specjalnych i autor książki Nowa arystokracja, mówi: „Wszystko, co zrobiła Anna, sprowadzało się do prób wykorzystania koneksji jej ojca w SWR dla pieniędzy”. Jedna z czołowych dziennikarek wśród rosyjskiej opozycji, Julia Łatynina, pisze o Annie Chapman jako o „działającej na Zachodzie bardzo wysokiej klasy prostytutce, której wykwintną bieliznę i wszystkie jej wydatki opłaca państwo rosyjskie”.

Jeśli trudno jest dostrzec, jakie usługi Anna Chapman oddała Rosji za granicą, to łatwo zobaczyć, co uczyniła po powrocie. Spalony szpieg był czystym płótnem, na którym propagandyści reżimu namalowali własną wizję Rosji: niepowstrzymana za granicą, elektryzująco podniecająca w kraju, młoda, śmiała i seksowna.

Za główny priorytet uznano ograniczenie szkód. Działacz rosyjskiej opozycji, Aleksiej Nawalny, który zyskał sławę dzięki prowadzonej w internecie kampanii przeciwko korupcji w biznesie, zauważył, że niekorzystny wizerunek rosyjskich szpiegów bije również w Putina, który często nawiązywał do własnej przeszłości w KGB. Były główny autor przemówień Putina, Simon Kordonskij, będący obecnie profesorem w liberalnej Wyższej Szkole Ekonomii, uważa, że wykazana przez reżim determinacja, aby wydobyć swoich szpiegów z aresztu w Stanach Zjednoczonych, jest wyrazem „korporacyjnej solidarności” czekistów, którzy uznali, że muszą zademonstrować, że „nie można dopuścić, żeby zabrali naszego człowieka”. W miarę jak status Anny Chapman jako celebrytki wzrastał, dominującym tematem stała się nie jej porażka, ale powaby osobiste. Wydaje się, że wykazywane przez nią opanowanie sprawiło, że autentycznie oniemieli nawet niektórzy weterani KGB. Wiktor Czerkaszin, były funkcjonariusz kontrwywiadu w Waszyngtonie i w Niemczech Zachodnich, który przeszedł na emeryturę w roku 1991, mówi, że odznacza się ona połączeniem cech odpowiednich dla współczesnej epoki.

Ktoś, kto może zachowywać się w sposób tak naturalny, być tak dobrze znaną postacią w Rosji, należeć do socjety, być prezenterem programu telewizyjnego, ktoś, kto potrafi się tak zachowywać, jest idealnym członkiem programu nielegałów.

Narastający szum wokół skandalu w Anglii doprawiono innym, nośnym wątkiem – gniewem z powodu tego, że szpiedzy zostali zdradzeni. Pewien rosyjski funkcjonariusz powiedział gazecie „Kommiersant”, że do zbiega, który zdradził nielegałów, wysłano już zabójcę, chociaż wydaje się, że były to przechwałki^30. Sam Putin po wieczorze spędzonym na śpiewaniu patriotycznych pieśni ze szpiegami po ich powrocie ponurym tonem powiedział, że zdrajcy kończą „w rynsztoku” i podkreślił, że zostali zdemaskowani w wyniku „zdrady”. Takie podejście wpisuje się w rozleglejsze, ulubione przez reżim tematy propagandy: cyniczne penetrowanie i manipulowanie rosyjskim społeczeństwem przez Zachód, bezlitosne posługiwanie się pieniędzmi nadsyłanymi z zagranicy oraz utrzymany w sowieckim stylu heroizm pracowników aparatu państwowego, jaki wykazują oni, borykając się z trudnościami.

Na tle panującej obecnie w rosyjskich mediach kultury – efekciarskiej i przepełnionej obsesją na punkcie seksu – tajemniczą przeszłość Anny Chapman i jej krągłe kształty sprzedawało się łatwo. Będąca ekspertem od tworzenia marki Joanna Seddon uważa, że ta była adeptka szpiegowskiej profesji „wykorzystała swoje niepowodzenie jako dźwignię, która przyniosła jej nie tylko popularność w środkach przekazu, ale również namacalną zamożność”. Porównuje ona Annę Chapman do amerykańskiej bizneswoman i miliarderki, Marthy Stewart, która spędziwszy pięć miesięcy w więzieniu za transakcję akcjami na podstawie nieopublikowanej informacji wewnętrznej, zdołała triumfalnie powrócić do świata interesów i socjety. Jedna i druga – mówi Seddon – „przeżywając kłopoty, utrzymywała, że nie uczyniła nic złego, dając społeczeństwu powód do zachowania wiary w nią”. Po uniknięciu klęski i zapewnieniu triumfu komercyjnego kulminacją reakcji propagandowej było przekształcenie Anny Chapman w polityczny atut reżimu przejawiającego oznaki zmęczenia i rządzącego krajem ponurym i coraz bardziej zacofanym. Symboliczna rola Anny w Młodej Gwardii była do tego doskonałym narzędziem. Będąca w tej organizacji dyrektorem Dobroczynności Federalnej Jana Lantarowa******** obsypuje swoją koleżankę pochwałami:

Jest ona bardzo głęboką osobą i szczerze kocha swoją ojczyznę. Przez ten krótki czas, jaki minął od chwili, gdy do nas przystąpiła, nauczyła nas, jak mówić o tym szczerze i przekonująco.

Lantarowa dodaje pomocne wyjaśnienie, że Anna Chapman „pobudza” będących członkami tego ruchu mężczyzn. Entuzjazm ten nie jest jednak powszechny. Jeden z członków jego rady zarządzającej i radny Moskwy, Kirił Szczito********, jest nieco mniej skłonny do pochlebstw, podkreślając, że korzyści są „obustronne”, a Anna Chapman jest „całkiem bystra”. Bez względu na to, jak sztucznie wyreżyserowano jej debiut w polityce, przynajmniej wśród niektórych zwykłych Rosjan spotkała się z ciepłym przyjęciem. Największe poparcie ma w swoim rodzimym Wołgogradzie. Nawiązując do legendarnego radzieckiego szpiega z okresu II wojny światowej********, miejscowy dziennikarz, Stanisław Aniszczenko, wyjaśnia:

Naszym narodowym bohaterem jest Stirlitz, który walczył z faszyzmem. Anna Chapman jest Stirlitzem w spódnicy. Nasze środki przekazu uczyniły więc z niej bohaterkę, zorganizowaliśmy też konkurs piosenki. Ludzie zawsze potrzebują bohaterów. Dlatego właśnie zrodziła się Anna Chapman.

Dla uczczenia najsławniejszej córki tego miasta zafascynowany Anną jako gwiazdą Aniszczenko zorganizował nawet konkurs piosenki. Pierwszą nagrodę przyznano piosence Anna Chapman nie jest Matą Hari, co jest nawiązaniem do holenderskiej tancerki i kurtyzany rozstrzelanej za szpiegowanie podczas I wojny światowej. Oddaje ona nacjonalistyczną dumę Rosjan z ich szpiegów, chociaż słowa tej rymowanki są w rosyjskim oryginale równie kiczowate, jak w tym luźnym przekładzie^31:

Ameryki symbole wolności,

Model mądrości demokratów,

To dom, a nie więzienie dla narodów,

Wielkie oczekiwania imigrantów,

W prezencie dostajesz wygodne życie,

Chłopaki z Białego Domu są tak mili,

Nie mogą spać, kiedy nie jest ci dobrze,

Bez dopomożenia Ci, żebyś zarobił na życie,

Nie jest to tak łatwe, jak brzmi,

Niekiedy wszystkie marzenia spadają na ziemię.

Jednego dnia dziewczyna jest prosta i nieśmiała,

Może obudzić się i stwierdzić, że jest szpiegiem,

Gdyby tylko biedna Anna mogła wiedzieć,

Że iść tą drogą nie jest bezpiecznie.

Wtedy byś z pewnością zrezygnowała z tego interesu,

I poszła tam, gdzie jest bezpiecznie,

Na Marsa albo lepiej na Wenus,

Gdzie nie spotkasz panów ni lordów,

Patrzeć na Ziemię z dystansu,

Ale cierpieć przez samotną egzystencję,

Wierz mi, świat jest pełen tajemnic,

Nie rozumiesz, po prostu to zostaw!

Nie chcesz niespodzianek? Miej oczy otwarte!

Bądźcie pełni chwały, wszyscy szpiedzy Rosji!

Bądźcie słynni od Europy po Azję!

Wasza praca i wasze wysiłki są bezcenne,

Przeszliście przez ogień i wodę,

Przez was były zapracowane komendy policji,

Nic nie powiedzieliście w komorach tortur,

Wśród wszystkich niepowodzeń trzymajcie głowy wysoko,

Anna Chapman nie jest Matą Hari! (powtórzone cztery razy)

Ten odruchowy nacjonalizm jest doskonałą odtrutką na społeczną apatię i niezadowolenie. Anna Chapman również bardzo odbija od szeregów partii Jedna Rosja, wypełnionych głównie przez łysiejących mężczyzn w średnim wieku. Blisko związany z Kremlem poseł do Dumy, Siergiej Markow, mówi:

Ludzie są zmęczeni gadającymi głowami na ekranie telewizyjnym. Interesuje ich przygoda i akcja. Szpiedzy tacy jak ci są w tym kraju naprawdę popularni. Ona nadaje się do tego doskonale i jest rzeczywiście atrakcyjna.

W krągłościach Anny widzi też cechy putinowskie:

Władimir Putin jest widziany jako seksualny champion, bo jest bardzo cool i bardzo seksowny. Oboje oni [Anna Chapman i Putin] są szpiegami, oboje są młodzi********, zdrowi, energiczni, atrakcyjni seksualnie i spotkali się publicznie. Chodzi tu o to, żeby Jedną Rosję uczynić bardziej seksowną i bardziej cool (...). Udane przesłanie polityczne musi być połączone z pomyślnym przesłaniem niepolitycznym.

Owe łączenie Putina i Chapman zaczęło już zapadać w publiczną świadomość. W maju 2011 roku na popularne rosyjskie witryny towarzyskie wprowadzono grę strzelecką pod nazwą „Wojnuszka” (Bijatyka)********. Dowódcą wyznaczającym zadania dla osób grających w tę niewymagającą grę jest w niej młodo wyglądający Putin odziany w mundur khaki. Do pomocy ma on rudowłosą asystentkę z obfitym biustem i głębokim dekoltem, przyodzianą w wojskową czapkę w stylu sowieckim i noszącą u boku karabin. Projektanci gry mówią, że nie wybrali Anny Chapman na model świadomie.

Łatwo byłoby zbyć tę sprawę jako nieszkodliwą rozrywkę, rodzaj cyrku, w którym egzotyczny epizod służby dla państwa zamienia się w równie egzotyczne zjawisko z sektora prywatnego. Jeśli – jak się wydaje – Chapman i jej koledzy nie wyrządzili żadnej faktycznej szkody na Zachodzie, z wyjątkiem, być może, naszego wizerunku jako niepodatnych na ataki, to czas powiedzieć: co było, to było. Osoby postronne mogą patrzeć na jej skąpo odzianą figurę z pożądaniem, ale muszą się pogodzić z faktem, że to, co jest w niej najbardziej interesujące – jej kariera w wywiadzie – pozostanie na zawsze okryte cieniem. Fakt, że wzorcem kobiecości stał się ktoś, kto uosabia powierzchowność, a nie osiągnięcia, mówi też wiele o rosyjskim pojmowaniu roli kobiety. Anna Chapman uosabia nadto sprzeczność między ogólnie ksenofobiczną postawą reżimu wobec Zachodu a osobistym rozkoszowaniem się zagranicznymi jaskiniami rozpusty przez jego co wyższych rangą członków. Wspomniana już dziennikarka, Julia Łatynina, zjadliwie zauważyła: „Ta wielka bohaterka putinowskiej młodzieży płakała, wylewała wiadra łez, gdy powiedziano jej, że dostanie zakaz wjazdu do Wielkiej Brytanii”.

Będąca sztucznym wytworem niewydolnego reżimu Anna Chapman – niechlujna i oszalała na punkcie seksu, prostacka, ale złowroga, ksenofobka, mająca obsesję na punkcie Zachodu – uosabia kraj, który ją zwerbował, prowadził i lansował. Ucieleśnia też niedociągnięcia rosyjskiego wywiadu: nepotyzm w werbowaniu funkcjonariuszy i coraz bardziej zacierającą się granicę między ich obowiązkami zawodowymi i interesami prywatnymi, jak też zagrożenia z jego strony, jest on bowiem wciąż w stanie umieszczać wśród nas agentów, którzy działają skutecznie i są nie do wykrycia.

Wyjaśniłem, jakie motywy skłaniają Rosję do szpiegowania, jak to czyni i dlaczego nie powinniśmy tego ignorować. Następny rozdział tej książki będzie spojrzeniem na historię podejmowanych przez Zachód wysiłków mających na celu szpiegowanie Rosji. Mimo pewnych okazyjnych sukcesów, wysiłki te były pod wieloma względami słabo zogniskowane, a ich realizacja – czego zarówno brytyjscy, jak i inni podatnicy na Zachodzie raczej nie są świadomi – katastrofalna. Najbardziej przegrani w tej historii niepowodzeń okazali się jednak nie zachodni władcy szpiegów i ich personel, ale miejscowi ludzie, którzy im zaufali. Rozdział ten przygotowuje również scenę dla końcowej części tej książki, w której spojrzymy na jeden z najpoważniejszych i najbardziej szkodliwych epizodów w ostatnich latach, jakim jest sprawa Estończyka, Hermana Simma. Zarówno w potknięciach Zachodu, jak i w triumfach Rosji główną rolę odgrywają państwa bałtyckie: Estonia, Łotwa i Litwa. Są one za małe, by mogły samodzielnie określać swe losy********, ale jednocześnie za duże, by świat zewnętrzny je zignorował. Kombinacja ta okazała się brzemienna w skutki – między Rosją i Zachodem toczyła się przepychanka o wpływy w regionie bałtyckim i jego państwach, korzystały też z nich jako odskoczni do szpiegowania gdzie indziej.

* Seton Hall University – utworzona w roku 1856 prywatna uczelnia rzymskokatolicka, mieszcząca się na przedmieściu Wielkiego Nowego Jorku, w South Orange w stanie New Jersey – przyp. tłum.

** Pisząc tę książkę, wielokrotnie starałem się uzyskać również wersję samej Anny Chapman. Otrzymałem dwie odpowiedzi, przesłane z jej konta na Facebooku. Jedna brzmiała tak: „Jak może Pan pisać książkę, gdy w prasie nie ma ani 1 przyzwoitego artykułu, który byłby oparty na nie co [błąd w oryginalnej odpowiedzi] prawdziwych faktach? Żadnego wywiadu, nic...”. W drugiej odpowiedzi napisała: „To ja cierpiałam a Pan zyska? :)”. Odpisałem na to: „Mam nadzieję, że moja książka będzie cieszyć się powodzeniem, ale nawet jeślibym zdobył Nagrodę Pulitzera (której nie zdobędę), to będzie Pani zawsze słynniejsza ode mnie!”. Nie dostałem odpowiedzi ani na to, ani na obszerną listę pytań.

*** Był on w rzeczywistości funkcjonariuszem wywiadu pracującym w przedstawicielstwie Rosji w ONZ w Nowym Jorku pod przykryciem dyplomatycznym jako „drugi sekretarz”. Wydaje się, że większość nielegałów, jeśli nie wszystkich, prowadzono nie z ambasady rosyjskiej w Waszyngtonie, ale z owego przedstawicielstwa w Nowym Jorku.

**** Jest to nowa dzielnica finansowa Londynu, gdzie siedzibę ma wiele czołowych w skali światowej banków oraz innych instytucji finansowych – przyp. tłum.

***** Powołując się na obietnicę uczynioną, gdy wynegocjował uwolnienie dwóch brytyjskich zakładników w Czeczenii w roku 1998, otrzymał azyl polityczny w Wielkiej Brytanii w roku 2003.

****** Bieriezowski, który w roku 2012 wyznaczył nagrodę za aresztowanie Władimira Putina, w wysokości najpierw 50, a następnie 500 milionów rubli (zob. m.in. http://polit.ru/news/2012/05/06/putin-arest/ wg stanu z 17 maja 2014 roku), miał wrogów nie tylko w rosyjskim rządzie. Zastrzelony w lipcu 2004 roku w Moskwie amerykański dziennikarz pochodzenia rosyjskiego, Paweł Chlebnikow, wówczas redaktor naczelny rosyjskiej edycji miesięcznika „Forbes”, w swojej książce Ojciec chrzestny Kremla – Borys Bieriezowski, czyli historia rozgrabienia Rosji (Kriostnyj otiec Kremla – Boris Bieriezowskij, ili istorija razgrablenja Rossii, Dietiektiw-Press, Moskwa 2001) pisze, że nie było w Rosji człowieka, który byłby równie blisko co Bieriezowski związany z trzema środowiskami sprawującymi wówczas władzę: światem przestępczym, biznesem i rządem (s. 17). Znajdujemy też tam informację, że w roku 1994 kilkakrotnie proponował ówczesnemu szefowi ochrony prezydenta Jelcyna, gen. Aleksandrowi Korżakowowi, zorganizowanie zamachu na jego głównego rywala w interesach, Władimira Gusińskiego, po czym donosił na Gusińskiego Jelcynowi (s. 258). W efekcie imperium finansowe i medialne Gusińskiego zostało rozbite, w czerwcu 2000 roku aresztowano go pod zarzutem malwersacji, a po zwolnieniu z aresztu za kaucją opuścił on Rosję na stałe. Rok później (w 2011 r.) Bieriezowski wytoczył w Londynie Romanowi Abramowiczowi największy w dziejach angielskiego wymiaru sprawiedliwości proces cywilny, w którym zarzucił mu szantaż, nadużycie zaufania oraz zerwanie umowy i zażądał odszkodowania w wysokości ponad 3 miliardów funtów. Przegrana zrujnowała Bieriezowskiego finansowo; sędzia Elizabeth Gloster, uzasadniając orzeczenie, stwierdziła, że jest on „z natury nierzetelnym świadkiem” i świadomie przedkładał nieuczciwe dowody – przyp. tłum.

******* Jest ona niekiedy opisywana jako wykonawczyni tańca brzucha, a niekiedy jako tancerka baletowa. Być może pomieszanie tych pojęć wynika z wymowy [autor uczynił tu żart oparty na częściowym fonetycznym podobieństwie angielskich słów belly dancer i ballet dancer – M.K.].

******** Na szczęście mój biegły w korzystaniu z internetu syn, Johny, poradził mi, żebym zrobił zrzut z ekranu tej wersji witryny, która się znajdowała w pamięci Google.

******** Szczegóły jej wyczynów widnieją na jej witrynie internetowej: annachapman.ru. Ciekawostką jest fakt, że została ona zarejestrowana w kwietniu 2010 roku, czyli przed wybuchem afery szpiegowskiej.

******** W swoich materiałach w języku angielskim używa nazwy FundServiceBank – przyp. tłum.

******** Tak w oryginale. Autor zapewne miał na myśli Janę Łantratową; od grudnia 2010 do marca 2013 roku koordynatorkę ds. ogólnokrajowych programów Młodej Gwardii: „Jestem ochotnikiem”, „Dostępne środowisko” i „Ochrona dziecka” – przyp. tłum.

******** Tak w oryginale. Autor ma zapewne na myśli Kiriłła Szczitowa – przyp. tłum.

******** Fikcyjnego bohatera serialu telewizyjnego Siedemnaście mgnień wiosny – przyp. tłum.

******** Władimir Putin urodził się w roku 1952 – przyp. tłum.

******** Tak w oryginale (punch-up). W Rosji nazwa tej gry jest tłumaczona na angielski jako Battle, czyli „Bitwa” – przyp. tłum.

******** W porównaniu z Rosją kraje bałtyckie są miniaturowe, ale w stosunku do Rosji miniaturowa jest większość krajów świata. Ich łączna powierzchnia lądu jest mniej więcej taka jak powierzchnia Kalifornii, a łączna liczba mieszkańców wynosi niecałe 7 milionów, czyli mniej, niż liczy Wielki Londyn (7,8 miliona). Największą z nich Litwę zamieszkuje 3,2 miliona ludzi, Łotwę – 2,2 miliona, a Estonię – 1,3 miliona.

Rozdział 8

Ring Europy

Gdyby nakręcić utrzymany w stylu Hollywood filmowy przebój o zmaganiach, jakich miejscem były kraje bałtyckie, nie oddałby on jeszcze w pełni tego, co się tam naprawdę działo. Oto w przebraniu obdartego pianisty superszpieg gra w kantynie swoich wrogów, po czym, w uznaniu dla jego zasług, zostaje mu nadane szlachectwo. Jego nieudolny kolega zawierza podsuniętej przez nieprzyjaciół historyjce o wielkiej podziemnej armii, która tylko czeka na jego przybycie, i swą łatwowierność przypłaca życiem. Nieudolni władcy szpiegów lekceważą sensacyjne sukcesy swych agentów, które mogłyby odmienić bieg historii. Podrasowane kutry torpedowe, które niegdyś były dumą marynarki wojennej Hitlera, pędzą przez morze w bezksiężycowe noce, a ich uzbrojeni po zęby pasażerowie mają ze sobą szyfry, radiostacje, wielkie kwoty pieniędzy – i pigułki z cyjankiem potasu. Zdesperowani mężczyźni ukrywający się w leśnych bunkrach ryzykują śmierć w torturach w zapomnianej i daremnej wojnie. Jedną z czołowych postaci wywiadu brytyjskiego zostaje błyskotliwy dowódca wojskowy z Waffen SS, a jednym z jego zwierzchników – tajny pułkownik KGB. Tłem szpiegowskich wojen, jakie toczą się dzisiaj, są właśnie tamte dawne wydarzenia, dziś zapomniane i źle rozumiane.

Region Bałtyku to teren, na którym zderzają się interesy wielkich krajów; zderzenia te są często tajne i tragiczne. W ciągu minionych stu lat przeszedł tędy front dwóch wielkich wojen i kilku małych. Zamachy, powstania, pogromy i walki partyzanckie to w jego dziejach zaledwie przypisy^1. Przypływy i odpływy historii zmiatały Estończyków, Łotyszy i Litwinów, podobnie jak zatopiły ich zapomnianych dziś, etnicznych kuzynów[*]. Ziemie te były także jednym z głównych terenów Holocaustu – Niemcy i miejscowi kolaboranci wymordowali tu około 228 tysięcy Żydów, czyli około 90 proc. ich populacji sprzed wojny^2. Jest to też wielki plac igrzysk dla szpiegów. Dzięki handlowi, turystyce, kulturze i więzom rodzinnym gości z zagranicy jest wielu i czy przybywają faktycznie po to, by podziwiać architekturę, czy żeby zawrzeć jakąś transakcję, zobaczyć się z krewnymi czy opróżnić martwą skrytkę, nie rzucają się zbytnio w oczy. Potencjalnych informatorów, których można by zwerbować, jest wielu, poczucie lojalności mocno elastyczne. Miejscowi mieszkańcy wiedzą z doświadczenia, że fortuna kołem się toczy, a obstawić kilka koni jest zawsze lepiej niż tylko jednego.

Jedną z barwniejszych postaci owych dziejów jest Arthur Ransome, znany lepiej jako autor bardzo popularnych swego czasu opowiastek dla dzieci, który przemycał w nich liczne i latami niedostrzegane aluzje do jego wcześniejszej kariery szpiegowskiej^3. Są wśród nich tacy ludzie, jak brytyjski as szpiegów, Sidney Reilly; jedyny funkcjonariusz MI6, któremu nadano szlachectwo za działalność w obcym kraju – Paul Dukes; czy pospolici zdrajcy, jak Kim Philby. Dzieje zmagań wywiadów w tych państwach nie ujrzały światła dziennego do dzisiaj^4. W oficjalnej historii MI6 szczegóły na ich temat są skąpe, a relacja urywa się w roku 1947^5. Większość dokumentów pozostaje utajniona. Dokumentację szwedzką podobno zniszczono, ale później odnalazła się w piwnicy pewnego emerytowanego generała^6. Główny zarys jest jednak jasny. W ciągu pięciu lat po rewolucji nieudane wysiłki zmierzające do obalenia bolszewickich przywódców w Rosji, podejmowane przez zachodnich władców szpiegów, skupiały się właśnie na krajach bałtyckich. Po II wojnie światowej poparli oni sfingowany podziemny ruch partyzancki. W latach dziewięćdziesiątych XX wieku wtargnęli tam ponownie, sądząc, że ich terytorium będzie idealną odskocznią dla działań wywiadowczych przeciwko Rosji.

Historia owych działań zaczyna się wraz z rewolucją bolszewicką. Politycy w Wielkiej Brytanii, Francji i Ameryce chcieli się dowiedzieć, kim są ci fanatyczni, zagadkowi nowi władcy. Czy można ich skłonić do powrotu do wojny z Niemcami (mamy styczeń 1918 roku) lub przynajmniej zapobiec przerzuceniu wojsk przez naczelne dowództwo cesarza [Wilhelma II – przyp. tłum.] z frontu wschodniego dla powstrzymania postępu wojsk sojuszników na Zachodzie? Czy bolszewicy faktycznie są zdecydowani rozpętać wszędzie rewolucję, czy upajają się tylko płomienną retoryką na jej temat? Gdy szpiedzy szukali odpowiedzi, 18 stycznia 1918 roku założyciel MI6 (i – jak jest określany w szpiegowskim żargonie, szef tajnej służby wywiadowczej), Mansfield Cumming, zaproponował utworzenie nowego wydziału, tzw. obszaru Bałtyku, który zajmowałby się tylko Rosją^7. W roku 1923 brytyjskie wysiłki szpiegowskie koncentrowały się na stolicy Estonii, Tallinie, siatkami agentów zaś zarządzano z pododdziałów zlokalizowanych w Rydze, stolicy Łotwy, i z Kowna, które po utracie przez Litwę Wilna na rzecz Polski obwołano jej „tymczasową stolicą”8. Podobnie jak działo się to później, w roku 1991, rządy tych trzech nowo powstałych państw cieszyły się, widząc, jak rozrasta się tam obecność brytyjska[**]. Były one za słabe, żeby zapewnić sobie bezpieczeństwo samodzielnie, toteż chętnie przyjmowały pomoc postronnego państwa, mającego podobne interesy geopolityczne, ale niemieszającego się do ich spraw bezpośrednio. W owych czasach w kwestiach bezpieczeństwa Europy Ameryka była przybyszem nowym i jeszcze niesprawdzonym. Szwecja z kolei leżała zbyt blisko i za bardzo skupiała się na swoich partykularnych interesach. Niemcy byli wówczas zbyt znani i zbyt słabi, Francja zaś, choć potężna, nie miała żadnych więzi historycznych z tym regionem. Jednoczesne osłabienie zarówno Rosji, jak i Niemiec dawało więc niepowtarzalną szansę rozpoczęcia nowego rozdziału dziejów, tak brutalnie przerywanych przez setki lat rządów kolonialnych^9. I wtedy, i obecnie przywódcom Rosji utrata prowincji bałtyckich wydawała się poświęceniem niesprawiedliwym, kosztownym i tymczasowym^10.

Kiedy początkowe, podejmowane przez Brytyjczyków, Francuzów i Amerykanów próby przekupienia lub zastraszenia bolszewików, żeby ponownie włączyli się do wojny z Niemcami, spełzły na niczym, zaczęto myśleć o obaleniu ich reżimu. Kraje ceniące porządek sięgnęły po działalność wywrotową^11. (Znacznie łatwiej byłoby zapobiec zagarnięciu przez nich władzy – brytyjski oficer, którego w roku 1917 wysłano do Rosji, aby obserwował politycznych radykałów, powstrzymał dwóch znanych rewolucjonistów: Karla Radka i Fritza Plattena, przed wjazdem do Rosji; niestety, nie dostrzegł, że trzecim człowiekiem, który im towarzyszył, był Włodzimierz Iljicz Lenin)12. Najważniejsze osobistości zaczęły wypowiadać się w tonie apokaliptycznym. Pod koniec I wojny światowej, 18 listopada 1918 roku, przemawiając podczas spotkania z okazji swego odejścia na emeryturę, dyrektor brytyjskiego wywiadu Marynarki Wojennej, admirał William Hall, powiedział: „Niezależnie od tego, jak ciężką i pełną goryczy stoczyliśmy batalię, musimy obecnie stawić czoła o wiele bezlitośniejszemu wrogowi, wrogowi z wieloma głowami, jak Hydra, jego siejąca zło moc będzie rozprzestrzeniać się na cały świat; tym wrogiem jest Rosja”13. Podzielał tę opinię Cumming, który pod koniec roku 1918 zapowiedział swojej placówce w Sztokholmie: „Jedynym wrogiem, jakim należy się obecnie zajmować, są bolszewicy”14.

W sierpniu 1918 roku to, czy komuniści utrzymają władzę, nie było wcale pewne. Na kontrolowanym przez bolszewików terytorium, niewiele rozleglejszym od Wielkiego Księstwa Moskiewskiego w XVI wieku, brakowało żywności, panował chaos. Toczyli oni też ostre spory o politykę, gospodarkę i strategię. Siły antybolszewickie nadal stanowiły pełną życia, choć podzieloną wewnętrznie opozycję. Wszczęte w lipcu powstanie skrajnie lewicowych socjalistów-rewolucjonistów upadło, ale niewiele brakowało, żeby zakończyło się sukcesem. Na północnym wybrzeżu Rosji, w Archangielsku, wylądował brytyjski korpus ekspedycyjny, którym dowodził generał Frederick Poole. Miał on wesprzeć siły białogwardzistów liczebnie i zapewnić im odpowiednie przywództwo. Armia Czerwona była w rozsypce. Przywódcy państw sprzymierzonych spodziewali się więc rychłego zwycięstwa.

Ten aspekt zmagań miał wymiar wyłącznie wojskowy. W rosyjskiej wojnie domowej Wielka Brytania odgrywała jedną z czołowych ról, interweniowała bowiem, pomagając armiom białych (tzn. monarchistom) na czterech frontach^15. Charakter tej kampanii oddaje jeden z brytyjskich plakatów datujących się z tamtych czasów – widnieje na nim obładowany bronią brytyjski żołnierz, który śpieszy z pomocą trzem żołnierzom w mundurach białych, walczących z odrażającym bolszewickim monstrum z dziurami po zębach. Podpis pod nim głosi:

Moi rosyjscy przyjaciele! Jestem Anglikiem. W imię naszej wspólnej sprawy proszę was, bądźcie wielkimi facetami, jak zawsze, i wytrzymajcie jeszcze trochę. Dostarczyłem już i będę dostarczał w nieograniczonej ilości wszystko, co jest wam potrzebne. I najważniejsze – dostarczę wam nową broń, za pomocą której zniszczycie te odrażające, krwiożercze, czerwone potwory^16.

Żołnierz ten jednak reprezentował nie masy, ale swoich przełożonych. Strajki i bunty wskazywały, że w wielkich przemysłowych miastach brytyjskich było wiele osób, które – czy to wskutek wyczerpania wojną, czy to w wyniku radykalizacji – traktowały rosyjską rewolucję z 1917 roku z sympatią i podziwem. Podobny stosunek do niej miało też wielu idealistycznie myślących intelektualistów. Komunizm wydawał się jedynie zaawansowaną i bardziej energiczną wersją socjalizmu. Morderczy, dyktatorski charakter sowieckiego reżimu, oczywisty dla tych, którzy w wypełnionym „czerwonym terrorem” sierpniu 1918 roku obserwowali go bezpośrednio, w pełni został dostrzeżony później. Pragnienie wykorzenienia bolszewizmu żywione w innych krajach to przybierało na sile, to przygasało, tłumione przez lęk przed jego atrakcyjnością. Ludzie, którzy rządzili Zachodem, obawiali się, że wysiłki podjęte dla zmiażdżenia komunistycznego eksperymentu, mogą obrócić się przeciwko nim samym, doprowadzając do zradykalizowania ich robotników i – co gorsza – żołnierzy i marynarzy. Pozwolić bolszewikom pozostać u władzy było jednak też niebezpiecznie. Lenin, Trocki i inni pokazywali wyraźnie, że ich celem jest dokonanie rewolucji ogólnoświatowej. Jeśli odnieśli sukces w Rosji, to pozostałe kraje też wkrótce staną wobec groźby komunizmu.

Innym i, jak się zdawało, mniej ryzykownym frontem było prowadzenie działalności wywrotowej w samej Rosji – która miała się nie udać tak samo jak interwencja wojskowa. Wśród presji i paniki, jakie towarzyszyły wczesnym miesiącom sprawowania przez nich władzy, przywódcy bolszewików znaleźli czas, aby zmontować wyrafinowaną operację mającą na celu zmylenie przeciwnika. Doprowadziła ona do upokorzenia brytyjskich i francuskich szefów wywiadu. Według Aleksandra Orłowa, który stał się później jednym z najważniejszych zbiegów z ZSRR, latem 1918 roku Lenin postanowił, że skoro zagraniczne mocarstwa usiłują go obalić, dobrze byłoby przyłapać spiskowców na gorącym uczynku i ich zdemaskować^17. Zadanie to powierzył budzącemu lęk szefowi tajnej policji Czeka, Feliksowi Dzierżyńskiemu, który postanowił oprzeć tę operację na najskuteczniejszej sile bojowej, jaką dysponował wówczas reżim, czyli strzelcach łotewskich. Łotysze ci – powołani do carskiej armii pod przymusem – zradykalizowali się wskutek ich niedbałego i złego traktowania oraz dużych strat w ludziach, nie byli jednak fanatycznymi bolszewikami. Gdyby mieli wybór, wielu z nich wolałoby socjalistyczną Łotwę od komunistycznej Rosji.

Pierwszym wątkiem w rozpiętej przez Dzierżyńskiego sieci było zaangażowanie niskiego wzrostem, byłego chorążego z rosyjskiej marynarki wojennej o skomplikowanym nazwisku i ziemistej twarzy. Jego osoba umożliwiała eleganckie przeniknięcie do sposobu myślenia i planów brytyjskich szpiegów^18. Należał on do informatorów Czeka; wcześniej kontaktował się z nim dwukrotnie komandor Leslie Cromie, brytyjski attaché morski w Piotrogradzie[***]. Chorąży ów 7 sierpnia zastawił sidła, odpowiadając na inicjatywę Cromiego. Poinformował go, że jego przyjaciel, łotewski pułkownik Euduards Bērziņš, pragnie nawiązać współpracę z aliantami. Powiedział dokładnie to, na co funkcjonariusze brytyjskiego wywiadu mieli nadzieję i w co bardzo chcieli wierzyć. Tydzień później w moskiewskim mieszkaniu brytyjskiego posła, Roberta Bruce’a Lockharta, zjawiło się dwóch mężczyzn. Lockhart, pierwowzór stworzonego przez Grahama Greene’a Spokojnego Amerykanina, był postacią w każdym calu intrygującą. Zmysłowy, ekstrawagancki, uzdolniony i humorzasty, stanowił właśnie taki typ człowieka, jakiego przyciąga praca w tajnej służbie – i to z najbardziej katastrofalnymi tego skutkami. Bērziņš przekonał Lockharta (towarzyszyło mu jeszcze dwóch kolegów francuskich), że Łotysze nie zamierzają walczyć w bataliach bolszewików bez końca i chcą wrócić do swojego kraju. Gdyby wysłano ich przeciwko oddziałom generała Poole’a, toby się poddali. Czy Lockhart mógłby to załatwić? Bērziņš poprosił również o 4 miliony rubli, które miały wpłynąć na sympatie jego rodaków. Lockhart odparł na to, że byłoby lepiej, gdyby owe dwa pułki łotewskie przeszły na drugą stronę w prowincjonalnym mieście Wołogda, otwierając w ten sposób drugi front przeciwko stacjonującym tam wojskom bolszewików, natomiast ci, którzy zostaliby w Moskwie, zabiliby Lenina i przywódców bolszewickich. Na koniec, aby ułatwić Łotyszom dotarcie do generała Poole’a, wypisał Bērziņšowi przepustkę i dał mu 900 tysięcy rubli zaliczki.

Czyniąc to, naiwny, impulsywny Lockhart sam się obciążył, przy okazji zwiększając niebezpieczeństwo wiszące nad Cromiem, i potwierdził podejrzenia bolszewików, że Brytyjczycy wtrącają się w sprawy Rosji. Powiększył on rozmiar klęski, kontaktując swoich dwóch gości z Sidneyem Reillym, szpiegiem pracującym w konsulacie brytyjskim w Moskwie. Reilly, który później się doczekał przydomka „As szpiegów”, urodził się jako Sigmund Rosenblum pod Odessą w carskiej Rosji, w latach siedemdziesiątych XIX wieku. Był to osobnik „skomplikowany, nieprzewidywalny i niewątpliwie wyrachowany, pogrążony w zwodzeniu ludzi i spiskowaniu”19. Podobnie jak Lockhart, był pewien siebie w sposób przechodzący wszelkie wyobrażenie. W swoich notatkach tak pisał:

Byłem przekonany, że ten terror [bolszewizm] można zmieść z powierzchni ziemi w ciągu godziny i że mógłbym to zrobić ja sam. Czemu nie? Tlące się węgle Rewolucji Francuskiej zadeptał korsykański porucznik artylerii. Szpiegujący agent brytyjski, mający po swojej stronie tyle czynników, z pewnością mógłby uczynić się władcą Moskwy?20

Reilly był też kobieciarzem i człowiekiem niezwykle nieostrożnym. Na spotkanie z Bērziņšem umówił się w mieszkaniu jednej ze swoich kochanek, ale się spóźnił. Czekając na niego, Łotysz zauważył zaadresowaną pismem Reilly’ego kopertę z adresem, który – jak się okazało – należał do aktorki, Elizabeth Otten. Pozwalała ona Reilly’emu wykorzystywać swoje mieszkanie do spotkań ze szpiegami. Czeka rozpoczęła więc polowanie – zgarniała każdego, kto je odwiedzał. Wśród aresztowanych znalazła się także Maria Friede, siostra pułkownika ze Sztabu Generalnego Armii Czerwonej, która przynosiła Reilly’emu tajne dokumenty od brata. Kiedy pułkownika Friede, jak można było się spodziewać, aresztowano, wyznał on, że współpracuje z funkcjonariuszem wywiadu amerykańskiego, którego później też uwięziono****.

Kolejny błąd popełnił francuski kolega Lockharta. W dziwacznym przeświadczeniu, że rozmawia ze szpiegiem pracującym dla rządu Francji, podobnie jak on zaalarmowanym wydarzeniami w Rosji i wrogim wobec rewolucjonistów jak rządy Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, zwierzył się moskiewskiemu korespondentowi „Le Figaro”, René Marchandowi. Marchand, który w rzeczywistości sympatyzował raczej z bolszewikami, natychmiast zawiadomił o tym Dzierżyńskiego, uzupełniając tym samym szczegóły, które szef Czeka znał już dzięki rzekomym „buntownikom” łotewskim. Dowiedział się między innymi, że zamach został zaplanowany na 28 sierpnia, podczas wiecu partyjnego w Teatrze Wielkim. Łotewscy żołnierze mieli opanować wejścia i wycelować karabiny w widownię, natomiast Reilly i mała grupka ukryta za kurtynami aresztowałaby bolszewickich przywódców. Początkowo plan przewidywał również upokorzenie zatrzymanych przez poprowadzenie ich półnagich ulicami Moskwy. Spiskowcy mieli jednak dojść do wniosku, że bezpieczniej będzie zastrzelić ich na miejscu. Marchand ujawnił, że Reilly obiecał Łotyszom wysokie stanowiska w rządzie przyszłej niepodległej Łotwy, który miał zostać utworzony pod kuratelą sojuszników^21.

Uzbrojony w informacje o szczegółach spisku, Dzierżyński poszedł prosto do Lenina. Problemem było to, jak wykorzystać materiał Marchanda. Lenin podsunął pomysłową sugestię, która miała uchronić dziennikarską uczciwość informatora. Miał on napisać poufny list do francuskiego prezydenta, Raymonda Poincarégo. Nikt wszak nie mógł winić dziennikarza za ostrzeżenie głowy państwa, że jego szpiedzy planują wyczyn tak ryzykowny, że aż śmieszny. List ten miał następnie zostać „znaleziony” przez Czeka podczas przeszukania mieszkania Marchanda. Dzierżyński był tak usłużny, że napisał go sam. Przez kilka dni bolszewicy zadowalali się obserwowaniem postępu owego spisku. Dokonane 30 sierpnia zabójstwo szefa Czeka w Piotrogrodzie, Moisieja Urickiego, i późniejsza, wieczorna strzelanina, podczas której o włos śmierci uniknął sam Lenin, skłoniły komunistycznych przywódców do zatrzaśnięcia pułapki. Ośmiu czekistów wtargnęło 31 sierpnia do ambasady brytyjskiej w Piotrogrodzie. Zastrzelili oni komandora Cromiego, który odważnie usiłował opóźnić intruzów, aby umożliwić dwóm swoim agentom ucieczkę z budynku*****. Lockhart i jego pomocnicy, jak również francuski konsul generalny zostali uwięzieni i następnie deportowani. Aresztowano aż 521 nieszczęsnych Rosjan, uznanych za „kontrrewolucjonistów”. Pułkownik Friede został rozstrzelany. Reilly’ego skazano zaocznie na śmierć, zdążył jednak uciec.

Fiasko tej akcji rzuca światło na istotny, utrzymujący się, a niedostrzeżony dylemat, przed którym stają zachodnie służby wywiadowcze, ilekroć podejmują działania wymierzone przeciwko nieprzyjacielowi, jakim był Związek Radziecki. Ich misję opisuje się jako „kombinację gromadzenia informacji wywiadowczych, zakłócania sowieckiego systemu, sabotażu i niesienia pomocy brytyjskim siłom zbrojnym”22. Cele te są jednak ze swej natury nie do pogodzenia. Obserwowanie wydarzeń, gdy samemu jest się w cieniu, to jedna sprawa, a łamanie komuś kości to całkiem coś innego. Temu samemu szpiegowi trudno jest wykonywać oba te zadania jednocześnie. Konfliktu między prowadzeniem zakonspirowanych działań zaczepnych a działalnością stricte wywiadowczą omal nie przypłacił życiem przypuszczalnie najzdolniejszy ze szpiegów, jakiemu kiedykolwiek powierzono misję skierowaną przeciwko sowieckiemu reżimowi.

Paul Dukes, koncertujący pianista z Bridgwater w okręgu Somerset, szlifował swoje umiejętności stosowania uników, wprowadzania ludzi w błąd i perswazji już jako uczeń, gdy musiał się uchylać od zakusów drapieżnego pedofila, jakim był jeden z nauczycieli w jego szkole z internatem i zarazem przyjaciel jego ojca. Paul miał naturalne zdolności do języków obcych. Do Rosji przybył w roku 1910 jako student konserwatorium. Nie został wcielony do wojska z powodu problemów z sercem, większość wojny spędził w finansowanej przez rząd służbie informacyjnej pod nazwą Biuro Anglo-Rosyjskie. W roku 1917 wezwano go do Londynu na spotkanie z SIS. W owych latach instytucją tą kierowali należący do klasy wyższej ekscentrycy o dyletanckim podejściu do szpiegowania (cynicy mogliby powiedzieć, że przez następne dziesięciolecia niewiele się pod tym względem zmieniło). Dukesowi oznajmiono:

Jeśli chodzi o sugestie, w jaki sposób dostać się do tego kraju, pod jakim przykryciem tam żyć i jak przesyłać raporty, sformułowanie ich pozostawimy tobie, ponieważ o istniejących tam warunkach najlepiej poinformowany jesteś ty sam^23.

Po krótkim przeszkoleniu w posługiwaniu się atramentem sympatycznym i szyframi Dukes został wysłany w miejsce, które dla zagranicznego szpiega oznaczało nieomal pewną śmierć. Miał tam żyć i pracować w utajnieniu jako nielegał, podobnie jak Donald Heathfield i inni w Ameryce siedemdziesiąt lat później. O ile jednak ci ostatni wykorzystywali słabe punkty społeczeństwa otwartego, o tyle Dukes musiał pracować w państwie policyjnym, pod nosami agentów napawającej przerażeniem bolszewickiej tajnej policji Czeka. Odniósł zdumiewający sukces. W kontrolowanej przez bolszewików Rosji był w roku 1919 działającym najskuteczniej, a całkiem możliwe, że w ogóle jedynym, funkcjonariuszem SIS. Rozwinął w Piotrogrodzie sieć agentów^24, których werbował m.in. w wojskowej kantynie, gdzie przebrany za zapuszczonego, kulejącego trampa zainstalował się jako grający przez część dnia pianista. Przy innych okazjach udawało mu się występować w charakterze funkcjonariusza samej Czeki, członka partii komunistycznej****** i żołnierza Armii Czerwonej. Zdobywał dzięki temu informacje wywiadowcze, których jakość oraz ilość uczyniła z niego gwiazdę^25. Dukes nie tylko stworzył w całym mieście i w ogromnym porcie sieć swoich informatorów, cywilnych i wojskowych, ale też wszedł do kręgu bolszewickich przywódców Piotrogrodu do tego stopnia, że był w stanie przesyłać do Londynu przekłady ściśle tajnych stenogramów z ich spotkań w całości. Sytuacja szpiega-gwiazdora stawała się jednak coraz bardziej rozpaczliwa. Narzucana przez bolszewików coraz ściślejsza, biurokratyczna kontrola poruszania się, dostaw artykułów spożywczych i zamieszkania utrudniała występowanie pod różnymi nazwiskami i dostęp do bezpiecznych lokali. Uzyskać odpowiednie papiery nie było łatwo, a posiadanie złych groziło śmiercią. Czeka wiedziała, że w mieście swobodnie działa brytyjski szpieg, i parokrotnie omal go nie schwytała. Mogły mu pomóc pieniądze, ale SIS wysłała mu tak nieudolnie podrobione banknoty, że gdy zamokły, zaczęła z nich spływać farba, której użyto do druku. Jego bezcenne informacje wywiadowcze na nic się zdawały, jeśli nie mogły dotrzeć do rozgorączkowanych polityków w Londynie, a przesłanie ich w owym czasie przez granicę graniczyło z cudem – latem 1919 roku schwytano aż sześciu kurierów^26.

Wyratowanie Dukesa za pomocą lekkich kutrów torpedowych Cumming polecił młodemu porucznikowi marynarki wojennej, Augustusowi (pseudo Gus) Agarowi. Te zbite ze sklejki i napędzane silnikami lotniczymi łódeczki były prekursorami okrętów służących wysyłaniu agentów SIS do państw bałtyckich 25 lat później. Gdy ich silniki działały – na co nie zawsze można było liczyć – te „skorupki od jajek” płynęły ze zdumiewającą na owe czasy prędkością ponad 40 węzłów. Spełnienie tego zadania często utrudniał im jednak pech albo luki w łączności, naruszanie zasad bezpieczeństwa, wtrącanie się przez innych urzędników i podejrzliwość fińskich gospodarzy Agara. Nie kwapili się oni do prowokowania bolszewików udzielaniem pomocy Brytyjczykom w ich szalonych eskapadach i szpiegowaniu. Głównym sojusznikiem Agara, wspierającym go w tych przeciwnościach, był admirał Walter („Titch”) Cowan, dowódca brytyjskiej eskadry, która pomagała Estończykom w odpieraniu ich różnych nieprzyjaciół, mimo że jego dwa lekkie krążowniki i dziesięć niszczycieli ustępowały pod względem zasięgu i kalibru dział znacznie cięższym rosyjskim okrętom wojennym: krążownikowi „Olegowi” oraz dwóm pancernikom o nazwie „Pietropawłowsk” i „Andriej Pierwozwannyj”*******. Teoretycznie, zadaniem Agara była jedynie tajna ewakuacja Dukesa z Piotrogrodu. Zarówno on, jak i jego załoga nosili cywilne ubrania, a w Helsinkach pojawili się, udając, że sprzedają ślizgacze. Wzięli jednak ze sobą również kilka torped (wystrzeliwanie ich było manewrem jeżącym włosy na głowie – dokonywano tego przez rufę; pędziły one w tym samym kierunku co kuter, a na zejście z ich toru sternik miał tylko parę sekund). Mieli jednak na pokładzie mundury marynarki wojennej do włożenia, gdyby doszło do prawdziwej bitwy.

W swoich meldunkach Dukes informował, że rosyjską flotę rozdzierają spory między oficerami (sympatykami białych) i marynarzami lojalnymi wobec bolszewików. W jednym z nich, powołując się na zajmującego wysokie stanowisko bolszewika, napisał on, że marynarze uważali swoich oficerów za „wrogów klasowych”, a sami oficerowie byli „bandą szpiegów”27. W ręce Dukesa wpadł również tajny stenogram z posiedzenia komisji prowadzącej dochodzenie po nieudanym ataku na eskadrę brytyjską. Pewien marynarz z okrętu podwodnego „Pantera” tak, z niezwykłą szczerością, odpowiadał na pytania:

Sędzia: Czy zaatakujesz Brytyjczyków?

Marynarz: Jeśli dowódca wyda taki rozkaz, to zaatakujemy.

Sędzia: Ale ostrzelasz ich?

Marynarz: Tak.

Sędzia: Trafisz ich?

Marynarz: Nie.

Po tej klęsce zreformowanie marynarki wojennej Lenin powierzył Trockiemu, który natychmiast przystąpił do wymiany oficerów słusznych ideologicznie, ale bezużytecznych, na doświadczonych oficerów z czasów carskich. Zakazał też zmuszania ich przez komitety „rewolucyjnych marynarzy” do czyszczenia toalet i zamiatania podłóg. Zniesienie tej praktyki przywróciło flocie możliwość prowadzenia działań ofensywnych. Nakazał też położenie wielu tysięcy min, co utrudniło brytyjskie ataki. Dukes sumiennie o tym wszystkim informował. Dołożył też mającą zasadnicze znaczenie dla Agara informację, że miny broniące bazy morskiej w Kronsztadzie miały być ustawione na głębokości jednego metra. „Skorupki od jajek” zanurzały się tylko na 84 centymetry. Mając 16 centymetrów prześwitu, mogły one przepłynąć przez pole minowe i atakować torpedami bolszewicką flotę, gdy stała na kotwicach.

Czekając na możliwość ewakuowania Dukesa, Agar obserwował z rozpaczą, jak bolszewicka flota ostrzeliwuje pobliską fortecę Krasnaja Gorka, której garnizon się zbuntował. Stojący na jego czele ingriańscy nacjonaliści, etniczni kuzyni Finów i Estończyków, popełnili tragiczny w skutkach błąd. Mieli nadzieję, że uda im się dobić wolności na własną rękę. Podczas śmiałego wypadu do centrum portu w Kronsztadzie i wbrew przekazanym mu instrukcjom, aby skupił się na działalności wywiadowczej, Agarowi udało się storpedować i zatopić „Olega”. Na uratowanie Ingrian było już jednak za późno. Podczas drugiego wypadu, w którym uczestniczyło jeszcze dodatkowych siedem kutrów torpedowych, zatopiono oba bolszewickie pancerniki, kładąc tym samym kres walce o to, która marynarka wojenna będzie dominować na Bałtyku, i zapewniając niezależność Estonii i Łotwy. Odtąd kraje te niezachwianie wierzyły w uczciwość i możliwości Wielkiej Brytanii, nawet jeśli w ostatecznym rachunku wiara ta została źle ulokowana. Odbiło się to potem echem w porażkach ponoszonych w latach czterdziestych i pięćdziesiątych oraz we wznowieniu więzi w działalności wywiadowczej w latach dziewięćdziesiątych.

Agar został odznaczony najwyższym brytyjskim odznaczeniem wojskowym, Krzyżem Wiktorii. Jego wyczyny bojowe uniemożliwiły mu jednak wykonanie głównego zadania. Dukes nadal nie mógł się wydostać z Rosji, gdzie tymczasem sowieckie władze zrozumiały, jak podatny jest ich system obrony wybrzeża na ataki szybkich okrętów brytyjskich. Pod intensywnym ostrzałem artyleryjskim z późniejszej próby ewakuowania go zrezygnowano. W końcu, z odmrożeniami, brudny, bliski śmierci z głodu i wyczerpany, uciekł przez Łotwę. SIS obsypała go pochwałami, ale wykazując wyjątkową małostkowość, odmówiła spłacenia jego długów, jakie zaciągnął na koszty działalności. Będący jedną z czołowych postaci w kurczącej się brytyjskiej społeczności w Piotrogrodzie George Gibson, z wielkim ryzykiem dla siebie samego, pożyczył Dukesowi 375 tysięcy rubli********, bo kiepskie fałszywki dostarczone przez SIS do niczego się nie nadawały. Gdy jednak Gibson wrócił do Londynu, SIS oświadczyła, że przedstawione przez niego dokumenty finansowe są niewystarczające, odmówiła zapłaty i ugięła się dopiero wtedy, gdy rozwścieczony Dukes zagroził, że publicznie zrezygnuje z nadanego mu szlachectwa.

Słynniejszym, choć wywierającym mniejsze wrażenie brytyjskim agentem był w owych latach przyjaciel Dukesa, Arthur Ransome. Wielu czytelnikom jego nazwisko będzie się nieodwołalnie kojarzyć z zupełnie innym rodzajem literackim – książkami dla dzieci z cyklu Jaskółki i Amazonki. Był on jednak również ekspertem w sprawach Rosji, a w rejestrach SIS figurował jako agent S-76. Ransome przeniósł się do stolicy Estonii w roku 1918. Jego zadaniem było zbierać informacje o sowieckiej Rosji. Władze estońskie poprosiły go również o przekazanie bolszewickim przywódcom tajnej informacji, że są gotowe zawrzeć pokój. Ransome dostrzegł możliwość, że w ślad za pokojem z Estonią podobne porozumienie mogłoby zostać zawarte z Łotwą, to zaś pomogłoby zabezpieczyć tyły bolszewickiemu reżimowi w Rosji, który sam – będąc z przekonań lewicowcem – bardzo popierał. Położyłoby to również kres dewastującym ten region walkom. Nie był to pierwszy raz, gdy agent brytyjskiego wywiadu odkrywał, że pragnienia lokalnych sojuszników kłóciły się z geopolitycznymi interesami jego przełożonych. Dla Londynu celem wojny nie było niesienie demokracji czy wolności (które wówczas uważano za ekscentryczne zainteresowanie Amerykanów), ale obalenie czerwonych.

Odpowiedź bolszewików była utrzymana w chłodnym tonie. Niezrażony tym Ransome przeszedł rosyjsko-estońską linię frontu, a podróż tę opisał jako jeżącą włosy na głowie (inni autorzy oraz jego biograf uważają, że nie miał podczas niej żadnych kłopotów)28. Jego celem nie było szpiegowanie, ale uratowanie Jewgienii Szelepinej, która była jego kochanką i zarazem sekretarką Trockiego. To, czy wykorzystywała ona Ransome’a do szpiegowania Brytyjczyków, czy dostarczała mu autentycznych informacji wywiadowczych, czy zakochała się w wytwornym Angliku, czy wreszcie w grę wchodziły jakieś inne kombinacje tych możliwości, nie jest jasne. Podczas pobytów w Tallinie, a następnie w stolicy Łotwy, Rydze, następnych kilka lat Ransome spędził zawieszony między światem dziennikarstwa a pracą wywiadowczą. Nie mogąc się rozwieść ze swą angielską żoną, Ivy, nie mógł wrócić do Anglii – jego życie prywatne było równie poplątane, jak poglądy polityczne. Publicznie bronił stłumienia przez bolszewików powstania, jakie wybuchło w Kronsztadzie w roku 1921, być może szczerze, a być może dla zachowania swoich osobistych i zawodowych kontaktów w Rosji.

Ransome postępował jednak zgodnie z duchem czasu. Sprawa antysowiecka utraciła poparcie, była zresztą od początku skazana na niepowodzenie z powodu dezorganizacji w szeregach białych i ich brutalności, sprawiającej, że odwracali się od nich nawet ci Rosjanie, którzy nie sympatyzowali z bolszewikami. W roku 1919 rząd brytyjski z Davidem Lloydem George’em na czele szybko stracił zainteresowanie sprawami Rosji (jedną z przyczyn tego, choć nie najmniej ważną, była seria buntów wśród zmęczonych wojną brytyjskich marynarzy i żołnierzy). W kwietniu powiedział on w Izbie Gmin: „Wolę, żeby Rosja pozostała bolszewicka do czasu, aż sama z tego wyjdzie, niż żeby Wielka Brytania zbankrutowała”29. Alianci zaprzestali interwencji w roku 1920. Podobnie jak w późniejszych latach, instynkty zachodnich szpiegów, którzy mieli do czynienia z Rosją, były rozbieżne z instrukcjami, jakie otrzymywali od swych politycznych mocodawców. W lecie 1920 roku^30 Cumming wysłał Reilly’ego, Dukesa i byłego funkcjonariusza carskiej tajnej policji, Władimira Orłowa (znanego pod nazwiskiem Orbanski) z zadaniem utworzenia w Europie Wschodniej „międzynarodowej antybolszewickiej służby wywiadowczej”31. Zwerbowali oni pięciu agentów w Warszawie, jedenastu w Rydze, czterech w Tallinie, dwóch w Kownie i czternastu w Berlinie. Inicjatywa ta była jednak od początku poroniona. W marcu 1921 roku rząd brytyjski podjął z bolszewickim reżimem rozmowy o normalizacji stosunków, począwszy od umowy handlowej. W lipcu szef biura w Warszawie, Malcolm Maclaren – noszący w uszach złote kolczyki i wyglądający na pirata, dostał polecenie, aby stworzoną dużym kosztem siatkę zamknąć. Wszystko, co z niej pozostało, to kilka kontaktów w państwach bałtyckich. Zawadiacka paczka Reilly’ego kontynuowała swoją działalność bez niego i bez oficjalnego poparcia ze strony SIS. Dla sowieckich mistrzów szpiegostwa wystarczyło to jednak, żeby zastawić kolejną pułapkę.

W listopadzie 1921 roku niejaki A.A. Jakuszew, urzędnik z rosyjskiego zarządu śródlądowych dróg wodnych, skontaktował się ze swym starym przyjacielem w Tallinie, byłym oficerem białych, po czym udał się do niego z wizytą. Obaj byli szczerymi antybolszewikami. Jakuszew należał do autentycznej, choć nikłej organizacji monarchistycznej mieszczącej się w Moskwie. Jego przyjaciel z kolei miał zwyczaj zasypywać listami różne placówki emigranckie, opowiadając z entuzjazmem, co zasłyszał. Jeden z takich listów przechwyciła Czeka. Po powrocie do Moskwy Jakuszew został aresztowany. Po „perswazji” na Łubiance, na początku 1922 roku zgodził się współpracować z sowieckimi władzami. Przy pomocy Jakuszewa Czeka zaczęła systematycznie przekonywać emigracyjnych przywódców na Zachodzie, że w Związku Radzieckim rośnie potężny, obiecujący podziemny ruch opozycyjny. Władający płynnie rosyjskim i będący zaciekłym antykomunistą szef biura SIS w Helsinkach, Harry Carr, którego nazwisko miało się jeszcze pojawić przy okazji większych porażek w późniejszych latach, był aż nazbyt chętny słuchać takich opowieści, zwłaszcza że wydawało się, że tę nową organizację popierały służby wywiadowcze Finlandii, Estonii i Polski^32. Fakt, że siatka ta nie uzyskiwała żadnych nadających się do wykorzystania informacji wywiadowczych, nieco go niepokoił, ale uznał, że jej celem było wzniecenie powstania, a prowadzenie na tym etapie działalności szpiegowskiej byłoby zbyt ryzykowne. Ten sam błąd miano jeszcze powtórzyć po latach.

Realizowaną równolegle częścią tej operacji było przeniknięcie do grupy faktycznych antykomunistycznych partyzantów******** na Białorusi przez utalentowanego oficera Czeka, Georgija „Griszę” Syrojeżkina. W przekonaniu ich oraz ich zagranicznych sponsorów, że jest on tym, za kogo się podaje, pomogły mu dwie rany postrzałowe, odniesione podczas przypadkowego zetknięcia z rosyjskimi pogranicznikami. W Warszawie serdecznie się zaprzyjaźnił z Borysem Sawinkowem (był on jednym ze spiskowców współdziałających z Reillym). Na nieszczęście w marcu 1921 roku Polska podpisała z sowiecką Rosją traktat pokojowy i przestała wspierać planowane na jesień powstanie przeciwko bolszewikom. Opierając się na szczegółach dostarczonych przez „Griszę”, w lipcu 1921 roku sowiecka tajna policja wyłapała większość siatki Sawinkowa w Rosji.

Dzierżyński, nie chcąc przeszarżować, postępował nader ostrożnie: pozostawił wystarczająco wiele tlących się ognisk ruchu antybolszewickiego, by móc w tej grze rozegrać następną partię. Losy sprawy, w którą zaangażował się Sawinkow, były przesądzone, przyszła pora, by zniszczyć jego samego. I znów, jak poprzednio, skontaktowała się z nim rzekoma organizacja antykomunistyczna, tym razem występująca pod nazwą Trust. Pretendowała ona jednak do orientacji nie monarchistycznej, lecz demokratycznej. Jako że Sawinkow był radykalnym liberałem, który carskiej autokracji i komunistycznego totalitaryzmu nienawidził w równym stopniu, taki jej charakter wydawał mu się dużo bardziej atrakcyjny. Po serii wyrafinowanych manewrów z udziałem wysłanników Dzierżyńskiego i femme fatale, z którą Sawinkow wszczął romans, ten zaciekły, charyzmatyczny bojownik antykomunistyczny został skuszony do przekroczenia granicy ZSRR, aresztowany i przywieziony do Moskwy. Umiejętne przesłuchania, prowadzone przez samego Dzierżyńskiego, który uważał, że tortury fizyczne są prymitywnym i niegodnym „pójściem na skróty”, doprowadziły w końcu do tego, że podczas pokazowego procesu Sawinkow podjął współpracę z oskarżycielami, po czym otrzymał łagodny wyrok. Zmarł, kiedy w tajemniczych okolicznościach wypadł z okna, być może, że został zamordowany na rozkaz Stalina.

Następną ofiarą był Reilly. Formalnie nie był już funkcjonariuszem brytyjskiego wywiadu. W dokumentach SIS widnieje seria zdradzających poirytowanie depesz wymienianych między Londynem i zagranicznymi biurami tej służby, pełnych narzekań na awanturnicze postępowanie mistrza szpiegów. Reilly nadal miał jednak w SIS przyjaciół, a jednym z nich był jego wcześniejszy szef z okresu spędzonego w Moskwie, a obecnie szef biura w Tallinie, Ernest Boyce. W roku 1925 Boyce napisał do Reilly’ego, prosząc go o pomoc w zbadaniu – jak się zdawało – poważnych działań jakiegoś podziemnego ruchu w Rosji. Ponownie jedną z głównych ról odegrała tu rosyjska agentka. Tym razem była to atrakcyjna kobieta, Maria Zacharczenko-Szulc, nienasycona seksualnie i rozgoryczona złym traktowaniem przez wcześniejszych kochanków. Nie jest jasne, czy Reilly zaczął z nią współżyć, ale po jego przybyciu do Helsinek, dokąd się udał, aby nawiązać kontakt z przywódcami Trustu, z pewnością wywierała na niego silny wpływ. Oszustwo zostało wkrótce podbudowane licznymi dodatkowymi dowodami, mającymi świadczyć o potencjale owego podziemia. Na początek przemycono brata miejscowego agenta SIS, który sam nie mógł się wydostać z Rosji. Był skrzypkiem i żeby móc zarabiać na życie, potrzebował swego kosztownego instrumentu. Trust okazał się tak uczynny, że załatwił i skrzypce. Carr zaczął powątpiewać – jak na faktyczną grupę spiskowców sposób, w jaki radziła ona sobie tuż pod nosem coraz bardziej wszechwładnej rosyjskiej tajnej policji, wyglądał na dziwnie bezproblemowy. Niestety jednak odsunął te wątpliwości na bok^33.

Według planu Reilly miał spotkać się z przywódcami Trustu we wrześniu 1925 roku w Finlandii. W ostatniej chwili przekonano go jednak, żeby na spotkanie z oczekującym swego triumfu rządem antykomunistycznym przybył do Moskwy. Również Maria pokazała mu na przynętę zdjęcie, na którym rzekomo widniał jeden z wysłanników Trustu, Tierientij Deribas, którego Reilly już wcześniej spotkał w Helsinkach, stojący obok Lenina^34. Jeśli w szeregach owej organizacji znajdował się były współpracownik przywódcy bolszewików, jakiegoż jeszcze można szukać lepszego dowodu jej wpływów? Niestety jednak, fotografia ta była fałszerstwem. Dla ostatecznego zachęcenia Reilly’ego Deribas wspomniał o intratnych transakcjach, jakie będzie on mógł zawierać, robiąc interesy w Rosji, gdy komuniści zostaną już usunięci. Kombinacja seksu, chciwości, ambicji i adrenaliny była nie do odparcia. Reilly połknął przynętę, napisał pośpieszny list do jednej ze swoich żon i przekroczył granicę.

Jego gospodarze nie aresztowali swojej ofiary natychmiast. Udając sojuszników, pomału wydobywali z niego informacje. Tak jak przewidywano, Reilly obnażył swą zachłanność, sugerując, że nowy rząd mógłby uzyskać środki na swą działalność, sprzedając skarby z rosyjskich muzeów i galerii sztuki. Zaoferował nawet własne usługi jako pośrednika w tej brudnej transakcji. W tym miejscu jednak operacja ta, której początkowym celem była dezinformacja, zaczęła napotykać kłopoty polityczne. Ci, którzy ją prowadzili, sądzili, że byłoby lepiej pozwolić Reilly’emu wrócić na Zachód. Tak właśnie rutynowo postępowano z innymi, niczego niepodejrzewającymi poplecznikami emigrantów. Gdyby Reilly zdał sprawę ze swojej pomyślnie zakończonej misji, zwiększyłoby to wiarygodność Trustu i pozwoliło pociągającym za sznurki rozgrywać jeszcze więcej gier z zachodnimi władcami szpiegów. Stalin, który w owym czasie był już przywódcą ZSRR, nie chciał o tym jednak słyszeć. Nawet sfingowana podziemna organizacja była dla niego o jedną za dużo. Brytyjski szpieg został aresztowany, ale niewiele wydał. Przypuszczalnie nie miał wiele do wydania – nie wysłano go w oficjalną misję SIS, nigdy też nie pracował w jej siedzibie, a to, co pamiętał z czasów, gdy w niej pracował, działo się kilka lat temu. Zastrzelono go 5 listopada 1925 roku.

W procesie rozbudowy brytyjskich działań wywiadowczych w państwach bałtyckich ta niefortunna wyprawa była jednak ledwie krótkotrwałym zakłóceniem. W miarę jak narastała izolacja Rosji, rósł też apetyt na informacje na jej temat. Na ich zdobycie przeznaczano coraz więcej pieniędzy i agentów, efektem tego był zalew raportów niezadowalających, wprowadzających dezorientację i opartych na marnych źródłach^35. Poszczególne ośrodki zaczęły się specjalizować – działania wywiadowcze dotyczące wojsk lądowych skupiły się w Tallinie, marynarki wojennej – w Helsinkach, a polityki i gospodarki – w Rydze. Mówiono, że w porównaniu z nimi z Kowna wiało nudą. Entuzjazmowi nie dorównywał jednak rozsądek. Funkcjonariuszami brytyjskiego wywiadu byli z reguły osiadli niegdyś w Rosji Anglicy, których życie zostało wykolejone przez rewolucję, uważali rosyjskich emigrantów za ludzi o podobnych co oni zainteresowaniach i znakomitych kompanów do towarzystwa, stąd werbowali ich jako informatorów. Praktyka ta była lustrzanym odbiciem błędów SIS popełnionych bezpośrednio po wojnie, kiedy to będąc pod wielkim naciskiem żądań, aby dostarczać wyniki, i mając do czynienia z celem operacji wywiadowczych, który był niemal nie do przeniknięcia, oparła się na antykomunistycznych uchodźcach i buntownikach. Byli oni żarliwymi i gotowymi na ryzyko sojusznikami, tyle że zatwardziali oponenci reżimu raczej nie mają szans na poznanie jego tajemnic. Nakręcana myśleniem życzeniowym i wynikająca z niewiedzy nienawiść jest chyba najgorszą z możliwych podstaw udanego szpiegowania. SIS miała to sobie uświadomić dopiero pod koniec lat pięćdziesiątych, kiedy to skupiła się na skrupulatnym werbunku i prowadzeniu agentów usadowionych wewnątrz komunistycznego establishmentu.

Środowiskom emigracyjnym i dysydenckim trudno jest skutecznie prześwietlać nowych rekrutów. Każdy rozpoznawalny publicznie ich członek staje się łatwym celem zastraszenia, szantażu lub przekupstwa. Gdy do takich grup przeniknie obcy agent, stają się one dla ich wrogów atutem, a nie zagrożeniem. Szansę na uchronienie się przed takim losem mają tylko te wąskie kręgi, w których członkostwo jest oparte na bliskich, osobistych przyjaźniach. Ani amatorska i skłócona wewnętrznie rosyjska diaspora lat dwudziestych i trzydziestych, ani środowisko emigrantów z krajów bałtyckich w latach czterdziestych i pięćdziesiątych taką cechą się jednak nie odznaczały. Uzupełniając tę atmosferę dodatkową nierzetelnością wynikającą z faktycznej lub wyimaginowanej przynależności do tajnego świata, można łatwo zrozumieć, jak zachodnie służby wywiadowcze zostały usidlone przez bolszewickie spiski. Jak pisze oficjalny historyk SIS: „Europa lat dwudziestych była pełna wzbudzających wątpliwości białych Rosjan, którzy przedstawiali się jako tajni agenci”36. Przynosili oni niewiele mających jakieś istotne znaczenie informacji wywiadowczych^37, ale wyrządzali niekiedy realne szkody, twierdząc na przykład, że Związek Radziecki roznieca powstania w Irlandii i Indiach. Wielka Brytania wystosowała gromki protest, po to tylko, żeby wstydzić się, gdy w odpowiedzi Sowieci udowadniali, że owe informacje wywiadowcze nie tylko, że nie pochodziły – jak twierdzono – z Biura Politycznego, ale były kompletnie wyssane z palca. Szefowie SIS narzekali i na próżno wprowadzali nowe przepisy, które miały zapobiec płaceniu przez służbę dobrymi pieniędzmi za fałszywki. Gdy w latach trzydziestych sznurki do brytyjskiej sakiewki zacisnęły się, wielu agentów zaczęło poszukiwać innych źródeł dochodów, w szczególności oferując swoje usługi niemieckiemu wywiadowi wojskowemu – Abwehrze.

Fingowanie materiałów wywiadowczych dotknęło zwłaszcza Rygę, najskuteczniejszą z placówek SIS w tym regionie. Jej najlepszym agentem był mieszkający w tym mieście rosyjski dziennikarz, który rzekomo miał prowadzić siatkę dwunastu informatorów. Przeprowadzone w roku 1928 dochodzenie wykazało, że wielu z nich, jeśli wręcz nie wszyscy, było zmyślonych, podobnie jak pochodzące od nich informacje, jak na przykład ta o rosyjskim „promieniu śmierci”********. To właśnie raporty nadsyłane z Rygi doprowadziły do jednej z największych kompromitacji w dziejach SIS. Dokument opublikowany 24 października 1924 roku w „Daily Mail” miał rzekomo być listem Grigorija Zinowiewa, przewodniczącego Kominternu, czyli organizacji, za której pośrednictwem bolszewiccy przywódcy koordynowali swą działalność z zagranicznymi partiami komunistycznymi, i wzywał Brytyjską Partię Komunistyczną, aby stanęła na czele powstania. Tekst ten pojawił się przed wyborami powszechnymi. Sprawująca wówczas władzę po raz pierwszy Partia Pracy, która sformowała rząd mniejszościowy, miała nadzieję, że ją utrzyma. List ten nie odegrał jednoznacznej roli, bo chociaż wybory wygrała Partia Konserwatywna, to liczba głosów oddanych na Partię Pracy wzrosła. Wiele osób podejrzewa jednak, że list ten, rzekomo dostarczony przez niskiego szczeblem agenta oznaczonego jako FR/3/Moskwa, zatrudnionego w sekretariacie Kominternu (urząd ten był łącznikiem między sowieckimi przywódcami a zagranicznymi partiami komunistycznymi), został sfałszowany przez prawicową grupę w SIS, która zaaranżowała również jego przeciek. Placówka w Rydze przesłała go do Londynu z notą przewodnią^38, w której zwrócono uwagę na „silne podburzanie do zbrojnej rewolucji” oraz „jaskrawe naruszenie” dopiero co podpisanego porozumienia między Wielką Brytanią a Rosją. SIS twierdziła również, że „autentyczność tego dokumentu nie ulega wątpliwości”. Co gorsza, gdy Foreign Office usiłowało zweryfikować ten list, SIS zapewniła (przypuszczalnie fałszywie), że jego treść została potwierdzona przez innego agenta. Nie podjęto najbardziej podstawowych zabiegów, żeby go sprawdzić. Czy SIS otrzymała go po angielsku, czy po rosyjsku? Kim konkretnie był ten informator? SIS nie umiała albo nie chciała udzielić jasnych odpowiedzi, a to, co mówiła, zbliżało się do czystych kłamstw^39.

Wśród raczej nieimponujących osiągnięć wyjątek stanowiły informacje uzyskane dzięki kontaktom brytyjskiego wywiadu z jego miejscowymi odpowiednikami, zwłaszcza w Estonii (historia może się nie powtarzać, ale niekiedy się rymuje). Agent o kryptonimie „Baron”, którego prowadził Carr, doniósł, że wiosną roku 1939 roku rozpoczęły się tajne negocjacje między Niemcami a ZSRR********. W czerwcu potwierdził on, że postępują one należycie. Funkcjonariusz nadzorujący ten region w siedzibie SIS w Londynie odmówił nadania temu raportowi dalszego biegu, uważając, że agent ten nie mógł mieć dostępu koniecznego do tego, żeby się o tym dowiedzieć^40. Raport ten był ponadto sprzeczny z linią Foreign Office, która twierdziła, iż jego wysłannik, William Strang, odnosi sukcesy w rozmowach dotyczących porozumienia między Wielką Brytanią a Moskwą. Chociaż we wrześniu 1940 roku, po zaanektowaniu Estonii, Łotwy i Litwy przez ZSRR, SIS zamknęła swoje placówki w krajach bałtyckich, to wiele siatek agentów pozostało, zwłaszcza tych, które były prowadzone z Helsinek. We wrześniu 1940 roku w placówce w Helsinkach pojawił się pewien agent brytyjski o kryptonimie „Wyrzutek” (Outcast), który uprzednio był prowadzony z Tallina^41. Był on rosyjskim emigrantem mieszkającym w Berlinie (ale niesympatyzującym z narodowymi socjalistami). Uciekł z Tallina przy pomocy Niemców, udzielonej mu w zamian za to, że zgodził się pracować dla Abwehry przeciwko Rosji. Obecnie chciał szpiegować Niemców dla Brytyjczyków. W listopadzie 1940 roku doniósł swemu brytyjskiemu prowadzącemu: „Dowództwo niemieckie przygotowuje (czerwcową) kampanię przeciwko ZSRR”. Niestety, Carr zbył tę informację jako „niewiarygodną” i będącą zapewne jedynie propagandą.

Ale nawet gdyby politycy w Londynie dawali wiarę informatorom SIS i uzyskali wczesne ostrzeżenie o pakcie Hitlera ze Stalinem, to co mogli uczynić? Porozumienie to stanowiło kulminację długiego ciągu niepowodzeń dyplomatycznych i politycznych, w których Wielka Brytania i Francja zostały wymanewrowane. Hitler z satysfakcją obserwował, jak przeszkody na drodze do urzeczywistnienia jego planów ekspansji topnieją jedna po drugiej. Trudno wyobrazić sobie, aby nawet najbardziej przenikliwe informacje wywiadowcze zdołały to odwrócić. Nie jest też łatwo dostrzec, co z takim ostrzeżeniem, że Hitler zamierza napaść na Związek Radziecki, Wielka Brytania mogłaby uczynić. Z innych źródeł do Stalina docierało bardzo wiele ostrzeżeń – reagował na nie, zwykle karząc posłańca********. Ćwiczenia z historii spekulatywnej są tyleż kuszące, co mało owocne. Trudno jednak nie czuć frustracji, że tak precyzyjne doniesienia wywiadowcze przeoczono. Jeśli można wyciągnąć z tego jakieś szersze wnioski (i jeśli można wyciągnąć z tego jakiekolwiek wnioski), to wskazują one, że szpiegowanie ma wartość tylko wtedy, gdy decydenci pozwolą jego wynikom wpłynąć na ich sposób myślenia. Szpiedzy mogą jedynie dostarczyć potwierdzenia, że prądy w głębinach i na płyciznach płyną podobnie. Jeśli dostarczają odmiennej wersji wydarzeń lub inaczej je przewidują, urzędnicy i politycy muszą chcieć podjąć działania na podstawie tego, co im powiedziano.

Jest to jeden ze słabych punktów służb wywiadowczych Zachodu nawet dzisiaj. Czytelników usiłujących zrozumieć, dlaczego rosyjscy mistrzowie szpiegostwa tak często wykręcają kółka wokół swoich zachodnich odpowiedników, uderzy też, że tak wiele innych błędów popełnionych w przeszłości tak często powtarzano. Skłonność do płacenia dobrymi pieniędzmi za złe materiały wywiadowcze jest głęboko zakorzeniona. Jak ilustruje to poniższy, pesymistyczny w swej wymowie opis, nawet po porażkach poniesionych we wczesnych latach, większość materiałów wywiadowczych uzyskiwanych w krajach bałtyckich pochodziła z dna beczki.

Działający w krajach bałtyckich agent „BP/24”, który mieszkał w Moskwie i miał „koneksje w instytucjach ZSRR”, w zamian za ryczałt w kwocie 50 funtów miesięcznie, miał „trzy razy w miesiącu wysyłać informacje” o wydarzeniach politycznych oraz „na temat propagandy”. Gdy odkryto, że współpracował on z OGPU (które zaszantażowało go, wykorzystując fakt, że miał on długi karciane), oskarżono go o zdradę, uciekł jednak do Austrii, skąd nadal nadsyłał za pieniądze informacje wywiadowcze na temat Rosji aż do początku lat trzydziestych. Następnie do Londynu doszły stamtąd informacje, że został zatrudniony przez Narodowosocjalistyczny Urząd Wywiadu******** w Berlinie i za pośrednictwem kogoś z Finlandii, z kim kontakt utrzymywały obie strony, zaoferował przesyłanie raportów dla SIS. Jak SIS dowiedziała się w roku 1946 ze zdobytych dokumentów niemieckich, w roku 1934 dojrzał on do zatrudnienia go w Abwehrze, której dostarczał informacji na temat Rosji. Sprezentował jej też otrzymany od swego kontaktu z Finlandii kwestionariusz SIS dotyczący Rosji^42.

Jeśli późniejszym dziejom batalii zachodnich wywiadów z Rosją, stoczonych w krajach bałtyckich, przyświecały złe gwiazdy, to można przynajmniej powiedzieć, że były one częścią niezmiennej prawidłowości.

* Krewinowie/Wotowie wymarli w XIX w. na Łotwie. Przypuszczalnie ostatni człowiek, którego rodzimym językiem był liwski, zmarł w roku 2009. Język pruski wygasł w XVIII wieku, aczkolwiek niemieccy koloniści zachowali nazwę miejscowości. Żyje jeszcze, głównie w Rosji, około 9 tysięcy Wepsów. Wendowie przestali być odrębną grupą etniczną w XVI wieku.

** Brytyjskie więzi handlowe i kulturalne z tym regionem datują się od bardzo dawna. Anglikański kościół w Rydze został poświęcony w roku 1859; zbudowano go na angielskiej ziemi, specjalnie przywiezionej przez bogatych kupców handlujących futrami i drewnem. W latach 1901–1912 Szkot, George Armitstead (po łotewsku nazywał się on Dzordzs Armitsteds), został nawet burmistrzem tego miasta.

*** Poprzednio Sankt Petersburg i wkrótce Leningrad.

**** Xenofona Kalamatiano schwytano, gdy usiłował przejść przez mur reprezentującej wówczas interesy amerykańskie ambasady Norwegii. Śledczy, który go przesłuchiwał, zbadał jego solidną laskę i odkrył, że jest ona wypchana rublami oraz pokwitowaniami od agentów. Przeżył później jakiś czas na Łubiance, po czym w sierpniu 1921 roku został wymieniony na amerykańską pomoc żywnościową.

***** Bolszewicy odmówili konającemu człowiekowi szklanki wody, jak też dopuszczenia do niego kapelana ambasady z ostatnią posługą. Gdy otwartemu w roku 1992 w St. Petersburgu brytyjskiemu konsulatowi zasugerowałem ufundowanie nagrody lub stypendium imienia tego mężnego oficera, spotkałem się z pożałowania godnym brakiem entuzjazmu.

****** Rosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików) – przyp. tłum.

******* Oba rosyjskie pancerniki zachowały religijnie brzmiące nazwy z lat caratu: „Piotr i Paweł” oraz „Andrzej Pierwszy Powołany” [apostoł]. Na Bałtyku przebywała wówczas również grupa francuskich okrętów wojennych, nie mogła jednak wziąć udziału w działaniach przeciwko bolszewikom z obawy, że marynarze się zbuntują.

******** Dziś, w dużym przybliżeniu, byłoby to około 250 tysięcy funtów lub 400 tysięcy dolarów.

******** Była ona częścią podziemnej armii składającej się z resztek sił zbrojnych krótkotrwałej Republiki Ukraińskiej, nastawionych antybolszewicko Rosjan mieszkających w Polsce i innych.

******** Aż kusi, żeby spekulować, że właśnie ten przykład z życia mógł zainspirować Grahama Greene’a, który sam był funkcjonariuszem SIS, do wprowadzenia w jego książce Nasz człowiek w Hawanie tajemniczej wielkiej ssawy, która faktycznie była powiększonym domowym odkurzaczem.

******** Po objęciu władzy przez Hitlera, ku niezadowoleniu kręgów wojskowych, dla których oznaczało to przerwanie rozległej współpracy z ZSRR, Niemcy odeszły od ducha Rapallo. Pierwszym sygnałem zmian w tej polityce była nieoczekiwanie długa pogawędka między Hitlerem a ambasadorem ZSRR, Aleksiejem Mieriekałowem na przyjęciu dla korpusu dyplomatycznego 12 stycznia 1939 roku. Dokumenty Auswärtiges Amt odnotowują, że aluzje na temat możliwości ocieplenia stosunków między Berlinem a Moskwą, które w efekcie doprowadziło do podpisania paktu Ribbentrop–Mołotow, pojawiły się podczas wizyty Mieriekałowa u sekretarza stanu, Ernsta von Weizsäckera, w dniu 17 kwietnia 1939 roku – co zgadza się z doniesieniem „Barona”. W notatce sporządzonej po tym spotkaniu Weizsäcker podkreślił, że była to pierwsza wizyta Mieriekałowa od złożenia listów uwierzytelniających 5 czerwca 1938 roku. Kolejnym istotnym etapem owego procesu było spotkanie chargé d’affaires ambasady ZSRR, Georgija Astachowa i Karla Schnurre, szefa Sekcji Europy Wschodniej i krajów bałtyckich Wydziału Polityki Handlowej tegoż ministerstwa, z inicjatywy tego ostatniego, w dniu 5 maja 1939 roku. W czerwcu 1939 roku Moskwa i Berlin rozmawiały o kredytach, dostawach surowców i o perspektywach poprawy stosunków politycznych (zob. m.in. depesza Astachowa z 17 czerwca 1939 r.). Było to – z obu stron – drugie podejście, po nieudanych sondażach radcy handlowego ZSRR w Berlinie, Dawida Kandełakiego (w istocie – osobistego wysłannika Stalina) oraz ministra finansów, Hjalmara Schachta, w latach 1935–1936. Zob. m.in. Lew A. Biezymienskij, Gitler i Stalin pieried schwatkoj, Wiecze, Moskwa 2000. Wkrótce potem Kandełaki został rozstrzelany. Astachow, który – oprócz podporządkowania Mołotowowi – przypuszczalnie miał dodatkowe polecenia od Berii, trafił do łagru, skąd pisał do Berii listy zapewniające, że je rzetelnie wykonywał i tam zmarł – przyp. tłum.

******** Kwestia, czy ostrzec Stalina o grożącym napadzie ze strony Niemiec, była przedmiotem długich sporów między premierem Winstonem Churchillem, Ministerstwem Obrony, Foreign Office i dość niesterowalnym ambasadorem brytyjskim w ZSRR, Staffordem Crippsem. W efekcie liczący dwa zdania list Churchilla, zredagowany 3 kwietnia, został doręczony adresatowi dopiero 22 kwietnia. Zob. Gabriel Gorodetsky, Stafford Cripps’ Mission to Moscow 1940–42, Cambridge University Press, Cambridge 1984, s. 109–125 –przyp. tłum.

******** Tak w oryginale. Autor zapewne ma na myśli Służbę Bezpieczeństwa Reichsführera SS – Sicherheitsdienst des Reichsführers-SS – przyp. tłum.

Rozdział 9

Między młotem a kowadłem

Wiele niedbałości, naiwności i myślenia życzeniowego zademonstrowano ponownie (i w upokarzający sposób) zaledwie dwadzieścia lat później. Epizod ten dotyczył skazanej na przegraną podziemnej walki przeciwko rządom komunistycznym w państwach bałtyckich i jest jednym z najmniej znanych rozdziałów współczesnej historii Europy^1. Nazwiska bohaterów i złoczyńców nie są szerzej znane, podobnie jak organizacje, do których należeli, i sprawa, której się poświęcili. Ich rozbicie i śmierć, moralna dwuznaczność oraz nękające ich dylematy, jak też udział nieskorych do przyjścia im z pomocą, idących po trupach zachodnich służb wywiadowczych, wszystko to zasługuje na upowszechnienie. Główny paradoks polegał na tym, że do celów, do jakich dążyli ci, którzy stawiali opór sowieckim rządom w krajach bałtyckich, nie należało wcale zbieranie informacji dla zachodnich wywiadów, ich dążenia i pochodzenie nie czyniły też z nich idealnych sojuszników. Jednakże jedyną nadzieję na pomoc z zewnątrz dawały im tylko agencje szpiegowskie, oni sami zaś, przy wszystkich ich ujemnych stronach, stanowili na początku zimnej wojny pokaźną część kiepskiej talii kart, jakie zdołały zgromadzić wywiady Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii.

Sięgające przez Bałtyk więzy wywiadowcze zostały odnowione podczas wojny, w początkach roku 1943. Współpraca ta wzbudzała kontrowersje po obu stronach. Oficjalnie Związek Radziecki był nadal sojusznikiem Wielkiej Brytanii, zaś wielu agentów w krajach bałtyckich uważało się za zdeklarowanych antykomunistów, różnili się też światopoglądowo. Wielu z nich żywiło przekonanie, że jedyną nadzieją na oddalenie groźby kolejnej okupacji przez ZSRR jest zacieśnienie współpracy z Niemcami. Inni znowuż mieli nadzieję, że Wielka Brytania zerwie sojusz ze Stalinem i wyratuje ich, tak jak to uczyniła w roku 1920. Pierwsze owoce tego związku były gorzkie. Evald Aruvald, który wówczas działał w estońskim ruchu oporu, tak wspomina: „Mając nadzieję, że dostaniemy pomoc, przekazaliśmy Brytyjczykom szczegóły o naszych siłach i pozycjach na froncie. Brytyjczycy z kolei przekazali je Sowietom”2. Legendarny estoński oficer, który później pracował dla SIS, płk Alfons Rebane[*], uskarżał się w podobnym tonie: „Walce ludu estońskiego przeciwko komunistom, którzy traktowali nas tak jak właściciele traktowali niewolników, to zaszkodziło”3.

Dzieje te biorą początek od osoby Aleksandra „Sandy” McKibbina, który urodził się jeszcze w Rosji przedrewolucyjnej. Przed wojną handlował drewnem w Estonii (i przypuszczalnie był też zarejestrowanym agentem brytyjskiego wywiadu)4. Podczas wojny pracował dla placówki SIS w Sztokholmie, który w owych dniach był jednym z wielkich gniazd szpiegowskich w Europie. Głównym zadaniem McKibbina było szpiegowanie narodowych socjalistów, którzy w roku 1941 okupowali państwa bałtyckie i toczyli skazane na przegraną walki z nacierającymi wojskami sowieckimi. Podziemie litewskie, mając mimo wszystko nadzieję na odzyskanie niepodległości, pragnęło nawiązać kontakt z aliantami zachodnimi. Jeden z jego przedstawicieli, który regularnie odwiedzał Szwecję, spotkał się także z McKibbinem, który go zwerbował^5. (Ów brytyjski szpieg kontaktował się również z przywódcą estońskiego podziemia, do czasu gdy ten ostatni został aresztowany i poddany torturom przez gestapo w roku 1944, co doprowadziło do rozbicia jego siatki)6.

Z punktu widzenia mieszkańców krajów bałtyckich narodowi socjaliści nie różnili się tak bardzo od Sowietów. Dla tych, którzy uważają hitlerowskie Niemcy za siedlisko wszelkiego zła, a Związek Radziecki za dzielnego, choć źle rządzonego, sojusznika w walce z Niemcami – taka perspektywa będzie zdumiewająca. W regionie tym, podobnie jak w znacznej części Europy, wojna toczyła się jednak między trzema stronami. W jednym rogu byli narodowi socjaliści, kierujący się imperialną doktryną opartą na wyższości rasowej, w drugim – ZSRR, który rosyjski imperializm złączył z ideologią walki klasowej. Między nimi plasowały się narody, których państwa zostały starte z powierzchni ziemi przez pakt Ribbentrop–Mołotow i które najbardziej doświadczyły rozlewu krwi. Jak zauważył litewski poeta, Tomas Venclova[**], podczas wojny państwa bałtyckie mogły wybierać między Hitlerem, Stalinem i śmiercią, przy czym wybór jednego z nich nie musiał wykluczać pozostałych^7.

Do chwili nawiązania pierwszych wstępnych kontaktów między ruchem oporu a wywiadem zagranicznym poniósł on ciężkie straty, zarówno z tytułu inwazji, jak i toczących się tam walk. Po dokonanej siłą aneksji i sowietyzacji wszystkich trzech krajów bałtyckich w roku 1940 w czerwcu 1941 znaczną część przedwojennej elity deportowano. Dokonywano tego zwykle nocą, dając wywożonym godzinę na pozbieranie się^8. Wśród wrogów klasowych, ładowanych do bydlęcych wagonów i wywożonych do odległych obozów pracy, gdzie panowały głód i zimno, znajdowali się członkowie „antyradzieckich” partii politycznych, czy to z lewicy, czy to z prawicy, policjanci, strażnicy więzienni, oficerowie sił zbrojnych, emigranci polityczni i „elementy niestabilne”, obywatele innych państw, „osoby o powiązaniach zagranicznych”, jak np. kolekcjonerzy znaczków pocztowych, wyżsi urzędnicy, pracownicy Czerwonego Krzyża, księża, arystokraci, przemysłowcy oraz kupcy. Deportowano 10 tysięcy osób z Estonii, 15 tysięcy z Łotwy i 34 tysiące z Litwy. Wśród zesłańców znalazła się też znaczna część należących do klasy średniej Żydów ze wszystkich trzech krajów bałtyckich. Jak skomentował to Timothy Snyder, historyk z Uniwersytetu Yale, świadomość, że są prześladowani za przynależność klasową, a nie rasową, nie była dla nich wielkim pocieszeniem.

Gdy w roku 1944 wojska sowieckie powróciły, ci, którzy nie uciekli i okazywali jakiekolwiek oznaki oporu lub niezależnego myślenia, poddawani byli represjom jako „burżuazyjni nacjonaliści”9. Te właśnie traumatyczne dzieje stały się emocjonalnym i strategicznym tłem katastrofalnych szpiegowskich porażek w następnych latach, walki o niepodległość w latach osiemdziesiątych oraz rzucenia się sobie w objęcia przez zachodnie służby wywiadowcze i ich odpowiedników w krajach bałtyckich w latach dziewięćdziesiątych. Wyszkolony przez CIA litewski bojownik ruchu oporu, Juozas Lukša, tak pisał:

W roku 1940 przyszli Rosjanie, którzy wmaszerowali na naszą ziemię, żeby „wyzwolić” nas od „kapitalistycznych i faszystowskich wyzyskiwaczy”. Po nich w roku 1941 wmaszerowali Niemcy i tym samym „wyzwolili nas z bolszewickiej niewoli”. A teraz Rosjanie przyszli z powrotem, tym razem po to, żeby „wyzwolić” nas z „tyranii faszystowskich katów”. Ponieważ jednak pamiętaliśmy jeszcze, jak nas „wyzwalali” poprzednio, nie sądziliśmy, że mamy jakiś powód do radości^10.

Z punktu widzenia Zachodu przyjście Sowietom z pomocą, aby mogli pokonać narodowych socjalistów, miało sens (a dla pozostałych w tych krajach Żydów oznaczało to żyć albo umrzeć). Partactwo, jakie za tym poszło, było jednak niewybaczalne. Brytyjski wywiad bardzo chciał się dowiedzieć, co dzieje się w okupowanych państwach bałtyckich – chodziło o to, czy Związek Radziecki planuje pójść dalej na Zachód. Piętnastego października 1945 roku wysłał więc ze Szwecji na Łotwę kuter torpedowy z czterema agentami, którzy mieli tam dokonać rozpoznania. Niestety, kuter wywrócił się do góry dnem, agentów zaś schwytano i poddano torturom do utraty przytomności. Ich szyfry i nadajniki radiowe wpadły w ręce błyskotliwego oficera łotewskiego KGB, Jānisa Lukaševičsa. Był to dowód, że skierowane przeciwko Związkowi Radzieckiemu działania SIS zostały wznowione. Powstała kwestia, jak na nie zareagować. Czekać, aż szpiegów przybędzie więcej i starać się ich wtedy wyłapać? Mało zręczne i ryzykowne. O wiele lepiej byłoby zwabić przyszłych brytyjskich szpiegów w pułapkę. Operację tę nazwano Lursen-S^11, chociaż – od tytułu wydanej w roku 1989 książki brytyjskiego autora, Toma Bowera, który pierwszy odsłonił jej ciemne sekrety – zwykle zwana jest operacją Red Web (Czerwona pajęczyna).

W marcu 1946 roku Lukaševičs zmusił pewnego Łotysza[***], który podczas wojny pracował dla Wielkiej Brytanii jako radiooperator, do wznowienia działalności. Miał im powiedzieć, że zanim wspomnianych wcześniej ich agentów schwytano, zdołali jeszcze mu przekazać swoje szyfry i nadajnik radiowy. Nikogo pewnie nie zaskoczy, że Brytyjczycy odpowiedzieli.

Z drugą misją SIS wysadziła na łotewskim lądzie dwóch swoich agentów w roku 1946****. Mieli się oni dowiedzieć, co się stało z ich poprzednikami. Ich nadajnik radiowy okazał się jednak niesprawny. Dopuszczając się jeszcze cięższego naruszenia zasad szpiegowskiego rzemiosła, SIS poleciła im skontaktować się z dotychczasowym radiooperatorem – tym, który pracował pod kontrolą KGB. Stworzyło to fatalne ogniwo łączące nowe działania brytyjskie ze spaloną siatką, którą obecnie kontrolowało KGB. Mając jedną nić pajęczyny już usnutą, Lukaševičs nie nakazał ich aresztowania – chciał zdobyć większy łup. SIS tymczasem poleciła swoim agentom (którzy byli już obserwowani przez KGB), żeby spotkali się z innymi, obecnymi tam brytyjskimi agentami, co dało Sowietom jeszcze więcej tropów i wskazówek. Inne sprawy przybrały podobnie farsowy obrót. Na Łotwie utknęło dwóch agentów, którzy zostali aresztowani wraz ze swoimi siatkami. Innemu emigrantowi, Feliksowi Rumnieksowi, polecono, aby wrócił na Łotwę i nawiązał kontakt z KGB, po to, aby pracował jako podwójny agent. Niestety, został aresztowany i wszystko wyznał.

Podobną grę tymczasem podjęło litewskie KGB. Udzieliło ono poparcia ruchowi oporu rywalizującemu z główną organizacją partyzancką^12. Przywódcą sfingowanego podziemia był dystyngowany, urodzony w Stanach Zjednoczonych Litwin, Juozas Albinas Markulis, człowiek z pozoru niezłomny, ale w rzeczywistości – zdrajca od roku 1944. Takie podstępy nie tylko wprowadzały rozłamy i dezorientowały tych, którzy popierali sprawę antykomunizmu za granicą. Podważały one również poparcie społeczne dla autentycznego ruchu oporu w ich rodzimych krajach. Osiemnastego stycznia 1947 roku Markulis wezwał wszystkich przywódców działających na Litwie partyzantów na spotkanie. Chociaż jeden z nich, Juozas Lukša, autentyczny antykomunista, błyskotliwy, odważny i elokwentny, miał co do tego pomysłu spore wątpliwości, inni w pełni mu ufali, w końcu Markulis pozostawał w kontakcie z szanowanym wywiadem brytyjskim. Wszyscy oni wpadli prosto w sidła zastawione przez KGB. Podobnego podstępu użyto na Łotwie. Lukaševičs zaaranżował spotkanie czternastu najważniejszych przywódców partyzanckich z przedstawicielami „łotewskiego rządu na uchodźstwie” i przedstawicielem „tajnej służby brytyjskiej” w Rydze. Aby uśpić ich podejrzenia, każdemu z nich powiedziano, żeby przyniósł swoją fotografię, w zamian za co mieli otrzymać ważny paszport wewnętrzny ZSRR, co miało być dowodem sprawności Brytyjczyków w fałszowaniu dokumentów. Trzynastego października, niczego nie podejrzewając, poinformowali oni „brytyjskiego” gościa o wszystkich szczegółach ich działalności, po czym zostali aresztowani i nikt ich nigdy więcej nie widział.

Mimo to, za żelazną kurtyną nadal głęboko ufano aliantom. W czerwcu 1947 roku jedna z wydawanych w podziemiu gazet litewskich napisała:

Najwięksi naukowcy świata i najsłynniejsi stratedzy: Eisenhower, Montgomery, admirał Nimitz i dziesiątki innych gromadzą broń i plany ze wszystkich krajów, aby zbiorowo wyeliminować zarażoną przestępczością Moskwę jako jedyną przeszkodę na drodze do wolności^13.

Było to stwierdzenie na wyrost. Koszty wojny zrujnowały Wielką Brytanię gospodarczo, w Ameryce zaś nikt nie chciał stawiać czoła nowym wyzwaniom w Europie. Nastroje zaczęły się zmieniać dopiero po zablokowaniu przez ZSRR dostępu do Berlina w roku 1948. Osiemnastego czerwca tego roku prezydent Harry Truman, zasiadając w Radzie Bezpieczeństwa Narodowego, podpisał brzemienną w skutki dyrektywę, polecając nowo utworzonej Centralnej Agencji Wywiadowczej:

prowadzenie działalności propagandowej, wojny ekonomicznej, bezpośrednich działań prewencyjnych – wraz z sabotażem, antysabotażem, burzeniem budowli i dokonywaniem ewakuacji, skierowanej przeciwko wrogim państwom działalności wywrotowej – wraz z udzielaniem pomocy podziemnym ruchom oporu, partyzantom oraz złożonym z emigrantów grupom wyzwoleńczym, jak też wspieranie rodzimych elementów antykomunistycznych w zagrożonych krajach wolnego świata^14.

Zainteresowanie [informacjami zza żelaznej kurtyny – przyp. tłum.] jeszcze się wzmogło, gdy w sierpniu 1949 roku ZSRR dokonał pierwszego doświadczalnego wybuchu bomby atomowej, a w czerwcu 1950 roku rozgorzała wojna w Korei. Nie było jeszcze wtedy szpiegowskich sztucznych satelitów Ziemi, a nawet szpiegowskich samolotów (zaczęto ich używać dopiero w roku 1952), zaś zachodni dyplomaci w Moskwie byli praktycznie uwięzieni w swoich ambasadach. Zewnętrznemu światu dramatycznie brakowało informacji o zamiarach i potencjale ZSRR. Spanikowani politycy wywierali więc ogromny nacisk na władców szpiegów, by coś zrobić. Było to coś, co można było zrobić, więc to zrobili.

Na pierwszy rzut oka państwa bałtyckie wyglądały na idealną wręcz bazę dla działań antykomunistycznych. Ich ludność powszechnie nie cierpiała komunistów, a kryjące się w lasach oddziały partyzanckie rzekomo liczyły dziesiątki tysięcy członków. Dawało się tam dotrzeć i statkiem, i samolotem. Był to też wysunięty bastion sowieckiej potęgi wojskowej – jeśli przygotowywano atak na Zachód, to oznaki takich przygotowań w państwach bałtyckich byłyby z pewnością natychmiast widoczne. Istniały też liczne kadry. Przebywający w Niemczech Zachodnich, Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych emigranci mieli silną motywację i stanowili obfite źródło agentów. Krótko mówiąc, Litwa, Łotwa i Estonia wyglądały na miejsca, w których można było zarówno walczyć z komunizmem, jak i go szpiegować. W rezultacie takiego katastrofalnego życzeniowego myślenia SIS zainicjowała operację „Dżungla” (Operation Jungle), CIA zaś – operację „Kamień posadzkowy” (Tilestone)15. Powiedzenie, że klęska jest sierotą, nigdzie się nie sprawdza lepiej niż w szpiegostwie. Gdy coś się powiedzie, wygląda to na czyn geniusza. Gdyby Stalin zmarł wcześniej i gdyby po jego śmierci Związek Radziecki się rozpadł, operacje te przeszłyby do historii jako przedsięwzięcia śmiałe i prorocze, godna spuścizna działalności prowadzonej w okupowanej Europie przez Zarząd Operacji Specjalnych (Special Operations Executive). W istocie jednak porażkę, jaka nastąpiła, ukryto na 30 lat. Tajność niekiedy się przydaje.

CIA wielki ośrodek szkoleniowy dla emigrantów zbudowała w miejscowości Kaufbeuren w Niemczech. Zamiast prowizorycznych obozów w neutralnej Szwecji SIS stworzyła dla swoich rekrutów z krajów bałtyckich szkołę szpiegów w Chelsea w Londynie, na 110 Old Church Street (dziś mieszczą się tam luksusowe apartamenty w niskiej, szeregowej zabudowie). Jednym z dowódców był Alfons Rebane*****, który podczas ponownego podboju Estonii przez Armię Czerwoną w roku 1944 stał na czele zaciekłego, lecz skazanego na klęskę ruchu oporu. Szkolenie ogniowe prowadzono na terenie odległego o około 32 km od Londynu kamieniołomu, natomiast szkolenie spadochronowe na lotnisku w Abingdon [pod Oksfordem – przyp. tłum.]. Desant z małych statków rekruci ćwiczyli na wyspie Wight, walkę wręcz – w Fort Monckton, a sztukę przetrwania – w ośrodku szkolenia komandosów w Szkocji koło Ben Nevis. Ich wyszkolenie – od mnemotechniki po alfabet Morse’a, pisanie atramentem sympatycznym, znajomość lasu i walkę wręcz – było doskonałe. Techniki łączności, taktykę, obchodzenie się z bronią, metody unikania przeciwnika i ucieczki, jak też inne elementy tajnych operacji i warsztatu szpiegowskiego mieli opanowane nieporównanie lepiej niż ich odpowiednicy w ojczyźnie. Ponieważ po pierwszych kilku latach walk szeregi weteranów przerzedziły się, partyzantami zostawali głównie młodzi chłopcy z gospodarstw rolnych, znający dobrze wieś, ale niebędący w stanie stawić czoła oddziałom specjalnie szkolonym do walki z partyzantami. Inne fragmenty operacji dotyczących krajów bałtyckich przedstawiały się nieco gorzej. Anthony Cavendish, były dyspozytor SIS w Niemczech, wspomina:

Zabraliśmy agentów do Reeperbahn, dzielnicy „czerwonych latarni” w Hamburgu, do małego baru, który wybraliśmy wcześniej. (...) Wkrótce dosiadły się do nas wypacykowane dziewczyny, po czym zaczęła się popijawa. Wróciłem do domu. Około trzeciej nad ranem załomotano do moich drzwi (...) Dwóch naszych agentów wróciło, ale Peter [funkcjonariusz SIS] i inny agent wdali się w bijatykę. (...) Wyciągnąć Petera i owego Łotysza, których oddano pod naszą pieczę, udało się tylko dzięki temu, że od (...) dawna mieliśmy dobre kontakty z tamtejszą policją^16.

Wygląda na to, że SIS nie przemyślała wniosków wynikających z tego incydentu dla swoich procedur selekcji i sposobów zapewnienia bezpieczeństwa. Powinna była również zadać pytania dotyczące błędnych założeń, na jakich opierała się cała ta operacja.

Pierwszym z owych założeń było przyjęcie, że Związek Radziecki planuje zbrojny atak na Zachód; mało kto zdawał sobie sprawę, że trudno jest mu uporać się z ogromnymi problemami wewnętrznymi, a co dopiero mówić o zbrojnym ataku. Drugie z założeń głosiło, że istniejące siatki mają mocne podstawy. W istocie były one pułapką. Sama myśl, że przybywający z zewnątrz agenci mogliby uzyskać przydatne informacje o tym, co robi w tym regionie sowiecka armia (nie mówiąc już o zdobyciu wiedzy o procesie podejmowania decyzji przez władze), była naciągana. Jeszcze bardziej wątpliwe było przyjęcie, że mogliby oni prowadzić na terenie ZSRR działania bojowe. Czy adepci tego szkolenia byli szpiegami, czy komandosami? Czy ich zadaniem było obserwowanie ruchów sowieckich wojsk, czy ich sabotowanie? Począwszy od roku 1949, SIS usiłowała zmniejszyć rolę szkolonych przez nią agentów w działaniach typu partyzanckiego i położyć większy nacisk na szpiegowanie, co jednak groziło podważeniem ich motywacji. Powrót do ojczyzny, ażeby uwolnić ją od okupantów, silnie motywował do walki. Samo szpiegowanie, i to na rzecz innego państwa, do tego ryzyko śmierci w torturach, nie było tak pociągające.

W grę wchodził też inny element – zdrada. Do roku 1947 sekcją 9 Secret Intelligence Service, odpowiadającą za całość brytyjskich działań przeciwko ZSRR, kierował Kim Philby, najwyższy rangą szpieg KGB na Zachodzie. W tym właśnie czasie przeniósł się on do Waszyngtonu, gdzie jako łącznik między SIS a dopiero co utworzoną Centralną Agencją Wywiadowczą pełnił jeszcze bardziej newralgiczną funkcję. Jak sam później pisał:

Dla uniknięcia ryzyka, że podejmowane przez obie strony działania będą się nakładać i dublować, Brytyjczycy i Amerykanie wymieniali dokładne informacje o czasie i współrzędnych geograficznych prowadzonych operacji. Nie wiem, co się stało z ludźmi, których to dotyczyło, ale na podstawie pewnej wiedzy mogę się domyślać^17.

W miarę jak Wielka Brytania i Ameryka pogrążały się w grzęzawisku swoich błędów, KGB stawało się coraz śmielsze. W październiku 1948 roku Lukaševič zorganizował sfingowaną „ucieczkę” doświadczonego agenta, który nazywał się Vidvuds Šveics. Podawał się on za przedstawiciela ruchu oporu na Łotwie. Patrząc wstecz, wygląda to na oczywistą prowokację; jeden z czołowych działaczy łotewskich w Sztokholmie, który współpracował z SIS, od razu zaczął go podejrzewać^18. Po raz kolejny w groteskowy sposób naruszając zasady szpiegowskiego rzemiosła, Šveicsa postawiono na czele wyszkolonej przez SIS sześcioosobowej grupy, w której skład wchodziło po dwóch agentów z każdego z owych trzech krajów. Co gorsza, dano mu wykaz miejscowych sympatyków, czyli właśnie tych ludzi, na których schwytaniu KGB najbardziej zależało. Gdy 1 maja 1949 roku jego zespół wylądował w pobliżu litewskiego uzdrowiska Połąga, Šveics oddzielił się od grupy i zaalarmował pograniczników, którzy zabili obu Estończyków i jednego z Łotyszy. Reszta uciekła. Šveics wysłał tymczasem SIS zaszyfrowaną depeszę, w której poinformował, że cudem udało mu się uratować. Pod koniec roku KGB kontrolowało już całą siatkę, chociaż brytyjskim władcom szpiegów wydawało się, że wciąż była nietknięta i funkcjonowała. Następną wyprawę podjęto w rozszerzonym składzie w październiku 1949 roku. Grupa pieczołowicie wyszkolonych nowicjuszy wylądowała na Łotwie i została przywitana przez agentów KGB pozujących na bojowników ruchu oporu. W Londynie tymczasem SIS świętowała powodzenie desantu.

Błędy popełniali też Amerykanie. Gdy zaczynali, mieli dosłownie puste teczki. Ich wiedza nie wykraczała poza to, co mogli znaleźć w Bibliotece Kongresu, czyli co zawierały przedwojenne informatory i wycinki z gazet. Jeden z wyższych rangą funkcjonariuszy CIA, Harry Rositzke, zauważył: „Nie mieliśmy najbardziej podstawowej informacji: ani o drogach i mostach, ani o umiejscowieniu i produkcji fabryk, ani o położeniu lotnisk czy planów miast”19. Informacje wywiadowcze, jakie do nich docierały, były mało pomocne. „Większość była trywialna, znaczna część – bardzo nierównej wartości, zniekształcona lub przestarzała”. Przy całej tej ignorancji narastała panika. Zachodnie sztaby były – niesłusznie – przeświadczone, że wojska sowieckie są w stanie dojść do kanału La Manche w ciągu paru tygodni. Pod koniec roku 1949 doszły do wniosku, że sowieckie bombowce mogą zrzucić bomby jądrowe na Amerykę. Rositzke pamięta, jak pewien oficer walił pięścią w stół w Pentagonie i krzyczał: „Chcę, żeby na każdym cholernym lotnisku między Berlinem a Uralem siedział agent z radiostacją!”. Wobec tak skrajnie niepraktycznych żądań amerykańscy szefowie szpiegów zaniechali ostrożności (i etyki)20 i zaczęli werbować setki emigrantów w celu zrzucenia ich na spadochronach w opanowanej przez komunistów części Europy, od Bałtyku po Morze Czarne. Znaleźli się też wśród nich głośni narodowosocjalistyczni zbrodniarze wojenni, włącznie z takimi, którzy w nazistowskiej hierarchii zajmowali wysokie stanowiska, jak na przykład bliski współpracownik organizatora zagłady Żydów, Adolfa Eichmanna – Otto von Bolschwing^21. Nie stało się to przez przeoczenie. W okresie wojny Niemcy mieli doskonały wywiad i zachowali na Wschodzie zarówno swoje siatki, jak i wnikliwą znajomość okupowanych krajów. Ceną za to było podważenie moralnej wiarygodności Amerykanów. Bardzo ułatwiło to sowieckiej propagandzie mówienie, że zamiast karać narodowosocjalistycznych kolaborantów, Zachód daje im synekury i że roi się tam od faszystów.

Wysiłki podejmowane przez Amerykanów w krajach bałtyckich skupiały się na charyzmatycznej (i w pełni czystej) postaci, jaką był Lukša. Powrócił on właśnie z Litwy i bardzo się martwił tym, że KGB spenetrowało ruch oporu. W styczniu 1949 roku Amerykanie dostarczyli samolotami przywódców litewskiej emigracji do Waszyngtonu, gdzie podpisali oni oficjalną umowę o współpracy z CIA, w zamian za co przyznano im dotację wynoszącą 40 tysięcy dolarów rocznie. Tymczasem Litwinów popieranych przez SIS coraz bardziej oplątywała sieć agentów KGB. Od działalności prowadzonej nieświadomie pod sowiecką kontrolą przeszli oni do pracy ręka w rękę z okupantami ich kraju. Mimo sygnałów ostrzegawczych – braku odpowiedzi na podchwytliwe pytanie kontrolne i nieudanej próby zabójstwa najważniejszego, współpracującego z SIS Litwina w Sztokholmie, w Wielkiej Brytanii nie zauważono, że coś jest nie w porządku. Nadchodzące sygnały błędnie odczytywała również CIA. Ostatnia wyprawa Lukšy na Litwę była nieudana – w owym czasie partyzanci ponieśli już takie straty, że trudno im było nawet zbierać informacje wywiadowcze, a co dopiero mówić o walce z Sowietami. Całkiem niepotrzebnie Amerykanie niepokoili się, że bezbarwne raporty Lukšy mogły wskazywać, iż został on pozyskany przez drugą stronę lub zdradzony. Wydawało się, że agentom popieranym przez SIS wiodło się znacznie lepiej. Dla KGB wynik niemal nie mógł być lepszy – Brytyjczycy podejrzewali, że przecieki wydostają się z kręgu osób związanych z operacją prowadzoną przez Amerykanów, Amerykanie zaś podejrzewali Brytyjczyków. Carr poleciał więc do Waszyngtonu, żeby raz na zawsze załatwić spór w bezpośredniej rozmowie z Rositzkem. Wymiana zdań między jednym a drugim Harrym brzmiała, jak następuje:

R: Czy wiemy, która z tych operacji jest już kontrolowana przez Rosjan?

C: Nie nasza.

R: Jak możesz być tak pewien, że twój agent nie działa pod kontrolą?

C: Jesteśmy pewni.

R: Ale skąd możesz mieć taką pewność?

C: Bo sprawdziliśmy. Nasza grupa nie puściła pary.

R: Nasza też nie, ale jedna z nich została spenetrowana.

C: Harry, sądzę, że wiemy, co się dzieje w naszej^22.

Bardziej się mylić Carr już nie mógł. Wielka Brytania popełniała właśnie jedną z największych fuszerek, jakie można sobie wyobrazić. Błędna była jej koncepcja, niedopracowane planowanie operacyjne, oparto ją na nieadekwatnej ocenie sytuacji, nieudolnie też podzielono ją na odrębne części. Co gorsza, spotkanie to protokołował Kim Philby******. Jaką reakcję wzbudził wśród jego kontrolerów raport z tego ściśle tajnego spotkania, można sobie dopowiedzieć.

Do roku 1949 ruch oporu w krajach bałtyckich był już praktycznie rozdziałem zamkniętym. Kolektywizacja rolnictwa i towarzyszące jej masowe deportacje niemal pozbawiły partyzantów możliwości zdobywania żywności i rozbiły siatki, które udzielały im wsparcia. Tych, którzy nadal stawiali opór, traktowano z niewypowiedzianym okrucieństwem:

Po to, żeby złamać bojowników, stosowano wobec nich skrajne formy tortur: ćwiartowanie, wycinanie języka, wyłupywanie oczu, zakopywanie głową w mrowisku itd. Okaleczone zwłoki wyrzucano na miejskich placach i żeby rozpoznać krewnych i przyjaciół ofiar, potajemnie obserwowano reakcje przechodniów^23.

Wyglądało na to, że zachodni dysponenci szpiegów kompletnie nie mają pojęcia o skali katastrofy. Wiosną 1951, przy pomocy Szwedów, SIS wysłała na łotewskie wybrzeże czterech nowych agentów. Jeden z nich był zdrajcą, podsuniętym wcześniej przez KGB, ale Brytyjczycy o tym nie wiedzieli. SIS rozsądnie przykazała swemu estońskiemu agentowi, żeby udał się do swojego kraju i nie spotykał z grupą łotewską. Nikt w estońskim KGB nie był jednak gotów ryzykować, pozwalając człowiekowi z SIS na stworzenie choćby pozorów, że spełnił swoją misję. Aresztowano go, połknął kapsułkę z cyjankiem. Miał kryptonim „Gustaw”, jego prawdziwe nazwisko pozostaje nieznane. W roku 1952 na bałtyckim brzegu wylądowało jeszcze więcej przeszkolonych przez SIS agentów, w tym jeden ze znakomicie sfałszowanymi sowieckimi paszportami, którymi KGB ogromnie się zainteresowało. Mając ich odpowiednio wiele, mogło je zbadać, żeby wiedzieć, jakich szukać w nich błędów czy opustek. Według muzeum KGB w Moskwie jedną z oznak, że paszport był podrobiony, była wysoka jakość zszywek, którymi łączono jego strony. W Związku Radzieckim robiono je z taniego żelaza, pozostawiającego ślady rdzy. W podróbkach wykonywanych na Zachodzie używano zszywek ze stali nierdzewnej. Nawet jeśli papier, okładka, tusz i pieczątki były doskonałe, brak rdzy i błyszczące stalowe zszywki zdradzały swoje pochodzenie, ze śmiercionośnymi tego skutkami.

Niezrażony tym Rebane, mówiąc o „świętym obowiązku” stawienia czoła okupantom, werbował kolejnych agentów. Jednym z takich rekrutów był młody nieszczęśnik, Mart Männik. Należał do tych licznych uchodźców estońskich, łotewskich i litewskich, którzy zaczęli nowe życie na Zachodzie. Pracował w przędzalni bawełny w Preston na północy Anglii. Rebane oznajmił mu:

Uaktywniono organizację ruchu oporu, która już działa. Jej członkami są głównie bracia z lasu, którzy prowadzą podziemną walkę przeciwko rosyjskim okupantom. Jej celem jest przywrócenie Republiki Estonii. Dla nas, Estończyków żyjących za granicą, wspieranie tej walki w każdy możliwy sposób jest świętym obowiązkiem. Niestety, nie mamy połączenia z ojczyzną. Musimy więc za wszelką cenę je stworzyć (...). Jesteśmy zmuszeni współpracować z Anglikami, którzy są gotowi pomagać nam materialnie, ale pod pewnymi warunkami, które określają oni sami.

Warunki te są następujące: uzyskiwanie wszelkich informacji wywiadowczych dotyczących Związku Radzieckiego. Musimy oczywiście zgadzać się na te warunki, tym bardziej że nie szkodzi to w naszych staraniach, a wręcz przeciwnie, będzie nam przydatne. Anglicy stworzyli obecnie wewnątrz swoich służb wywiadowczych tak zwaną Grupę Bałtycką (...) Jesteśmy totalnie pod ich zwierzchnictwem (...) Naszym jedynym bogactwem [są] odważni i przedsiębiorczy Estończycy, który byliby gotowi wykonać tę trudną misję^24.

Männik chętnie na to przystał. Rebane zapowiedział, że zostanie wysłany na rok, półtora do Estonii. Jego grupa, wraz z czterema radiostacjami, książeczkami kodowymi, sfałszowanymi radzieckimi dokumentami, bronią, 2 tysiącami naboi i 150 tysiącami radzieckich rubli pomyślnie wylądowała na łotewskiej ziemi pod koniec września 1951 roku. W owym czasie estońskie KGB poszło za przykładem swego łotewskiego odpowiednika. Umieściło mianowicie przybyszów w rozbudowanej sieci bunkrów i bezpiecznych lokali. Na miejscu byli też ich „koledzy” z rzekomego podziemnego ruchu oporu, a wśród nich – jeden z dawnych przyjaciół Rebane’a, zwerbowany przez KGB. Trzeciego lutego Männik został wraz z kolegą zaproszony na przyjęcie na przedmieściu Tallina, gdzie podano im wódkę z narkotykiem, po czym ich aresztowano.

Mimo błyskotliwości Lukaševičsa i jego kolegów, prowadzonej przez niego operacji, nastawionej na zdezinformowanie zachodnich wywiadów, zagroziła marna jakość uzyskiwanych przez nich informacji wywiadowczych do przekazania na Zachód. Lukša tymczasem dostarczał Szwedom obfitych informacji o sytuacji politycznej i gospodarczej^25. Przekazał CIA doskonały raport o jednej z tajnych instalacji radiowych^26. Więc żeby zachować wiarygodność swoich działań, Lukaševičs potrzebował pilnie dostarczyć więcej faktycznych tajemnic. W paranoicznym świecie sowieckiego wywiadu nikt jednak nie chciał podjąć takiego ryzyka. Kiedy na przykład SIS żądała szczegółów na temat statków zawijających do łotewskiego portu Windawa, Ministerstwo Obrony ZSRR nalegało, aby dane na ten temat świadomie zaniżyć. Lukaševičs zaprotestował – z portu tego korzystały również statki zagraniczne, informacja ta mogła więc zostać sprawdzona. Słusznie rozumował, że jeśli szacunki będą za niskie, podważy to wiarygodność prowadzonych przez niego działań. Moskwa pozostała jednak nieugięta. Nic dziwnego, że analitycy SIS w Londynie połapali się w przeinaczeniach przekazywanych danych, przesłali surowe upomnienie i zlecili kilka bardziej wymagających zadań.

Narastający już w pewnych środowiskach dyskomfort potęgował jeszcze fakt, że w krajach bałtyckich wszystko szło jak z płatka. Niektórzy weterani SIS zauważyli, że działania podejmowane przez Amerykanów i Brytyjczyków na Ukrainie, w Albanii i w Rumunii kończyły się koszmarnymi porażkami. Dlaczego więc operacje w krajach bałtyckich przebiegały tak pomyślnie? Wydawało się to osobliwe. Jedną z osób, które podniosły alarm, był pochodzący z Litwy funkcjonariusz SIS, John Ludzius. Mający obsesję na punkcie zachowania tajemnicy Harry Carr, mimo spektakularnych porażek poniesionych w latach międzywojennych, zadufany w sobie i zbyt pewny siebie, cieszył się jednak osobistym poparciem ówczesnego szefa SIS, Johna „Sinbada” Sinclaira. W efekcie Ludziusa wysłano na Daleki Wschód.

Niepokój jednakże znowu zaczął narastać. W każdej tajnej operacji napotkanie jakichś przeszkód wskazuje, że sytuacja jest na swój sposób zdrowa. Właśnie ich brak powinien wzbudzić głębokie zatroskanie. W roku 1951 nowy dyrektor CIA, generał Walter Bedell „Żuk” Smith, doszedł do wniosku, że szczodrze finansowanym tajnym operacjom skierowanym przeciwko blokowi sowieckiemu trzeba się pilnie i wnikliwie przyjrzeć. Przeanalizowanie całego ich programu powierzył generałowi Lucianowi Truscottowi, z którym od dawna się przyjaźnił^27. Po dokonaniu na początku 1952 roku inspekcji obiektów szkoleniowych, Truscotta ogarnęło przerażenie, odkrył bowiem, jak silnie są one powiązane z gruntownie spenetrowanymi organizacjami emigranckimi. Jeden z jego asystentów, Tom Polgar, zauważył, że Hitlerowi nie udało się obalić sowieckiej władzy, chociaż miał 270 dywizji. Jak więc można było oczekiwać, że uda się to niesfornej bandzie lekko uzbrojonych powstańców? „Wszystkie ich misje – szydził – potwierdzają jedynie prawo ciężkości. Jeśli zrzucić agentów z samolotów, to spadają na ziemię”.

Amerykańscy władcy szpiegów byli niewzruszeni. Rositzke sądził, że skala tych operacji musi być dla sowieckich przywódców koszmarem. Nawet jeśli wyłapują oni większość agentów – jak dowodził – to przeciwdziałanie przez totalitarny reżim najmniejszemu ryzyku działalności wywrotowej musi pochłaniać ogromne środki. Miał nawet powiedzieć: „Ci na Kremlu muszą srać ze strachu”*******. Ostrożność nie była w modzie, a pieniędzy do wydania – cała góra********. Przynajmniej ilościowo wydawało się, że działania w krajach bałtyckich mogą się okazać najbardziej obiecujące. Aby zapewnić przygotowywanych do wysłania tam agentów o swoim poparciu, odwiedził ich sam generał Eisenhower. Operację więc kontynuowano, a dokonywane o północy wyprawy morskie (ulubione akcje SIS) uzupełniano zrzutami na spadochronach. Dowodzenie nimi objął nowy amerykański oficer prowadzący, Paul Hartman, który zapowiedział szkolącym się podwładnym, żeby dali sobie spokój z „nacjonalistycznymi bzdurami” i skupili się na prawdziwym szpiegowaniu. Trzydziestego sierpnia 1952 roku na Łotwie zrzucono trzech jego agentów, którym obiecano, że jeśli bezpiecznie wrócą, to dostaną 15 tysięcy dolarów premii. Dwóch schwytano – jeden z nich popełnił samobójstwo, drugi się poddał. Trzeci******** mógłby wreszcie donieść prawdę, że partyzanci zostali pokonani, a pełną kontrolę sprawuje KGB. Niestety, okazało się, że był on złym materiałem na szpiega – odszukał swoją dawną dziewczynę, a pieniądze przeznaczone na działalność operacyjną wydał na jej zabawianie. Kiedy został schwytany podczas rutynowej kontroli dokumentów, KGB ustaliło, że nie przekazał żadnych istotnych materiałów wywiadowczych. Mając szyfry i radio, mógł więc snuć czerwoną pajęczynę, wciągając w nią również Amerykanów.

Prawdopodobieństwo porażki wzmogło się wskutek narastającego nacisku politycznego. John Foster Dulles, który wkrótce miał zostać sekretarzem stanu, potępił samo tylko powstrzymywanie komunizmu jako „negatywne, daremne i niemoralne”, skazywało bowiem „niezliczone istoty ludzkie na despotyzm i bezbożny terroryzm” i umożliwiało Sowietom „przekucie ich niewolników na broń, która posłuży do zniszczenia nas”. Jego brat, Allen, stojący na czele CIA, nawoływał tymczasem do podjęcia „duchowej krucjaty” dla wyzwolenia Europy Wschodniej. Jak pisał w swojej książce Red Web Thomas Bower:

W tej samej chwili, gdy przytłaczająca większość prowadzonych przez CIA i SIS tajnych operacji w Rosji i jej krajach satelickich okazywała się katastrofalną porażką, politycy głośno domagali się kolejnych akcji^28.

Wysiłki te nie przynosiły jednak dających się wykorzystać materiałów wywiadowczych ani oznak świadczących o destabilizacji sowieckiej władzy. Najlepsi agenci nie żyli, jak na przykład Lukša, który został zdradzony i zabity w roku 1951********. Sowieccy propagandyści regularnie publikowali pełne satysfakcji artykuły poświęcone zdemaskowaniu pochwyconych agentów wraz ze szczegółami ich szkolenia i powierzanych im zadań. SIS tymczasem słaniała się na nogach po informacji, że dwaj brytyjscy dyplomaci: Guy Burgess i Donald Maclean, zostali zdemaskowani jako szpiedzy działający na rzecz ZSRR. Philby’emu nic nie udowodniono, ale CIA zażądała jego odwołania z Waszyngtonu. Byłby to dobry czas, żeby się wycofać, a wszystkie operacje dotyczące Związku Radzieckiego, emigrantów i partyzantów przejrzeć wnikliwie i na zimno. Carr i jego koledzy upierali się jednak przy ich kontynuowaniu.

Również dla KGB istnienie sfingowanych siatek rzekomo szpiegujących dla Zachodu stanowiło kuszącą okazję ku temu, by wykorzystywać je do podrzucania dezinformacji. Czyniono by to bądź dla zastraszenia Zachodu i marnotrawienia jego środków, bądź dla fałszywego zapewniania o przyjaznych zamiarach sowieckich przywódców. Cel, jaki przyświecał KGB, był jednak węższy i głębszy – polegał on na tym, aby najpierw odwrócić uwagę SIS i CIA, a następnie do nich przeniknąć. W kolejnym etapie zamierzano wysłać doświadczonego weterana KGB na Zachód. Wybrano do tego Jānisa Ērglisa, który długo zwalczał partyzantów w łotewskich lasach, a teraz miał stać się jednym z nich. Zrazu „uciekł” on do Szwecji, gdzie przekonał tamtejszą służbę wywiadowczą, że jest tym, za kogo się podaje, a następnie przeniósł się do Niemiec, gdzie – po udawanych oporach – został zwerbowany przez SIS. Po przeszkoleniu wrócił na Łotwę, tym razem jako przywódca grupy składającej się z czterech agentów. KGB nie tylko więc miało wiedzę o działalności brytyjskich agentów, ale było też w stanie reżyserować spektakl z ich udziałem. Pomruki niezadowolenia wśród nieszczęsnych wysłanych na Łotwę autentycznych agentów nie miały szans dotrzeć do Londynu.

Następnie Lukaševičs zaaranżował niefortunne „przypadki”, które spotkały dwóch prawdziwych, wyszkolonych w Londynie agentów. Zamiast zorientować się, że dzieje się coś złego, SIS postanowiła na ich miejsce wysłać zastępstwo, otrzymując w zamian kolejnego fałszywego partyzanta, radiooperatora „Edmundasa”, jak też zapalonego i skutecznie działającego bojowca********, który tak się rwał do zabijania komunistów, że wystawiło to na próbę cierpliwość jego gospodarzy. KGB wysłało potem do Londynu poważnego „ambasadora” fałszywych partyzantów. Jego zadaniem było prowadzenie „oficjalnych negocjacji” z SIS i władzami emigracyjnymi, a także rozdzielanie tek ministerialnych w domniemanej niezależnej Łotwie. Wrócił do kraju z kolosalnymi pieniędzmi – było tego około miliona rubli. Lukaševičs miał się później przechwalać, że kwota 3,5 miliona rubli od brytyjskiego podatnika sfinansowała całość jego działań dezinformacyjnych. Największą cenę za te gry zapłacili faktyczni agenci, tacy jak wysłany przez CIA odważny młody Łotysz, Leonids Zariņš. Został on samotnie zrzucony na Łotwę na spadochronie 14 maja 1953 roku. CIA podzieliło się jednak szczegółami z SIS, gdzie nie zadbano, aby informację na ten temat zachować w tajemnicy przed innymi uczestnikami operacji. Zariņš wpadł prosto w pułapkę i stracił życie w jakimś obozie na Syberii. Jego rodzinie, przeświadczonej, że ich syn pracuje w firmie Bell Telephone, powiedziano, że zginął w katastrofie lotniczej w Austrii.

KGB stawało się jednak ofiarą własnego sukcesu. Londyn zażądał próbki wody z rzeki Toboł******** przepływającej obok miejsca, w którym znajdował się reaktor jądrowy wytwarzający dla ZSRR pluton. Sam pomysł, że jakiś partyzant z fałszywymi papierami (lub nawet bez żadnych dokumentów) mógłby wynurzyć się z bunkra w lesie, obrócić następnie przez Związek Radziecki tam i z powrotem i jeszcze dostać się do ściśle strzeżonego obiektu jądrowego, był tak dziwaczny, że mógł na niego wpaść tylko jakiś władca szpiegów. Reakcja Sowietów była jednak równie niekompetentna. Gdy technikom KGB powiedziano, że mają dostarczyć jakąś promieniotwórczą wodę, przypuszczalnie źle ich informując, o co chodzi, postanowili się popisać. Dostarczyli „rzecznej wody” tak zabójczo promieniotwórczej, że mogła w istocie zostać napromieniowana jedynie w rdzeniu reaktora. Gdy ją przebadano w Londynie, zorientowano się wreszcie, że coś tu się nie zgadza. W Stanach Zjednoczonych zlecono przeprowadzenie niezależnego dochodzenia, po czym operację tę zakończono w roku 1954. Operacja „Dżungla” kuśtykała jeszcze przez dwa lata. W ostatnim komunikacie dla partyzantów, przesłanym w roku 1956, powiedziano im:

Nie możemy wam dłużej pomagać. Nie będziemy już przesyłać żadnej pomocy fizycznej ani materialnej. Wszystkie nasze bezpieczne lokale zostały spalone. (...) Do nadejścia lepszych czasów jest to nasza ostatnia transmisja. Będziemy nasłuchiwać informacji od was do 30 czerwca. Potem niech wam Bóg dopomoże.

Na tym etapie faktyczne siły partyzanckie liczyły zaledwie kilka tysięcy osób. Byli oni wyczerpani i zdemoralizowani. Ich narodową tożsamość podkopywała okupacja^29. W braku oznak trzeciej wojny światowej, na jaką liczyli, górę brały nastroje pełne goryczy. Gwoździem do trumny była świadomość, że Zachód nie przyszedł z pomocą powstańcom węgierskim w roku 1956. Według słów estońskiego historyka, Marta Laara, „wreszcie zdali sobie sprawę, że białe statki nie przypłyną”. Jedna z litewskich dysydentek, Elena Jučiūtė, która za działalność „antyradziecką” została deportowana na 15 lat, napisała w swoim pamiętniku, że:

państwa zachodnie, które mówią tyle pięknych słów o prawach człowieka, prawach narodów do samookreślenia, wolności, humanitaryzmie (...) nie chciały wesprzeć zdecydowanym słowem małego narodu heroicznie walczącego o swą wolność. Takiej nikczemności ze strony wolnego świata nikt z nas się nie spodziewał. Mieliśmy o nich lepszą opinię i dlatego właśnie rozczarowanie, jakie przeżyliśmy, było druzgoczące^30.

Pod koniec iskra oporu tliła się już tylko podsycana brutalnością sowieckich władz. Jeśli śmierć w bitwie wydaje się komuś złym końcem, to tych, których schwytano, czekał los o wiele gorszy. Na okropności, jakie czekały na więźniów zamkniętych w lochach KGB, wskazuje lakoniczne wyliczenie przez lekarza ran na zwłokach urodzonego w Ameryce ostatniego przywódcy litewskiego ruchu partyzanckiego, Adolfasa Ramanauskasa, o kryptonimie „Vanagas” (Sokół), którego ostatecznie schwytano wraz z żoną w październiku 1956 roku i przed egzekucją 9 listopada 1957 roku torturowano przez rok:

Prawe oko jest pokryte krwiakami. Na powiece widnieje sześć ran kłutych. Sądząc po ich średnicy, uczyniono je cienkim drutem lub gwoździem, który przeniknął głęboko do gałki ocznej. Liczne krwiaki w rejonie żołądka. Rana cięta na palcu prawej ręki. Obraz genitaliów jest następujący: wielka rana szarpana po prawej stronie moszny oraz rana po lewej stronie. Brak obu jąder i nasieniowodów^31.

Przypuszczalnie ostatnich czynnych partyzantów: Antanasa Kraujelisa i Pranasa Končiusa, schwytano w roku 1965. Kilku innych pozostało w konspiracji w lasach albo kryło się po domach u rodzin jeszcze przez lata. Pewien Łotysz, Jānis Pīnups, żył w podziemiu przez całe 50 lat sowieckiej okupacji, a swoje „nielegalne” życie porzucił dopiero po opuszczeniu krajów bałtyckich przez ostatnie oddziały wojsk rosyjskich, w roku 1994^32.

W sumie, w ramach operacji „Dżungla” do krajów bałtyckich wysłano po 42 Estończyków, Łotyszy i Litwinów, co zwykle odbywało się przed świtem w letnie, bezksiężycowe noce. Losy tych ludzi nie tylko były tragiczne. Ich sprawie szkodziła sama ich obecność. Jeśli nawiązywali kontakt z autentycznymi partyzantami, prowadziło to do jeszcze większej katastrofy – rozpalało paranoję Sowietów i dyskredytowało Zachód. Późniejszych dysydentów męstwo uczestników ruchu oporu inspirowało mniej niż pozostawione im w spadku klęski. Trwałym skutkiem była demoralizacja wewnątrz SIS i poderwanie zaufania w jej stosunkach z CIA. Dla tych, którzy żyli w krajach sowieckiego imperium, wizja Zachodu jako niezawodnego sojusznika w walce z komunizmem i nawet samo założenie, że warto było walczyć, zostały istotnie podważone. Na Zachodzie zaś wiedza, że Sowieci z taką łatwością, przypuszczalnie od samego początku, odkryli wymierzoną przeciwko nim operację, stanowiła dla każdego, kto występował w następnych latach z jakąś inicjatywą, wielki ciężar. Gdy wybuchła wieść o zdradzie Kima Philby’ego, ten ponury nastrój tylko się pogłębił. Łatwo było sądzić, że zachodni, a zwłaszcza brytyjscy, szpiedzy do niczego się nie nadają.

Wielką zagadką operacji „Dżungla”, jak również jej amerykańskich i szwedzkich odpowiedników jest to, kto na Zachodzie i na jakim etapie zdał sobie sprawę z tego, że operacje te są spalone, i jak na to zareagowano. Konwencjonalne rozumienie tej sytuacji, jakie we wspomnianej książce Red Web przedstawił Tom Bower, przyjmuje, że wszyscy ich uczestnicy byli naiwni i niekompetentni. Nie całkiem pasuje to do wszystkich faktów. Jeden fragment dowodu, który może przemawiać za alternatywną wersją wydarzeń, znaleźć można w pamiętnikach Marta Männika. Ci, którzy go schwytali, punkt po punkcie przedstawili mu wszystkie szczegóły jego misji. Wkrótce zdał więc sobie sprawę z tego, że od momentu, gdy postawił stopę na estońskiej ziemi, brał udział w złowieszczej farsie. Nie wpadł jednak w rozpacz, lecz zaczął szukać sposobu na ostrzeżenie Rebane’a, by w ten sposób przynajmniej ocalić życie innych Estończyków w Londynie. W więziennej celi z sowieckich wydawnictw propagandowych nauczył się rosyjskiego. W połowie 1953 roku kazano mu wysłać jakieś meldunki do Londynu. Twierdzi on, że wysławszy siedem depesz bez jednego błędu, do następnych wstawił tajny sygnał, polegający na tym, że zamiast trzech kropek, czyli litery „S” w alfabecie Morse’a, napisał cztery kropki, czyli „H”. Był to uzgodniony z Rebane’em sygnał na wypadek, gdyby musiał nadawać pod przymusem.

Drugi raz starał się wzbudzić alarm podczas spotkania z „Albertem”, estońskim partyzantem, który nie wiedział, że KGB prowadzi działania dezinformacyjne i którego wysyłano z powrotem do Wielkiej Brytanii. Männik miał za zadanie dodać mu ducha. Zamiast tego, ryzykując tortury i śmierć, uczynił coś wręcz przeciwnego. Znalazł okazję, by szepnąć: „Powiedz Robertowi (kryptonim Rebane’a), ale tylko jemu, że od samego początku S to H”. W rozmowach z estońskimi osobistościami po roku 1991 „Albert”******** utrzymywał, że takich słów od Männika nie usłyszał. Inne ostrzeżenia jednak dotarły. Kilku ludzi z SIS po powrocie do Londynu formułowało konkretne podejrzenia pod adresem swoich „partyzanckich” gospodarzy. Ludis Upāns, prawdziwy partyzant, którego jego gospodarze z KGB odesłali w roku 1952 do Londynu z powodu jego nadgorliwości, utrzymywał później, że ostrzegł SIS, iż cały ten ruch oporu był sfingowany^33. Pewien funkcjonariusz KGB, którego w roku 1954 wysłano do Londynu, gdzie pozował na przywódcę partyzantów, został przyparty do muru w sprawie wspomnianej już radioaktywnej wody. Odparł na to, że może KGB spenetrowało jakąś grupę partyzantów, ale z pewnością nie jego. W roku 1955 Rebane został ostrzeżony osobiście. Jego były towarzysz z lat wojny, który został zwerbowany przez KGB i wysłany do Londynu, żeby zwabić Rebane’a do Estonii, gdzie wytoczono by mu pokazowy proces, podczas wieczornej popijawy wyznał prawdę o zadaniu, z jakim przybył. Przynajmniej dwóch fałszywych partyzantów dostarczonych do Londynu rozpoznali inni emigranci.

Jest całkiem możliwe, że – jak twierdzi Bower – SIS po prostu ignorowała takie ostrzeżenia, ponieważ jej miraże pokrywały się z jej interesem. Kontynuowanie operacji „Dżungla” mogło jednakże stanowić również mistrzowską grę polegającą na dezinformacji w drugą stronę. Jeśli udałoby się przekonać KGB, że wywodzi ono Brytyjczyków w pole, szanse na pomyślne prowadzenie innych, rzeczywistych operacji znacznie by wzrosły. Przemawiający za taką hipotezą dowód pochodzi od mieszkającego w Londynie estońskiego uchodźcy, kapitana Bernharda Nelberga. W sierpniu 1950 roku napisał do swego ambasadora, Augusta Tormy (zarejestrowanego notabene jako agent SIS), informując go, że udaje się z niebezpieczną misją, podczas której może zostać pochwycony lub zabity przez Sowietów. Gdyby tak się stało – dodał – zapisuje cały swój majątek Ambasadzie Estonii w Londynie (kontynuowała ona kruchą egzystencję na marginesie oficjalnej dyplomacji, wciąż miała personel i budynek oraz mnóstwo pracy, ale kraj, który reprezentowała, został starty z mapy)34. Nie jestem w stanie znaleźć jakiegokolwiek śladu misji kpt. Nelberga, ale to nie ona wchodziła w skład operacji „Dżungla”.

Bardziej konkretny dowód wiąże się z operacją, w której uczestniczył Estończyk, Voldemar Kiik. Był on agentem brytyjskim, jednym z tych, którzy odnosili największe sukcesy w latach powojennych. Jego dzieje są niemal zupełnie nieznane poza Estonią, gdzie po śmierci w roku 2002 został pochowany z honorami wojskowymi na cmentarzu narodowym obok Rebane’a. Jego zadanie polegało na rozpoznaniu lotniska w drugim co do wielkości mieście Estonii, Tartu. Szczegóły jego misji pozostają tajne do dziś, ale oba wywiady, zarówno brytyjski, jak i amerykański, byłyby ogromnie zainteresowane tym, czy znajdują się tam jakieś umocnione hangary, ile jest dział przeciwlotniczych (i co to za działa), jak też tym, czy istnieją jakieś oznaki, że przechowuje się tam i transportuje broń jądrową. Gdy Rebane nawiązał z nim kontakt, przypuszczalnie w roku 1950, Kiik studiował w Londynie medycynę. Był idealnym kandydatem na szpiega – inteligentny, zdeterminowany, na tle reszty młodych Estończyków w Londynie, których patriotyzm często przeważał nad innymi talentami, wyróżniał się na korzyść (ich z kolei denerwowały jego liczne podboje miłosne). Miał też za sobą przeszłość bojową. Gdy w roku 1940 został zmobilizowany i wcielony do Armii Czerwonej, wyskoczył z wiozącego żołnierzy pociągu i ukrył się w lesie. Następnie został wcielony do wojska przez Niemców. W walkach pod Wielką Łuką koło Leningradu został ranny w głowę. Gdy Niemcy wycofywali się, pozostawili go, sądząc, że nie żyje, uratowali go jednak podczas kontrataku. Obu okupantów nienawidził tak samo. On i inni Estończycy w jego jednostce, zamiast obowiązkowego salutu okrzykiem Heil Hitler!, wykrzykiwali Ei Ütle! (Nie mów!). Wymowa tych słów była wystarczająco bliska, by zwieść Niemców, a jednocześnie dawała miły dreszczyk wyzwania.

Oprócz zwykłego szpiegowskiego rzemiosła uczono go intensywnie rosyjskiego (którym nie władał), jak też zasad mnemotechniki według systemu Pelmana – czyli sztuki zapamiętywania wielkiej ilości informacji. Godne uwagi było to, że w odróżnieniu od beztroski, jaka otaczała operację „Dżungla”, wydaje się, że nie szkolono go wraz z innymi Estończykami. Z zaszytą w wardze pigułką cyjanku potasu wyskoczył na spadochronie na terytorium Estonii w lecie 1952 roku. Chociaż kusiło go, by odwiedzić matkę, zwłaszcza że byłaby to dla niego jedyna szansa, żeby zobaczyć ją przed jej śmiercią, skupił się na swoim zadaniu, być może korzystając ze wsparcia resztek brytyjskiej siatki datującej się jeszcze z okresu przedwojennego. W drodze powrotnej – co łączyło się z dużym niebezpieczeństwem – musiał przejść przez granicę radziecko-norweską i tam właśnie omal nie doszło do nieszczęścia. Inny agent brytyjski, który nieco wcześniej przekraczał granicę w tym samym miejscu, napotkał dwóch śpiących na posterunku pograniczników i ich zastrzelił, być może nie zdając sobie sprawy, że komplikuje tym sytuację wszystkim pozostałym. W rezultacie straż graniczna zarządziła szaleńczą obławę, usiłując znaleźć sprawcę. Wygłodniały, przemoczony na wskroś i bojąc się schwytania, przesiedział dwa tygodnie na moczarach, żywiąc się samymi jagodami. W końcu zażył tabletkę benzedryny, którą zachował na najgorsze sytuacje, i przekroczył granicę, gdzie – jak pokazuje poniższa, nigdy wcześniej niepublikowana fotografia – wysłani z Londynu w celu jego przejęcia ludzie SIS jeszcze czekali (Kiik stoi po prawej stronie)********. Jego nazwisko nie figurowało na liście poszukiwanych przez KGB Estończyków, a jego rodziny nigdy nie nękano, co by sugerowało, że władze sowieckie nigdy nie dowiedziały się o jego misji (trwały w przeświadczeniu, że wyemigrował do Kanady). Po tych dramatycznych przejściach przedwcześnie posiwiał. Pracował później dla rządu brytyjskiego jako instruktor nauczający technik tajnych operacji (wspomniał kiedyś, że jednym z jego kursantów był przyszły król Norwegii)********.

Pomyślna misja Kiika, tajemniczy agent, który przekroczył granicę przed nim, list kpt. Nelberga i pewne dowody innych, pomyślnie zakończonych misji – wszystko to przemawiałoby na korzyść teorii, że być może już w roku 1950, a z pewnością w roku 1952, SIS miała powody, aby kontynuować operację „Dżungla” jako blef. A jeśli to rzeczywiście prawda, to kalkulacje te, w których igrano ludzkim życiem, po prostu mrożą krew w żyłach. Czy agentów pozostających w Związku Radzieckim potraktowano tak, jakby już byli martwi? A co z tymi, których do nich dosyłano? Jeśli rzeczywiście SIS o wszystkim wiedziała, to stalowe nerwy i zdumiewający cynizm towarzyszący takim decyzjom mogłyby złagodzić wyrok orzekający, iż wykazała się totalną niekompetencją.

Konflikt między celami wywiadowczymi a politycznymi nękał tymczasem również i drugą stronę. Władze sowieckie chciały zwabić jakąś ważniejszą postać ze świata estońskich emigrantów, w idealnym przypadku – Rebane’a, aby po przejściu granicy urządzić upokarzający proces pokazowy. KGB było natomiast bardziej zainteresowane dalszym penetrowaniem SIS i CIA. Gdy jednak Rebane poniewczasie uświadomił sobie charakter prowadzonej gry, myśliwi stali się zwierzyną. Nie jest jasne, na ile w ostatnich latach tej operacji Rebane i SIS dążyli do różnych celów. Chytry Estończyk twierdził później, że nawet po zakończeniu operacji na Łotwie i na Litwie walczył o utrzymanie gry radiowej z kontrolowanymi przez KGB partyzantami, po to jakoby, żeby wyciągnąć swoich agentów. Udało mu się to w jednym przypadku, ale jego kariera w SIS była skończona. Ten dziarski niegdyś oficer wpierw pracował jako nocny stróż, a potem przeniósł się do Niemiec i został zatrudniony w tamtejszym wywiadzie. Spalił swoje papiery i uniknął wielokrotnych prób ze strony KGB, aby schwytać go w pułapkę. Zmarł w roku 1976. Oddana mu sekretarka, Liis Dillie Lindre, dożyła chwili, gdy jej kraj odzyskał w roku 1991 niepodległość, ale nawet po rozpadzie ZSRR w swoim mieszkaniu (na przedmieściu Brukseli) wciąż trzymała przy łóżku nabity rewolwer. Łotewscy i litewscy koledzy Rebane’a wyemigrowali do Stanów Zjednoczonych. Carr został wpierw odsunięty na boczny tor, a następnie wydalony ze służby. Aż do śmierci w roku 1988 za fiasko obarczał winą nie własną niekompetencję, ale Philby’ego. Viktor van Jung, wyróżniający się intelektem i charyzmą estoński emigrant, który wyszkolił dwóch agentów CIA^35 wysłanych na z góry przegraną misję w roku 1954, zrobił w tej agencji wielką karierę. Istnieją mocne przesłanki wskazujące, że to właśnie on był funkcjonariuszem CIA prowadzącym Ryszarda Kuklińskiego, wysokiej rangi polskiego oficera, który przekazał NATO cenne tajemnice Układu Warszawskiego^36.

Według Rositzkego z misji nie powrócił żaden z agentów CIA^37. Kilku byłych jej emisariuszy, którzy przetrwali w ZSRR, objawiło się jednak po roku 1991, co dla ich dysponentów w CIA miało kłopotliwe skutki. Jedna z najgłośniejszych takich spraw dotyczyła Szwecji, czyli kraju, który zachowywał kamienne milczenie na temat własnych działań szpiegowskich w państwach bałtyckich, nawiasem mówiąc, wyglądających na nie mniej katastrofalne niż te podejmowane przez SIS i CIA^38. C-byran, czyli Agencja-C, którą po roku 1946 przemianowano na „T-kontoret” (Urząd-T), zainicjowała operacje wywiadowcze na terenie ZSRR jeszcze podczas wojny, w roku 1948 zaś, gdy wydawało się, że lada chwila państwo to zaatakuje Szwecję, wysiłki szpiegowskie zostały wzmożone. Posługiwano się w nich emigrantami z krajów bałtyckich. Ostatecznie zakończono je w roku 1957, po upokarzającym publicznym zdemaskowaniu szwedzkiej grupy szpiegów i oficjalnym proteście dyplomatycznym ze strony ZSRR^39.

Jednym ze szwedzkich agentów był młody estoński emigrant, Ewald Hallisk. Jego dzieje odzwierciedlały losy wielu młodych ludzi z jego pokolenia. Gdy miał 16 lat, został wcielony do armii niemieckiej. Uchodząc przed nacierającą Armią Czerwoną, uciekł do Szwecji. Pod wpływem kombinacji patriotyzmu i młodzieńczej żądzy przygód dobrowolnie wstąpił do tajnej służby szwedzkiej w roku 1948, z misją do ojczyzny wysłano go dwa lata później. W Szwecji zostawił narzeczoną i maleńkie dziecko o imieniu Peter, dopiero uczące się chodzić. Przez 42 lata po jego zaginięciu jego rodzina uważała, że nie żyje. Powołując się na ochronę tajemnic państwowych, władze szwedzkie zatuszowały swą porażkę i kłamliwie twierdziły, że nawet jeśli faktycznie taką operację przeprowadzono, to wszystkie związane z nią dokumenty spalono w latach sześćdziesiątych.

Dnia 29 czerwca 1992 roku dziennikarz ze szwedzkiej gazety „Expressen”, Peter Kadhammar, opublikował sensacyjny artykuł^40. Okazało się, że Hallisk nie tylko że nie zmarł, ale żył i miał się całkiem nieźle; mieszkał w skromnym domku w Estonii. „Szpieg, którego nigdy nie było” był szczęśliwy, mogąc opowiedzieć, jak szkolił się w strzelaniu, posługiwaniu się krótkofalówką i pisaniu sympatycznym atramentem. Domagał się też pieniędzy. Utrzymywał, że został zdradzony w wyniku takiej samej niekompetencji, jaka rzuciła się cieniem na operacje SIS i CIA. Schwytany przez KGB dwa dni po przybyciu do Estonii, spędził dwa miesiące w celi śmierci, a następnie 15 lat w obozie pracy na Magadanie – jednym z najcięższych w sowieckim systemie zakładów karnych; po zwolnieniu pozostawał pod ścisłym nadzorem KGB. Szwedzcy urzędnicy początkowo tłumaczyli mu, że był ochotnikiem i wiedział, w co się wdaje, a następnie zaoferowali mu pół miliona koron (w roku 2011 odpowiadało to 80 tysiącom dolarów). Hallisk pozwał władze szwedzkie do sądu i uzyskał niewielkie zwiększenie tej kwoty o dalsze 120 tysięcy koron. Tyle że na naprawę czegokolwiek było już za późno. Margaret nie żyła, a ze swoim synem^41 nie znalazł wspólnego języka. Po niezbyt fortunnym pobycie w Szwecji wrócił do swego skromnego życia w Estonii.

Inni agenci, którzy przeżyli, mieli jeszcze mniej szczęścia. W roku 1991 udało mi się wytropić Klemensasa Širvysa, który w październiku 1950 roku został zrzucony na spadochronie na Litwę wraz z Lukšą. Gdy spytałem go o powierzone mu zadania, wybuchł płaczem. Był wdowcem, wylew przyprawił go o inwalidztwo, mieszkał w koszmarnych warunkach w odległym rejonie Litwy. Spartaczona operacja zrujnowała mu życie. Spodziewałem się z jego strony gorzkiej tyrady, nie żywił jednak niechęci wobec Amerykanów czy Brytyjczyków. W istocie z dumą mówił łamanym angielskim, którego nauczył się, gdy po wojnie spędził jakiś czas w brytyjskim batalionie pracy w Niemczech. Żałował tylko, że zachodni alianci wysłali do walki z komunistami tak niewielu ludzi. Trudno było wyobrazić sobie, że ten płaczliwy, kulejący starzec wylądował 40 lat temu na brzegu morza z pistoletem maszynowym Schmeisser MP-32, granatami, nadajnikami radiowymi i tabletkami cyjanku potasu. Spędziwszy rok w bunkrze, został schwytany, poddany torturom i skazany na 25 lat zesłania na Syberię, a potem jeszcze na pięć lat przymusowego osiedlenia po zwolnieniu z obozu^42. Wygląda na to, że po roku 1991 ani CIA, ani SIS nie przygotowały dla niego żadnego zabezpieczenia materialnego********. Podobnie przejmujące są dzieje błyskotliwego młodego litewskiego emigranta, Zigmasa Kudirki, który po wojnie został zwerbowany w Londynie i jesienią 1952 roku wysłany jako radiooperator. W roku 1956 zaapelował do SIS, żeby go ewakuowano. Odpowiedziano mu, żeby (cytując jego słowa) „wziął się w garść” i próbował o własnych siłach przedostać się do Szwecji. W roku 1989, mówiąc płynnie po angielsku, Kudirka nie krył wściekłości:

Na całym świecie brytyjski wywiad jest znany jako jeden z najlepszych. Oczywiście, że im ufałem. Jako członek brytyjskiego wywiadu czułem się wywyższony i starałem się dać z siebie wszystko.

Wiadomość, że był tylko pionkiem w grze prowadzonej przez KGB, stanowiła dlań wstrząs:

Odebrałem to jak cios w głowę. Nie mogłem zrozumieć, jak taka służba wywiadowcza, jak brytyjska, mogła popełnić taką pomyłkę. To wprost nie do wiary (...). Zaryzykowałem, ale miałem nadzieję, że będę mógł normalnie pracować. A co się zdarzyło? Od początku, jak ślepe kocię, umieszczono mnie w siatce sowieckiego wywiadu. Po to było to ryzyko, to całe cierpienie i całe złamane życie?43

Irytującym przypisem do całej tej sprawy było pojawienie się Kudirki w Londynie w roku 1990. Miał on płonną nadzieję, że uda mu się choć odzyskać rzeczy osobiste, wraz z bezcennymi fotografiami rodzinnymi, które oddał SIS na przechowanie. Jego były oficer prowadzący, John Ludzius, spotkał się z nim w pubie i sprowadził go na ziemię już przy powitaniu: „A myślałem, że nikt z was nie żyje”44. Jakieś odszkodowanie od władz brytyjskich usiłował otrzymać w latach dziewięćdziesiątych inny litewski agent SIS, Anicetas Dukavičius. Ewidentnie i dla niego zakończyło się to rozczarowaniem. Po kampanii nacisków i pośmiertnym opublikowaniu pamiętników Marta Männika, 4 czerwca 2003 roku, jego rodzina otrzymała od rządu brytyjskiego 10 tysięcy euro odszkodowania.

Takie skąpstwo, ociąganie się czy wręcz wrogie traktowanie pozostaje w jaskrawym kontraście z wysiłkami podejmowanymi przez SIS (i CIA) dla odnalezienia osób, które były na utrzymaniu nieżyjących już agentów z czasów współczesnych. Jeden taki godny uznania, wzruszający epizod zdarzył się w roku 1990. Pewna młoda kobieta otrzymała zaskakujące i tajemnicze zaproszenie na spotkanie w kancelarii prezydenta w zamku na Hradczanach w Pradze. Na miejscu wysocy rangą przedstawiciele SIS i ich prascy odpowiednicy opowiedzieli jej o wydarzeniach, które wydawały jej się dziwnym, niewytłumaczalnym nieszczęściem, jakie przytrafiło jej się w życiu. W roku 1976 jej ojciec, Miloslav Kroča, szef wydziału komunistycznej tajnej policji, który zajmował się Wielką Brytanią, zmarł na atak serca (w sposób naturalny). Nieco później jej matka przez pomyłkę zażyła jedną z jego (przechowywanych w buteleczce na aspirynę) tabletek, które po rozpuszczeniu wytwarzały atrament sympatyczny, i poczuła się źle. Zaintrygowana, zaniosła owe tabletki do apteki. Rezultat ich analizy zaalarmował władze, że ich nieżyjący funkcjonariusz musiał być w istocie zachodnim szpiegiem. Życie jego rodziny zamieniono w koszmar. Zmuszono ich do przeniesienia się na daleką prowincję, gdzie mieszkali w nędznych warunkach. Wkrótce potem wdowa po nim zmarła, córce zaś uniemożliwiono podjęcie studiów i otrzymanie dobrej pracy. Wyjaśniwszy jej to wszystko, goście wręczyli jej dużą kwotę pieniędzy i powiedzieli, że jej ojciec szpiegował dla Zachodu wyłącznie z pobudek ideowych, prosił jednak, w razie gdyby mu się coś przydarzyło, żeby zadbać o jego rodzinę^45. Kroča był jednym z najważniejszych brytyjskich szpiegów działających za żelazną kurtyną, zwerbował go Richard Dearlove, podówczas „pierwszy sekretarz” w ambasadzie brytyjskiej i późniejszy szef MI6********.

Najbardziej nęcący luźny koniec pochodzi od Aleksandra Koppla, który niemal z pewnością był ostatnim żyjącym agentem uczestniczącym w operacji „Dżungla”. Wytropienie go było sukcesem podobnym do znalezienia w parterowej willi pod Londynem żywego i mającego się dobrze pterodaktyla (w przypadku Koppla było to Wokingham). Jedyną oznaką jego niezwykłej przeszłości jest oszklona gablotka z medalami i pamiątkami. Gdy rozmawiałem z nim w początkach 2011 roku, był wcale dziarskim osiemdziesięciopięciolatkiem. W rzeczowy sposób opisywał, jak go zwerbowano, schwytano, przesłuchiwano i wreszcie zwolniono. Przybył do Wielkiej Brytanii w roku 1947; pracował w cementowni w Dunstable, podobnie jak wielu innych młodych Estończyków, Łotyszy i Litwinów, którzy pragnęli opuścić obozy przesiedleńców w powojennych Niemczech. Wiódł życie ciężkie i nieciekawe. Wieści z kraju docierały rzadko. Nie wiedział nawet, kto z członków rodziny żył, a kto zginął.

W roku 1952 z Kopplem skontaktował się Rebane, który spytał go, czy nie udałby się do Estonii z misją jako radiooperator. Koppel początkowo odmówił, ponieważ jego rodzice przebywali nadal w Estonii, a gdyby go schwytano, zadano by im okropne cierpienia. Pamiętał, że Rebane usiłował dodać mu otuchy w słowach, które – patrząc wstecz – wyglądały na osobliwe lekceważenie grożącego mu niebezpieczeństwa: „Nie martw się, to całkiem bezpieczne, całkiem przyjemne”. Dostać się tam – przekonywał – jest równie prosto „jak przejechać się autobusem”. Koppel przeniósł się do ośrodka na Old Church Street i zaczął się szkolić. Do jego zadań należała obsługa radia, toteż szkolenie szpiegowskie czy bojowe, jakie mu zapewniono, było – jak to opisuje – „mizerne”********. Kursantów zabrano do Stonehenge i na wycieczkę statkiem po Tamizie. Pewien Litwin uczył ich rosyjskiego, którym ledwie umieli się posługiwać. W przeddzień odprawienia go do Estonii Rebane wziął go wieczorem na rozmowę i udzielił mu ostatnich instrukcji: „Nie przejawiaj żadnej inicjatywy, jesteś tylko radiooperatorem. Wykonuj rozkazy »Karla« (dowódcy partyzantów). Nie pij, znaj swoje miejsce”.

Pierwsze oznaki, że coś jest nie tak, pojawiły się, gdy Koppel przybył na położoną u brzegów Estonii wyspę Sarema, która była niegdyś gniazdem antykomunistycznego ruchu oporu. Na spotkanie mu wyszli partyzanci. Wszyscy oni (gdybyż o tym wiedział!) byli weteranami KGB. Wzięli jego starannie zapakowaną walizkę, w której znajdowały się pieniądze, broń i inne materiały dla bojowników, i zwrócili ją z zawartością przewróconą do góry nogami, mówiąc, że upadła i pękła. Na pytania o sytuację w kraju dostawał wymijające odpowiedzi. Ukrywszy się na strychu w gospodarstwie w pobliżu miasta Viljandi na południu Estonii, Koppel zajął się szyfrowaniem i przesyłaniem meldunków do Londynu.

Jego koledzy z KGB zadbali, żeby sytuacja wyglądała realistycznie. W pewnym momencie wyreżyserowali pośpieszny forsowny marsz w głąb lasów, rzekomo dla uniknięcia rewizji domu, w którym przebywali. Szarpiąc mu nerwy, w nocy podjeżdżały i odjeżdżały tajemnicze ciężarówki. Zabierały one i przywoziły zespoły funkcjonariuszy KGB, którzy prowadzili obserwację. W zimie w roku 1954–1955 partyzanci powiedzieli, że pora przenieść się do nowego miejsca na północy Estonii. Cała grupa zrobiła przerwę w podróży, zatrzymując się w jakiejś willi na luksusowym przedmieściu Tallina, gdzie zasiedli do stołu zastawionego jedzeniem i trunkami. Rzekomy przywódca grupy, „Karl”, powiedział, że świętują w ten sposób zdobycie przez partyzantów dla ich gościa radzieckiego wewnętrznego paszportu.

Zacząłem czuć się jakoś dziwnie. Powiedziałem: „Nie jestem przyzwyczajony do picia”. Potem nie miałem jednak nawet czasu, żeby pomyśleć, padłem. Słyszałem jakieś głosy i czułem jakieś ruchy. Gdy doszedłem do siebie, znajdowałem się w jakimś pokoju, całkiem nagi. Byli tam Rosjanie, widziałem jakieś zaglądające twarze. Było tam też dwóch znacząco uśmiechających się Estończyków.

KGB było przeświadczone, że Koppel będzie miał tabletkę cyjanku potasu, rozebrano go więc, żeby ją odnaleźć. Była to standardowa procedura. Nie zrobiono tego podczas jego podróży, może dlatego – jak sam mówi – że bardzo wymiotował z powodu choroby morskiej. Najbardziej martwił się o rodziców. Niezbyt rozważnie zwierzył się swoim partyzanckim „kolegom”, z którymi siedział w bunkrze, że jego krewni żyją i mieszkają w Estonii. Grał na czas, ale wkrótce zdał sobie sprawę z tego, że każdy szczegół jego misji był już znany. Pamięta, że myślał: „Nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło. Nie mogę niczego wydać, bo oni wszystko i tak już wiedzą”. Koppel miał chyba szczęście, że został schwytany po śmierci Stalina, kiedy wysiłki KGB skupiały się bardziej na zwalczaniu szpiegów niż powstańców. Jego „opiekunowie” postanowili spróbować wykorzystać go do własnych celów. W sytuacji, gdy na dalszym planie zawsze czaiła się groźba dobrania się do jego krewnych, przewieźli go w nowe miejsce i kazali mu nadawać zwykłe depesze do Brytyjczyków, tak jak poprzednio. Trwało to ponad rok. Potem nastąpiła najbardziej zagadkowa część jego historii.

W roku 1956 Koppla nagle zabrano do Moskwy, gdzie przetrzymywano go na Łubiance, w otoczonej złą sławą siedzibie KGB. Nic mu nie wyjaśniono, ale traktowano go dobrze. W pewnym momencie jego gospodarze zabrali go nawet na przedstawienie baletowe do Teatru Wielkiego. „Nie chcę na nikogo pokazywać palcem – mówi Koppel – byli przyjemni i uprzejmi” (to chyba pierwszy przypadek, gdy uwięziony agent SIS użył takich przymiotników wobec przetrzymujących go funkcjonariuszy KGB). Ze wzmianek na jego temat w aktach KGB jasno wynika, że sądzili oni, iż zdołali go skłonić do pracy wywiadowczej na Zachodzie. Pewnego letniego poranka przed świtem zabrali go na brzeg na północy Estonii i ku jego wielkiemu zaskoczeniu, oddali mu pistolet, dali mu też łódź, wskazali kurs według kompasu na latarnię morską oraz wręczyli numer telefonu w Finlandii.

Koppel był przeświadczony, że był to wstęp do zamordowania go (łatwo sobie wyobrazić zainspirowaną przez KGB wiadomość o przeszkodzeniu „faszystowskiemu bandycie” w ucieczce). Na pożegnanie przypomniano mu, że jego rodzina wciąż żyje w Estonii. Gdy silnik jego łodzi zaterkotał w półmroku, uświadomił sobie, że naprawdę został zwolniony. Gdy zbliżył się do fińskich wód terytorialnych, zjawił się ścigacz. Bojąc się, że jest to okręt fińskiej straży przybrzeżnej, szybko wyrzucił swój pistolet za burtę. Załoga ścigacza jednak pomachała mu i popłynęła dalej. Wrócił do wolnego świata. Znalazł jakiś dom i zatelefonował – odpowiedział mu Rebane, który... ewidentnie oczekiwał jego powrotu. Koppel początkowo nie wiedział, co mówić. „Nie byłem pewien, co im powiedzieć – byłem w labiryncie wątpliwości”. Martwił się też, że KGB ma w SIS jakąś wtyczkę: „Wszystko, co im powiem, człowiek ten powie Rosjanom”.

Po pobieżnym wysłuchaniu jego relacji w SIS, gdzie – jak się zdaje – nie całkiem mu wierzono, wszystko – a przynajmniej on sam tak to widział – opowiedział Rebane’owi. Jaka jednak była prawda? Czemu KGB zwolniło kogoś, kto – jeśli mówił szczerze – zerwałby te wszystkie pajęczyny gry i dezinformacji? Jedną z możliwości (i według mnie najbardziej prawdopodobną) jest to, że jego zwolnienie było częścią prostej wymiany szpiegów, i to pierwszą podczas zimnej wojny. Rebane wiedział od pewnego czasu, że operacja „Dżungla” jest spalona i utrzymywał regularny kontakt radiowy z fałszywymi partyzantami. Gdy każda ze stron uświadomiła sobie, że druga nie wierzyła już w istnienie jakiegoś poważnego ruchu oporu, nadeszła pora, by szczerze porozmawiać. Być może, Rebane zaoferował, że w zamian za Koppla wyśle z powrotem którąś z wtyczek KGB w Londynie.

Możliwe też, że KGB rzeczywiście usiłowało zwerbować Koppla. Wyjaśniałoby to hotelowe warunki, jakie mu zapewniono na Łubiance. Byłby on jednak nieprawdopodobną wtyczką – w sytuacji, gdy operację „Dżungla” zwijano, każdy, kto był z nią związany, zostałby wzięty pod lupę. SIS by wiedziała, że „Karl” i jego partyzanci byli od początku nieprawdziwi. Nawet jednak, jeśliby się zgodził grać według planu KGB, to szansa, że ktokolwiek powierzyłby Kopplowi jeszcze jakieś tajemnice, i tak była minimalna. W istocie zarówno jego, jak i innych powracających agentów SIS traktowała podejrzliwie – niektórzy z nich żalili się, że zostali objęci regularną, natarczywą obserwacją przez funkcjonariuszy kontrwywiadu. Koppel podkreśla, że KGB nie dało mu żadnych instrukcji ani żadnego kontaktu w Londynie. Jego nazwisko pojawiło się później na liście uciekinierów poszukiwanych przez władze radzieckie. Wskazuje to, że nie wypełnił żadnych instrukcji, jakie przekazało mu KGB.

Koppel był ewidentnie nieświadom pełnej rozległości oraz charakteru gry i dezinformacji, jaka otaczała jego misję, do chwili, gdy mu to wyjaśniłem. Nie czytał książki Czerwona pajęczyna. Jego wiara w Rebane’a pozostaje jednak do dziś niezachwiana (ten legendarny estoński dowódca był gościem honorowym na jego ślubie w roku 1960). Cierpko przypomniał wtedy swemu przełożonemu: „Pan pułkownik powiedział mi: »nie przejawiać inicjatywy«”. Na co Rebane chłodno odrzekł: „Jestem żołnierzem, a nie wyszkolonym funkcjonariuszem wywiadu”. Tak czy inaczej, szpiegowanie było ostatnią rzeczą, o jakiej mógł myśleć mający wiele spraw do załatwienia Koppel. Przeniósł się na wieś, uzyskał brytyjskie obywatelstwo, doszedł do siebie po epizodzie bliskim załamania nerwowego i przestał myśleć o Estonii. Zmieniło się to dopiero w latach dziewięćdziesiątych. Trzej żyjący jeszcze wówczas Estończycy z SIS: Kiik, Koppel i Urm, dali znać o sobie nowo ustanowionej Ambasadzie Estonii w Londynie. Urzędnik, który wówczas tam pracował, pamięta, że odebrał telefon. Anonimowy głos spytał: „Jak brzmi mój estoński? Nie mówiłem w nim 30 lat”. Wraz z innymi weteranami partyzanckiej wojny otrzymali oni od swego odrodzonego kraju odznaczenia wojskowe^46.

Po intensywnej perswazji swój dług z przeszłości uznała również SIS. Zaprosiła owych trzech mężczyzn na przyjęcie z szampanem w domu pod numerem 3 na ulicy Carlton Gardens, gdzie podejmuje ona swoich gości zagranicznych, a nieśmiertelny „major Halliday” przeprowadza rozmowy kwalifikacyjne z mającymi ukończone studia kandydatami do zatrudnienia w tej służbie********. Dom ten znajduje się niedaleko biura na Ryder Street, tam gdzie ich kontrolerzy spartaczyli misję. W obecności wysokich rangą osobistości brytyjskich i estońskich wręczono im kopie pomnika komandosa stojącego w Auchtermuchty, na stokach góry Ben Nevis w Szkocji, gdzie uczestniczący w operacji „Dżungla” agenci szkolili się 40 lat temu. Figurka ta pokazuje trzech mężczyzn w przedwojennym mundurze polowym – battle dress, stojących razem i czujnie patrzących. Nad napisem: „Zjednoczeni pokonamy”********, SIS dodała: „Nigdy o was nie zapomnimy”. Po amnezji, jaka dotknęła Wielką Brytanię w sprawie jej długów wobec państw bałtyckich, wygląda to znów na myślenie życzeniowe. Zważywszy, że wysiłki, jakie władze w Estonii podejmowały, żeby pomóc wywiadowi brytyjskiemu po raz trzeci w ciągu 90 lat, cała ta sprawa wydaje się jeszcze bardziej żałosna.

* W czasie niemieckiej okupacji Estonii służył on również w Wehrmachcie i w Waffen SS, dochodząc w tej ostatniej formacji do stopnia Standartenführera – przyp. tłum

** Gdy w roku 1977 został on zmuszony do wyemigrowania z Litwy, z powodu swojej działalności opozycyjnej, Czesław Miłosz zaprosił go do podjęcia pracy w charakterze wykładowcy Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley. Wykładał tam języki rosyjski i polski – przyp. tłum.

*** Był nim Augusts Bergmanis.

**** Rihards Zande i Ēriks Tomsons.

***** Jego litewskim i łotewskim odpowiednikiem byli odpowiednio emigrant i wykształcony w Oksfordzie prawnik, Stasys Žymantas, oraz lotnik, Rūdolfs Silarājs.

****** Po odejściu z SIS Philby został na krótko zatrudniony przez mojego pracodawcę, tygodnik „Economist”, jako nasz korespondent na Bliskim Wschodzie. Będąca wówczas jednym z naszych redaktorów odpowiedzialnych za Bliski Wschód Barbara Smith pamięta, że jego korespondencje były znakomite, ale musiała go poganiać, bo mało pisał. Powód tego wkrótce poznaliśmy, gdy zjawił się w Związku Radzieckim.

******* Funkcjonariusz CIA, David Murphy, odpowiedział w podobnym tonie: „Nawet jeśli nie przysyłają dobrych informacji wywiadowczych, to przysparzamy Rosjanom wiele bólu głowy”.

******** Na mocy ustawy o wzajemnym bezpieczeństwie – The Mutual Security Act – na antyradziecką partyzantkę przyznano 100 milionów dolarów.

******** Nikolai Balodis.

******** Wyszkolony w Ameryce Litwin, Jonas Kukauskas, został schwytany zaraz po zrzuceniu go na spadochronie na Litwę w kwietniu. W obliczu tortur zgodził się zdradzić swego przywódcę. Grobu Lukšy nigdy nie odnaleziono.

******** Ludis Upãns; w książce Bowera występuje on jako „Lodis” Upãns.

******** Rzeka ta przebiega na wschód od Uralu – przyp. tłum.

******** Jego prawdziwe nazwisko brzmiało Nikolai Urm. Aż do przejścia na emeryturę pracował w dziale wyrobów elektrycznych domu towarowego John Lewis. Zmarł w roku 2005 na bezbarwnym przedmieściu Londynu, Neasden, gdzie jedynym pozostałym śladem jego niezwykłej kariery jest charakterystyczna dla estońskich domów zardzewiała podkowa zawieszona nad drzwiami wejściowymi w jego domu na Bermans Way. Jeśliby książka ta wpadła jakimś trafem w ręce jego krewniaczki, Karen Toley („Kim”), byłbym jej ogromnie wdzięczny, gdyby się do mnie odezwała.

******** Byłbym wdzięczny, gdyby zechciał skontaktować się ze mną ktoś, kto potrafiłby rozpoznać funkcjonariusza SIS stojącego po lewej stronie.

******** Powrócił kilkakrotnie do Estonii w latach dziewięćdziesiątych. Zaofiarował wtedy pieniądze na budowę upamiętniającego wojnę pomnika, spotkał się też z wyrazami bardzo spóźnionego uznania ze strony rodaków. Przekazał współrzędne miejsca pod Murmańskiem, gdzie zakopał swój nadajnik radiowy. Ma je pewien były funkcjonariusz estoński, który zamierza go wydobyć, gdy będzie to możliwe bez większych problemów.

******** Będę się cieszył, jeśli okaże się, że zostałem wprowadzony w błąd.

******** Stał on na czele MI6 w latach 1999–2004 – przyp. tłum.

******** W roku 1944 został na krótko wcielony do armii niemieckiej, ale nie służył w tej samej jednostce co Rebane.

******** W dawnych latach rozmowy kwalifikacyjne przeprowadzali mężczyźni o różnej budowie ciała, wzroście i kolorze włosów. Wszyscy oni przedstawiali się jako „major Halliday”.

******** Statuetki takie można kupić w sklepach z upominkami. Ich cena, wraz z kosztami opakowania i przesyłki pocztowej, wynosi około 200 funtów. Można kupić również taką statuetkę ze srebra, ale przypuszczalnie uznano, że byłaby zbyt droga.

Rozdział 10

Świat do góry nogami

Na początku lat dziewięćdziesiątych zachodnioeuropejskie agencje szpiegowskie objeżdżała niezwykła delegacja. W jej skład wchodzili wysokiej rangi funkcjonariusze służby bezpieczeństwa z Czechosłowacji, kraju, w którym władza komunistyczna załamała się ledwie kilka tygodni wcześniej. Niedbale ubrana trójka czuła się lepiej w zadymionych kawiarniach, stanowiących kulturową scenę dysydentów, niż w małomównym, odzianym w garnitury świecie szpiegostwa. Przywiezione przez nich przesłanie od nowych przywódców było proste – prosili o jak najrozleglejszą współpracę. Pragnęli nie tylko pomocy w stworzeniu nowych służb bezpieczeństwa i wywiadu, niezbrukanych komunistyczną przeszłością. Chcieli również, aby uchodźcy powrócili w chwale i aby obywatele ich kraju, którzy potajemnie pracowali dla zachodnich agencji, ujawnili się i zostali odznaczeni medalami.

Świat, jak się wydawało, przewrócił się do góry nogami. Służby bezpieczeństwa i wywiadu stanowiły zarazem i cytadelę komunistycznej władzy, i główny cel wysiłków wywiadowczych zmierzających do uczynienia w niej wyłomu. Obecnie szpiedzy pracujący dla systemu komunistycznego zostali pokonani, a ich odpowiednicy na Zachodzie mrugali oczami, oszołomieni panującą na polu bitwy ciszą. Wkrótce po aksamitnej rewolucji, w listopadzie 1989 roku, byłem jednym z pierwszych obcych ludzi, którzy odwiedzili mieszczącą się w Pradze siedzibę napawającej lękiem tajnej policji StB[*].

Przed upadkiem reżimu byłem w Pradze jedynym dziennikarzem reprezentującym anglojęzyczne środki przekazu. Gmach ten, należący niegdyś do seminarium duchownego, a potem skonfiskowany przez komunistów, od dawna mnie fascynował. Położony przy drodze prowadzącej na lotnisko, z daleka się wyróżniał przez jego charakterystyczne anteny stojące na dachu. W pobliżu mieściła się też fasadowa organizacja, w której faktycznie ulokowało się KGB. Budynek wyglądał ponuro. Tam właśnie najokropniejsi ludzie w kraju warzyli składającą się z szantażu i zdrady miksturę wiedźm. Pod groźbą odwetu na dzieciach mężów i żony zmuszano do szpiegowania siebie nawzajem, stwarzając sytuację, w której każde z nich zadręczało się wyrzutami sumienia, ale wierzyło, że jest to konieczne poświęcenie. Słyszałem opowieści o torturowaniu ludzi w piwnicach i o roli wszechobecnych „doradców” z Moskwy, faktycznych władców komunistycznego państwa czechosłowackiego. Zaledwie kilka tygodni wcześniej wszelka próba wejścia do tego gmachu skończyłaby się natychmiastowym aresztowaniem. Teraz jednak reżim został pokonany. Zamiast przemykać się pod ścianami, śmiało wkroczyłem do środka.

Nasz przygnębiony przewodnik nie wyglądał na szczególnie podekscytowanego tą wycieczką. Monotonnym głosem poinformował, że wszyscy pozostali pracownicy zostali odesłani do domu i mają czekać na instrukcje. Odłączywszy się od gromady innych wścibskich przybyszów z Zachodu, zacząłem myszkować po niestrzeżonych biurach: otwierałem wybrane na chybił trafił drzwi i szperałem po teczkach i fiszkach katalogowych. Miałem niezbyt realistyczną nadzieję, że uda mi się natrafić na jakiś ślad tych funkcjonariuszy StB, którzy przez miniony rok koło mnie węszyli, usiłowali mnie zwerbować i zastraszali moich przyjaciół. Korytarze, wypełnione echem moich kroków, nie były wszakże tak opuszczone, jak by się zdawało. Oto za rogiem napotkałem pancerne drzwi z telefonem łączności wewnętrznej. Gdy wcisnąłem guzik, stanowczy głos kazał mi się opowiedzieć. Zuchwale odpowiedziałem: „Jestem brytyjskim dziennikarzem, czy mogę wejść?”. Gdyby Lucyfer odwiedził Watykan, nie doznałby chłodniejszego przyjęcia. Sekundy później zostałem wyprowadzony przez moich poirytowanych gospodarzy. Jeden z nich mruknął do drugiego: „Chciał wejść do sali szyfrów”. Zaintrygował mnie. Jeśli służba ta była już martwa, to kto przesyłał depesze i o czym? Później jednak się przekonałem, że obalenie komunizmu to jedno, a wykorzenienie jego struktur to całkiem coś innego.

Jeszcze sporo przed upadkiem sowieckiego imperium w roku 1991 linie frontu zaczęły mięknąć. Już w roku 1986 na spotkaniu w Wiedniu CIA i KGB stworzyły coś na kształt „tylnej furtki” służącej do kontaktów między obu stronami. Miała ona być sposobem praktycznego, odpolitycznionego unikania kryzysów i nieporozumień, jak też służyć zbadaniu możliwości współdziałania w sprawach, którymi zainteresowane były obie strony, jak na przykład terroryzmem^1. Zakres ten rozszerzono później o porozumienie dotyczące traktowania zbiegów i targowania się przy wymianie szpiegów. Po upadku muru berlińskiego w październiku 1989 roku[**] szpiedzy brytyjscy, amerykańscy i francuscy zaczęli się spotykać na gruncie towarzyskim ze swoimi sowieckimi odpowiednikami. Porównywali notatki na temat kłopotliwych perspektyw zjednoczenia Niemiec, a czołowy specjalista od Europy Wschodniej w CIA, Milt Bearden, współczująco wysłuchiwał, jak jego odpowiednik z KGB narzekał, że żeby odwiedzić miasto, które jego przodkowie z takim trudem wyzwolili od faszyzmu, będzie musiał wkrótce występować o wizę. W niektórych przypadkach dawni wrogowie zabrali się do prowadzenia interesów, zakładając spółki ochroniarskie, lub też – jak w przypadku dwóch berlińskich rezydentów – z KGB i CIA – wspólnie napisali książkę^2.

W miarę jak Kreml tracił kontrolę nad tym regionem, kresy byłego Związku Radzieckiego stały się doskonałą odskocznią do szpiegowania jego rdzennego terytorium. Od Tallina po Tbilisi pogranicze, które wcześniej było środowiskiem wrogim dla operacji zachodnich służb, stało się przyjazne i dające satysfakcję. Ponadto, jako że kij i marchewka, jakimi posługiwał się system sowiecki, przestały istnieć, koszty i ryzyko szpiegowania niepomiernie się zmniejszyły. Niegdyś zdrada prowadziła nie tylko do zwolnienia z pracy i więzienia, lecz ze sporym prawdopodobieństwem – także do egzekucji. Zmiany nastąpiły szybko. Ostatnim zachodnim szpiegiem, którego stracono w Związku Radzieckim w roku 1988, był idealista, Dmitrij Poljakow, emerytowany generał pułkownik GRU^3. Już w roku 1989 jednak reżim ten w dużym stopniu stracił możliwość zastraszania. Nadal mógł szantażować, ale rozpalona przez Lenina w roku 1917 mordercza pasja prawie wygasła. Atrakcyjny przestał być także misterny system przywilejów stosowanych w charakterze nagród: dostęp do lepiej zaopatrzonego sklepu, większe mieszkanie, zapewnienie dziecku wyższego wykształcenia, może nawet wycieczka za granicę. Mając nieco waluty wymienialnej, najskromniejszy nawet człowiek mógł zapewnić sobie lepsze życie, niż system oferował swym najbardziej faworyzowanym sługom.

Zmienił się też klimat ideologiczny. Gdy zbliżał się dzień sądu, tym, którzy zachowali resztki lojalności wobec dawnego reżimu, trudno było zachować motywację. Podstawą sowieckiej mentalności stało się traktowanie Zachodu jako łupieżczego wroga. Obecnie jednak „obóz kapitalistyczny” był cenionym partnerem pożyczającym pieniądze i przysyłającym pomoc żywnościową. W dawnych państwach satelickich ludzie z chęcią nieśli pomoc każdemu, kto chciał pogrzebać resztki „imperium zła”. Nawet w najdrażliwszych punktach struktury państwowej i w najwyższych elitach podcięte morale niszczyło lojalność.

Zimna wojna była walką egzystencjalną, w której bezwzględność na ogół zwyciężała nad sentymentem. W nowej epoce należało dokonywać bardziej złożonych wyborów. Czy tą wielką nagrodą było zjednoczenie Niemiec na warunkach Zachodu? W takim razie należało za najważniejszą sprawę uznać wsparcie słabnącego reżimu w Moskwie, gdy zawierał on niezbędne porozumienia. Oznaczało to przyhamowanie agresywnego zdobywania informacji wywiadowczych, co mogłoby wyglądać na dalsze upokarzanie przywódców ZSRR. Inni wywodzili, że bez sensu jest wierzyć, iż Zachód mógłby wesprzeć reformistów, którzy lada chwila utracą władzę, lepiej więc wykorzystać sytuację, która w danej chwili była korzystna dla Zachodu. Za tym drugim wariantem opowiadały się zwłaszcza służby kontrwywiadowcze. Zarówno CIA, jak i SIS podejrzewały, że w okresie zimnej wojny zostały dogłębnie spenetrowane, ale nie miały na to konkretnych dowodów. Agencje szpiegowskie Czechosłowacji, NRD i Polski były przeciwnikami wzbudzającymi lęk. Obecnie znajdowały się one w przyjaznych Zachodowi rękach, a zaoferowane przez nie informacje o ich wcześniejszej działalności stanowiły nieoceniony skarb. W sytuacji, gdy kłopoty miało nawet KGB, wytropić „kretów”, nielegałów, podwójnych agentów i innych informatorów nigdy nie było łatwiej. W istocie funkcjonariusze KGB ustawiali się w kolejce, oferując zachodnim łowcom szpiegów swe usługi, niekiedy dosłownie. Doszło do tego, że biuro CIA zajmujące się przesiedlaniem zbiegów pożaliło się, że nie może już nikogo więcej przyjąć. W co najmniej jednym przypadku szykującemu się do przejścia na drugą stronę uciekinierowi powiedziano, żeby wystąpił o wizę amerykańską normalnymi kanałami.

Potrzeby łowców szpiegów były jednak tylko jedną górą papierów na biurkach znękanych władców szpiegów. Więcej informacji z desperacją domagali się również ich dysponenci polityczni. Czy reformy w Związku Radzieckim będą kontynuowane? Czy ZSRR się rozpadnie? Powstał cały przemysł zajmujący się wykradaniem (lub – w zależności od punktu widzenia – uzyskiwaniem) urządzeń techniki wojskowej: latarni radiolokacyjnych, systemu rozpoznawania samolotów „swój czy wróg”, metod szyfrowania, systemów dowodzenia i kontroli broni jądrowej, systemów łączności radiowej z okrętami podwodnymi i tym podobnych^4. Targując się na zbrojeniowym bazarze, szukano również odpowiedzi na subtelniejsze pytania: kto dowodzi arsenałem jądrowym, a zwłaszcza łatwo przenośnymi ładunkami taktycznymi, niekiedy nie większymi od walizki? Czy były one odpowiednio strzeżone? Jaki potencjał zachowała radziecka flota okrętów podwodnych? Jaki był poziom radzieckiej techniki podsłuchu łączności przeciwnika? Czy faktycznie mogli oni podsłuchiwać rozmowy telefoniczne w Sztokholmie? W Berlinie? Albo w Waszyngtonie? Do roku 1994 politycznym priorytetem było wycofanie wojsk radzieckich ze wschodnich Niemiec i z państw bałtyckich, ale także ich szpiegowanie. Dyscyplina poszła w kąt, rozszalała się korupcja. Sprzedawano wszystko, od zaawansowanych technicznie przyrządów, takich jak noktowizor, po zupełnie zwyczajne towary, takie jak benzyna. Dotyczyło to również tajemnic wojskowych.

Znalezienie odpowiedzi na te wszystkie pytania wymagało zwerbowania informatorów na skalę, jaka wcześniej była nie do wyobrażenia. W czasach zimnej wojny dotarcie do kogoś w strukturze władz ZSRR stanowiło nie lada wyzwanie. Obecnie bezpośrednimi celami werbunku były nawet GRU i KGB. Podatni na perswazję byli wszyscy – politycy, urzędnicy, oficerowie i szpiedzy. Wielu z tych, którzy przysięgali bronić ojczyzny, czuło, że zatraciło cel życia. A przynajmniej łatwo było ich przekonać, aby tak myśleli. Niewiele zarabiali, pobory dostawali z opóźnieniem, żyli w okropnych warunkach mieszkaniowych. Większości z nich wystarczyło zaoferować pieniądze. Starsi oficerowie martwili się, co będzie, jak przejdą na emeryturę. Dla tych, którzy mieli rodziny, możliwość zapewnienia im bytu brała górę nad lojalnością wobec ojczyzny. Niektórzy uważali, że branie pieniędzy jest poniżające, ale prosili po prostu o lekarstwa. W zamian za niezawodne dostarczanie (będącej inaczej nie do zdobycia) insuliny dla ukochanej osoby cierpiącej na cukrzycę swój kraj pewnie zdradziłoby wielu czytelników tej książki.

Mocno kontrastowało to z latami istnienia ZSRR. W latach po załamaniu się operacji „Dżungla” i jej siostrzanych operacji także zachodnim wywiadom wiodło się źle. Przede wszystkim w gruzach legła ich reputacja. Kremlowscy propagandyści nie posiadali się ze szczęścia z powodu triumfu odniesionego przez KGB (materiały stawiające SIS w żenującym świetle publikowali jeszcze wtedy, gdy sowieckie imperium już dogorywało). SIS i CIA przedstawiano w nich jako organizacje cyniczne, niekompetentne i rojące się od faszystowskich kolaborantów (nie był to opis całkowicie nietrafny)5. Ich nadwerężona wiarygodność utrudniała werbowanie nowych osób, a gdy uwzględnić potęgę KGB, prowadzenie ich było jeszcze trudniejsze. W czasach, kiedy major Lukaševičs działał w istocie jak biuro podróży, przewożenie agentów tam i z powrotem nie nastręczało trudności. Później jednak stało się niebezpieczne i trudne. Poprawiła się również radziecka obrona przeciwlotnicza, co bardzo utrudniało zrzuty ludzi na spadochronach.

W sytuacji, gdy paranoję ze strony władz podsycały działania wywrotowe, jakie Zachód próbował aranżować, począwszy od połowy lat pięćdziesiątych, departament kontrwywiadu KGB[***] miał wielkie wpływy i dysponował kolosalnymi środkami. Istniało wielkie niebezpieczeństwo, że zachodnie wywiady dadzą się złapać na haczyk i zostaną spenetrowane. Jeśli zwerbowano agenta, jak można go bezpiecznie prowadzić? Jak poznać, że przeszedł na drugą stronę? Jak poznać, że przekazywane przezeń informacje są rzetelne? Według najlepszej książki na ten temat, The Friends, napisanej przez Nigela Westa^6, SIS zrezygnowała z próby werbowania lub prowadzenia agentów w Moskwie, ze względu na „tak wrogie warunki, że było to niemożliwe”. KGB wszędzie miało swoje oczy i uszy, więc nawet przypadkowe kontakty towarzyskie z miejscowymi mieszkańcami mogły wywoływać niemiłą reakcję. Dzięki wszechobecnym informatorom KGB najzwyklejsze rutynowe szpiegowskie procedury, takie jak poszukiwanie martwych skrzynek, w których można by zostawić meldunek czy instrukcję, albo miejsc na potajemne spotkanie stanowiło „kompletną stratę czasu”. Cudzoziemcy rzucali się w oczy, a „ledwie udało się ujść spod obserwacji jednego zespołu, już na jego miejscu wyrastał następny”. Nigel West zauważył, że placówka CIA w Moskwie „również doszła do wniosku, że prowadzenie agentów w stolicy ZSRR to nieopłacalny interes”. Taką opinię wyrażono po schwytaniu w październiku 1959 roku jednego z jej czołowych informatorów, Piotra Popowa, w trakcie przekazywania meldunku prowadzącemu go funkcjonariuszowi CIA. Amerykanin został zwolniony. Jeśli chodzi o Popowa, to sądzi się, że to właśnie on był tym agentem, o którym wspomniano we wcześniejszym rozdziale książki, poświęconym szpiegowskiemu rzemiosłu. Wsadzono go do płonącego pieca, a to makabryczne morderstwo sfilmowano dla pożytku nowo przyjętych do służby funkcjonariuszy GRU. Najwyższy stopniem funkcjonariusz KGB, jaki zbiegł do Ameryki, gdy mieszkał w Związku Radzieckim, Wiktor Szejmow****, przez wiele miesięcy zastanawiał się w Moskwie, jak spotkać się z funkcjonariuszem brytyjskiego czy amerykańskiego wywiadu, żeby złożyć im ofertę przejścia na drugą stronę. Znalazł wreszcie sposób, wychodząc przez niezamknięte okno z toalety w jednym z kin w Warszawie^7.

Jeśli trudnym dla szpiega terenem była Moskwa, to dotrzeć na prowincję było jeszcze trudniej. Zachodnie służby szpiegowskie nadal bardzo interesowały się krajami bałtyckimi, w których upatrywały potencjalną odskocznię do rozpętania trzeciej wojny światowej. Urządzenia nasłuchowe przeszukiwały fale radiowe, aby znaleźć nadawaną korespondencję, którą można by rozszyfrować i przeanalizować. Na dużej wysokości nad rejonem tym przelatywały samoloty szpiegowskie. Analitycy ślęczeli nad sowieckimi środkami przekazu, poszukując wskazówek na temat infrastruktury, demografii i morale społeczeństwa (sowieccy cenzorzy w tym czasie usiłowali zadbać o to, żeby nikt nie wpadł na ukrywaną tajemnicę, zestawiając z sobą choćby najbardziej niewinne informacje). Korzystano też ze źródeł osobowych, wykorzystując do maksimum ograniczone możliwości turystyki i podróży w interesach. Schodząc na ląd, marynarze ze statków handlowych mogli mieć otwarte oczy i uszy, opróżniać martwe skrytki lub przekazywać pieniądze. Odbywające się od czasu do czasu imprezy kulturalne i sportowe dostarczały cudzoziemcom okazji do odwiedzin, zmieszania się z miejscowymi mieszkańcami i dyskretnego zniknięcia. Dla większości gości jednak, co dopiero mówić o szpiegach, nawiązywanie prywatnych kontaktów było ryzykowne lub wręcz niemożliwe^8.

W tej atmosferze zastraszenia Brytyjczycy i Amerykanie robili, co mogli. Od połowy lat sześćdziesiątych pod legendarnym przywództwem Harolda Shergooda (znanego jako Shergy) MI6 skupiło się na werbowaniu i prowadzeniu informatorów z ZSRR w krajach trzecich lub informatorów spoza ZSRR wewnątrz Związku Radzieckiego. Dawne trzeszczące siatki zostały zastąpione przez starannie przygotowywane operacje z udziałem indywidualnych agentów. Po porażkach w latach pięćdziesiątych brytyjski wywiad pozbył się zawodnych emigrantów i posłał na emeryturę ludzi niekompetentnych, takich jak Carr. Zaczął też lepiej szkolić swoich funkcjonariuszy w praktycznym rzemiośle szpiegowskim: uczono ich, jak skrupulatnie korzystać z martwych skrytek i kontaktu „w przelocie”. Postęp objął również właściwe posługiwanie się sfingowanymi danymi osobowymi. Kompetencje techniczne są bowiem tylko jednym ze składników sukcesu. Równie ważny jest kontekst, w jakim się korzysta z danej tożsamości. Własnych funkcjonariuszy i agentów ćwiczono w procedurach pozwalających zneutralizować obserwację i prowadzić działania wymierzone przeciwko wywiadowi drugiej strony. Dla każdego potajemnego spotkania przygotowywano plany awaryjne. Prześwietlanie pod kątem kontrwywiadowczym, które niegdyś uważano za działalność śmieszną, omalże zaściankową, stało się bardziej gruntowne. Szpiedzy mogli się spodziewać, że zostaną odpytani ze wszystkiego, co w ich życiu nowe lub niezwykłe, od nowych sąsiadów po nowe kochanki. SIS uzyskała też nowy wymiar quasi-naukowy, zatrudniając analityków i ekspertów, którzy zawiłości sowieckiej biurokracji rozumieli bardziej kompleksowo niż entuzjaści pokroju Carra, przez co byli w stanie odtworzyć drogi kariery przeciwników i osób będących celem operacji wywiadowczych z najbardziej fragmentarycznych poszlak.

Te trwające latami wysiłki ostatecznie wydały owoce – w przypadku SIS był nim Miloslav Kroča z Czechosłowacji (którego córka otrzymała opóźnioną nagrodę w roku 1990), Oleg Pieńkowskij (który został schwytany i stracony)9 i następnie – Oleg Gordijewski (którego wyrwano ze szponów KGB)10. W przypadku CIA na liście zasług widnieją nazwiska takich szpiegów jak Dmitrij Poljakow i zajmujący się uzbrojeniem naukowiec, Adolf Tołkaczow, rozstrzelany w roku 1986^11. Godne uwagi jest jednak, że (na tyle, na ile można to ocenić na podstawie źródeł publikowanych) przytłaczająca większość osób zwerbowanych przez SIS i CIA w bloku sowieckim, których w latach 1960–1990 było łącznie najwyżej osiemdziesięciu, a być może, że nie więcej niż czterdziestu, i które się do czegoś nadawały, to nie ludzie zwerbowani w wyniku całego, kosztownego, ryzykownego procesu przedkładania oferty i perswazji, ale ochotnicy motywowani idealizmem.

Gdy skończyła się zimna wojna, wiele osób się zastanawiało, czy cały ten kosztowny i mało wydajny aparat szpiegowski jeszcze się do czegoś przyda. Kiedy upadał mur berliński i kiedy w sierpniu 1991 roku dokonano puczu [Janajewa – przyp. tłum.], najlepszym informatorem na ich temat okazała się nie CIA, ale CNN.

Bearden ponuro wspomina:

Nie mieliśmy na miejscu żadnych szpiegów, którzy mogliby nam zapewnić jakąś pogłębioną wiedzę o planach rządu wschodnioniemieckiego albo na przykład zamiarów przywódców ZSRR^12.

Kreml ewidentnie nie pragnął zaatakować Zachodu i miał niewielkie po temu możliwości. Wycofał się z udziału w regionalnych konfliktach w Ameryce Łacińskiej, Afryce, Afganistanie i na Dalekim Wschodzie. Czynił wielkie starania, aby pogrzebać antagonizmy z przeszłości. Niektórzy przywódcy polityczni, zwłaszcza we Francji, w Niemczech i w Stanach Zjednoczonych, uważali swoje służby szpiegowskie za kłopotliwą spuściznę dawnych, złych dni. Przyjaźnie nastawione do siebie kraje nie powinny się nawzajem szpiegować, zwłaszcza jeśli nadal chcą pozostawać w przyjaźni. Peleryny i sztylety odłożono do szafy. Agresywne zachowanie KGB stanowiło lustrzane odbicie podobnego, kowbojskiego zachowania zachodnich agencji szpiegowskich.

Było to podejście godne optymizmu wolterowskiego Panglossa. ZSRR szpiegował do momentu, gdy się rozpadł, a pod flagą Rosji działalność tę kontynuowano niemal bez żadnych przerw. Nawet w chwili największego załamania SWR – jak przemianowano I Zarząd Główny KGB w grudniu 1991 roku – przygotowywał nowy rzut agentów. W maju 1992 roku aresztowano w Finlandii dwóch rosyjskich nielegałów. Mieli oni brytyjskie paszporty na nazwiska James Peatfield i Anna Marie Nemeth (ludzie, którzy faktycznie tak się nazywali, nie posiadali się ze zdumienia, że ich tak wykorzystano). Owa para to w rzeczywistości Igor i Natalia Liuskowowie; wysłano ich przypuszczalnie w celach szkoleniowych. Pod naciskiem politycznym zarówno SIS, jak i jej fińskie odpowiedniki całą sprawę zbagatelizowały. W późniejszych miesiącach tego samego roku na swoje sfingowane studia przybył do Kanady „Heathfield”. Nielegał, któremu udało się odgrywać tę rolę najdłużej (schwytano go dopiero w roku 2010), „Urugwajczyk” Juan Lazaro przeniosł się do Nowego Jorku w roku 1985 i miał tam wykonywać zadanie, które rozpoczęło się niemal w tym samym czasie co reformy Gorbaczowa. Zachód martwiłby się jeszcze bardziej, gdyby wiedział o ludzkiej bombie zegarowej pozostawionej przez KGB na terenie, który – jak się zdawało – właśnie opuszczało. Wycofując się, imperium to zachowało kopie najcenniejszego skarbu – teczki tajnej policji z dowodami dawnej współpracy.

W gorączkowym okresie końca lat osiemdziesiątych i początku lat dziewięćdziesiątych mało kto się tym przejmował. Szpiedzy mieli zajęcie, ponieważ sytuacja była niestabilna. Ledwie zachodni przywódcy zrozumieli, że nowi władcy w Moskwie są nastawieni przyjaźnie, a już się martwili, czy zdołają się oni utrzymać u władzy. Od samego początku w roku 1986 aż do końca w roku 1999 epoka otwartości w Moskwie cały czas wyglądała na tymczasową. Zachodni przywódcy obawiali się zamachu stanu, przykręcenia śruby lub zwrotu w wyborach, w wyniku którego do władzy wróciłby dawny, autorytarny reżim (chociaż gdy wraz z umocnieniem się pozycji Putina i siłowików do tego rzeczywiście doszło, politycy uparcie ignorowali ostrzeżenia ich służb wywiadowczych).

Niektórzy przebiegli analitycy z zachodnich służb wywiadowczych od dawna zauważali narastające resentymenty ze strony rosyjskiego szowinizmu. Wskazali oni na niemodną możliwość, że piętą achillesową reżimu może być kwestia „narodowości”13. Gdy w połowie lat osiemdziesiątych rozbudziły się i wyszły z cienia ruchy niepodległościowe w krajach bałtyckich (i ich odpowiedniki na Kaukazie, w Azji Środkowej, w Mołdawii i na Ukrainie), wizja ta przekształciła się z dyskutowanej przez naukowców teorii w rozpaloną do czerwoności rzeczywistość. Zachodni politycy, którzy niegdyś próbowali obalić komunizm, teraz byli dalecy od euforii, gdy ten, jakże upragniony, dzień zaczął się w końcu zbliżać. Wydawało się, że podparcie sowieckiego imperium w imię utrzymania stabilności jest mądrzejszym kierunkiem działania. Analitycy, ogłaszający wszem wobec radosną wieść, że jego upadek jest tuż-tuż, odkrywali, że są traktowani ozięble. Pokoleniu wychowanemu na idei, że Związek Radziecki stanowi niewzruszony element geopolityczny, trudno było pojąć, że jego części składowe stają się samodzielnymi krajami. W krajach takich jak Litwa, Łotwa i Estonia żyły jeszcze pokolenia pamiętające niepodległość. Innych, takich jak Gruzja, nie było na mapie przez większą część stulecia, a niektóre republiki ZSRR, takie jak wielki terytorialnie i bogaty w ropę naftową Kazachstan, w ogóle nigdy nie miały własnej państwowości. Po roku 1991 podobnie niepokojono się o nową Federację Rosyjską. Czy utrzyma się, czy rozpadnie pod utrzymującą się presją trudności gospodarczych i ambicji etnonacjonalistycznych?

Na Zachodzie ogromnie obawiano się pożogi w stylu jugosłowiańskim. Będąca innym, pozornie trwałym bytem Jugosławia zaczęła się pogrążać w wojnie w roku 1991, w wyniku nieudanej, ale bezkrwawej próby zapobieżenia proklamowaniu niepodległości przez Słowenię. Później życie miało stracić ponad 140 tysięcy ludzi, a ponad 4 miliony musiało uchodzić ze swych domostw (cieszę się, że mieszkający w Oksfordzie wujek Olgicy, Dušan, tego nie dożył)14. Gdyby podobny konflikt wybuchł w Związku Radzieckim, byłby on nie tylko rozleglejszy, ale i o wiele groźniejszy, mogłoby bowiem dojść do użycia broni jądrowej. Według ówczesnej konwencjonalnej mądrości, radykalni nacjonalistyczni politycy parli do niepodległości zbyt mocno i zbyt szybko. Wybuch chaosu lub rozlew krwi mógłby dać „betonowi” w Moskwie pretekst do proklamowania stanu wojennego i położenia kresu eksperymentowi z reformami. Dla krajów sąsiadujących ze Związkiem Radzieckim innym koszmarem była perspektywa powstania dotkniętej nędzą i rządzącej się bezprawiem strefy konfliktu, z której do świata spokoju, jaki udało im się utrzymać przez lata zimnej wojny, napłynęliby uchodźcy, terroryzm i ekstremizm. Gdy w roku 1991 przybyłem do Helsinek, żeby rozgłosić radosną wieść, iż sowiecka okupacja państw bałtyckich lada dzień się skończy, pewna fińska osobistość ponuro mi na to odrzekła: „To się nie może dobrze skończyć”.

Z operacyjnego punktu widzenia rozpad władzy centralnej stanowił niebywałą korzyść. W szczególności państwa bałtyckie stały się dla szpiegów swoistym odpowiednikiem sklepu ze słodyczami – były łatwo dostępne, bogate w potencjalne cele działań wywiadowczych i przyjazne. Po dziesięcioleciach, gdy każda podróż przez granicę ZSRR wymagała skomplikowanych przygotowań, wystarczyło wsiąść na prom płynący z Helsinek czy Sztokholmu. W ciągu kilku godzin zagraniczny gość mógł się znaleźć w pobliżu jakiejś bazy wojskowej, stawiać kolejki zdegustowanym oficerom i sondować, czy byliby gotowi przeprowadzić intratne „badania na zlecenie pewnej »firmy doradczej«”. Od szpiegów aż się roiło, a w początkach lat dziewięćdziesiątych byli oni aż nadto widoczni. Pamiętam grupę ostrzyżonych na jeża Amerykanów, którzy utrzymywali, że są ekipą telewizyjną przygotowującą dokumentację do programu o przyrodniczych walorach wybrzeża Bałtyku. Jako rozkochany w przyrodzie były korespondent BBC, zachwyciłem się szansą na jakąś kompetentną dyskusję. Okazało się jednak, że ich nieznajomości pracy w telewizji dorównywała jedynie obojętność wobec śpiewających łabędzi i innej fauny, chociaż z pewnością świetnie znali topografię linii brzegowej. Znaczna część tego odbywała się pod nosem nominalnych władz, które – chociaż były prozachodnie – nie miały ani ludzi, ani potencjału, żeby zajmować się zagranicznymi służbami wywiadowczymi; zresztą wcale się nimi nie interesowały. W roku 1990 pewna wracająca z Leningradu delegacja dygnitarzy estońskich zatrzymała się w przydrożnym zajeździe, żeby się posilić. Byli zaskoczeni, widząc grupę małomównych, umięśnionych mężczyzn mówiących po niemiecku, z ostrzyżonymi na krótko, jak w wojsku, włosami i odzianych w kombinezony. Na dokładkę towarzyszyli oni jadącej w tym samym kierunku ciężarówce. W rządzie estońskim nikt nie miał pojęcia, że w ich kraju znajdują się tacy faceci ani też, co mają tam do roboty, nikt też nie śpieszył się z wyjaśnieniami.

Niebawem miało się to zmienić. Na początku roku 1992 Estonia powołała do życia własną agencję szpiegowską. Zaprojektowano ją specjalnie pod kątem ścisłej współpracy z SIS. Jej początki były nader skromne – trzej młodzi mężczyźni: prawnik, student historii na ostatnim roku studiów i programista. Żaden z nich nie miał doświadczenia w pracy wywiadowczej. Siedzieli w małym biurze ze stertą książek szpiegowskich pożyczonych z biblioteki. Powierzono im zbudowanie agencji od początku, bez najmniejszego udziału kogokolwiek związanego choćby luźno z KGB. Wkrótce się zorientowali, że Estonia dysponuje wielkim atutem – gotowym gronem dobrze wykształconych i nastrojonych patriotycznie młodych ludzi, którzy znali sowiecki system od podszewki. Po wyszkoleniu ich na funkcjonariuszy wywiadu mogli działać na terenie Rosji i innych krajów, wchodzących niegdyś w skład ZSRR, łatwiej niż ktokolwiek z Zachodu. Wiedzieliby, kogo obierać za cel działalności i jak nawiązywać kontakt, a także, jak interpretować inne elementy – od języka ciała do procedur bezpieczeństwa. Rosyjskim zaś władali na takim poziomie, o jakim niewiele osób z Zachodu mogłoby choćby marzyć.

Zwerbowanie takich ludzi to jedno, wyszkolenie ich to drugie. Jak mieli się nauczyć zaawansowanego warsztatu szpiegowskiego, koniecznego do skutecznego działania? Zgromadzenie takich kwalifikacji wewnątrz instytucji wymaga czasu i odpowiedniej skali. Estonia jest mała, a jej władze śpieszyły się wręcz desperacko. W efekcie, we wrześniu 1992 roku powstało opracowanie, będące wywiadowczą klasyką – liczący dziesięć stron maszynopis ze starannie wyrysowanymi ręcznie między akapitami tekstu sieciami działań^15. W głównych punktach mówiono o mechanizmach gwarantujących zachowanie równowagi politycznej, nadzorze ze strony parlamentu, podziale operacji na części wykonywane przez odrębne komórki organizacyjne, o zakazie wykorzystywania informacji wywiadowczych do celów polityki wewnętrznej i unikaniu „monopolu informacyjnego”. Ustalono też, że szpiegowanie będzie oddzielone od łapania szpiegów. Po przeanalizowaniu innych możliwości dokument ten stwierdzał też, że żywotne znaczenie ma nawiązanie współpracy z wywiadem brytyjskim. Popełnione w przeszłości błędy odłożono na bok. W porównaniu z obecnym zadaniem odległy cień pozostawiony przez operację „Dżungla” wydawał się sprawą nieistotną. „Te kwestie historyczne nie interesowały mnie szczególnie”, powiedział mi jeden z autorów tego dokumentu. Z kolei osoba zajmująca oficjalne stanowisko pytała retorycznie: „A co innego mogliśmy zrobić? Finowie? Zbyt niewiarygodni. Szwedzi? Zbyt rozmiękczeni. Amerykanie? Zbyt przyzwyczajeni do dyrygowania. Francuzi? Zbyt dla nas obcy. Niemcy? Już tu swoje narobili. Musieli to być Brytyjczycy”16.

Pierwszy gość z MI6 na początek spytał swojego młodego estońskiego gospodarza: „Czy jesteście legalni?”. Brytyjczycy chcieli mieć pewność, że mają do czynienia z właściwie ukonstytuowaną agencją rządową, a nie z rozentuzjazmowaną paczką amatorów. To, co nastąpiło później, było – jak na świat normalnie zachowujący ostrożność – skokiem na wiarę. Brytyjczycy postanowili faktycznie „adoptować” nowo utworzony Teabeamet (Urząd do spraw Informacji) i ustanowić ścisłe partnerstwo na wzór powiązań istniejących w świecie anglojęzycznym, czyli z krajami takimi jak Kanada czy Nowa Zelandia. Pierwsi funkcjonariusze estońskiego wywiadu rozpoczęli przyspieszone szkolenie w Fort Monckton w czasach, gdy w większości krajów nadal próbowano znaleźć państwa bałtyckie na mapie. Eksperyment ten odniósł spektakularny sukces. Posiwiali weterani brytyjskiego wywiadu wkrótce rozkochali się w swoich raczkujących szpiegach.

Rosyjscy dysponenci szpiegów patrzyli na te wypadki z dużą podejrzliwością. Estońscy szpiedzy tymczasem bezczelnie nawiązywali kontakt z każdą osobą na oficjalnym stanowisku, która miała dostęp do jakiejś nadającej się do sprzedaży tajemnicy, i często wychodzili z cennymi urządzeniami wojskowymi zabranymi spod nosa ich źle opłacanych i zdemoralizowanych strażników. Pod koniec lata 1994 roku Rosja przekazała władzom estońskim notę, która w jej mniemaniu miała być surowym ostrzeżeniem, aby przestały pomagać zachodnim służbom specjalnym w wykradaniu tajemnic wojskowych. W oczach Rosjan ostrzeżenie to było absolutnie jednoznaczne. Ponieważ przekazano je kanałami dyplomatycznymi, spodziewali się, że stosowne działania zostaną podjęte na najwyższym szczeblu. Strona estońska jednak potraktowała je jako przejaw niegroźnego utyskiwania. Nie podjęto żadnych działań i przypuszczalnie nawet nigdy nie dotarło ono tam, gdzie trzeba. W roku 2005 dochodzenie podjęte poniewczasie przez estoński parlament stwierdziło, iż:

Rosyjski sprzęt był przedmiotem potencjalnego zainteresowania dla władz wywiadowczych różnych krajów zagranicznych oraz innych służb specjalnych, jak też przedstawicieli prywatnych spółek przemysłu zbrojeniowego, być może dla celów szpiegostwa przemysłowego. Komisja doszła do wniosku, że Estonia mogła dostarczyć (...) sprzęt specjalny bądź też zaawansowane technologie wykorzystywane przez armię rosyjską, będące przedmiotem wielkiego zainteresowania służb wywiadowczych różnych krajów.

Według owego raportu obejmowało to m.in.:

podzespoły i układy elektroniczne stosowane w przestrzeni kosmicznej, zaawansowane technicznie urządzenia naprowadzające i obserwujące (jak na przykład podwodne radiolatarnie, radary), jak też zespoły rakiet przeciwlotniczych z urządzeniami pomocniczymi (...) oraz elektroniczne systemy sterowania (...). W jednym konkretnym przypadku estońskiej służbie wywiadu wojskowego oficjalnie zaoferowano na sprzedaż rosyjskie urządzenie elektroniczne stosowane w przestrzeni kosmicznej, które umożliwiało obserwację dla celów wojskowych za pomocą kamer pracujących w podczerwieni (...). W początkach lat dziewięćdziesiątych w Estonii dostępne były też inne urządzenia oparte na technologii wojskowej, jak na przykład wojskowe noktowizory. Według jednego z ekspertów z estońskich służb specjalnych jest prawdopodobne, że z Rosji zostały wywiezione wówczas również tzw. walizkowe ładunki jądrowe^17.

Powód tego niezwykłego skierowania światła na działania zachodnich wywiadów w Estonii miał tragiczny wymiar. Dwudziestego ósmego września 1994 roku podczas nocnego rejsu do Sztokholmu na Bałtyku zatonął cywilny prom, MV „Estonia”. Śmierć poniosło 852 pasażerów. Statek był technicznie zaniedbany, jego ładunek był źle rozłożony, nie był też konstrukcyjnie dostosowany do warunków, jakie panowały wtedy na wzburzonym morzu. W poprzednich tygodniach z tego samego promu jednak skorzystano dwukrotnie (14 i 21 września) do przewiezienia dawnego radzieckiego sprzętu wojskowego do Szwecji. Operacji tej patronowała szwedzka służba wywiadu wojskowego, MUST, ściśle współpracująca z SIS i CIA^18.

Oficjalne instytucje deprecjonowały wówczas spekulacje łączące tę tragedię z jakimś ładunkiem przewożonym na pokładzie. W dziwnym doniesieniu rozpowszechnionym przez rosyjską grupę występującą pod nazwą „Feliks” utrzymywano, że kapitan zatrzymał statek pośrodku szlaku morskiego i otworzył drzwi dziobowe, usiłując zrzucić na dno morza przemytniczą ciężarówkę przewożącą ładunek kobaltu i heroiny, żeby uniknąć kontroli celnej w Sztokholmie^19. Wydaje się, że doniesienia te służyły jedynie czystej dezinformacji. Sama myśl, że Estonia pomagała Zachodowi w uzyskaniu nowoczesnego radzieckiego sprzętu wojskowego, nie była jednak niespodzianką. Znaczną jego część można było zresztą i tak kupić w Rosji na wpół jawnie. Będąc wówczas redaktorem gazety wydawanej w Tallinie, sam wiedziałem, że taki handel się odbywa^20. Zakładałem jednak, że kierujący tymi operacjami szpiedzy, zapewne szczwani i fachowi, skorzystają z jakiejś formy transportu, która będzie zarazem bezpieczna i dyskretna, być może z prywatnej łodzi czy samolotu. Nie przyszło mi na myśl, że tak drażliwy ładunek będzie przewożony cywilnym promem.

Zagadkowe luźne końce, jakie pozostały po tej tragedii, zostały częściowo powiązane w roku 2005, kiedy to pewien urzędnik ze szwedzkiego Urzędu Celnego stwierdził, że na podstawie specjalnego ustalenia z władzami wojskowymi, w tygodniach poprzedzających zatonięcie, faktycznie przewożono tajne ładunki. Zawstydzone chyba władze szwedzkie potwierdziły to, mówiąc, że operację tę zaaprobowała pewna osobistość estońska, której nazwisko zapomniano. Pewni informatorzy z kręgów wywiadowczych utrzymywali, że faktycznie, w ciężarówce przewożącej tej tragicznej nocy skradziony rosyjski sprzęt wojskowy GRU podłożyło bombę. Uczyniono to nie po to, żeby zatopić statek, ale żeby wywołać skandal, którzy uniemożliwiłby dalsze tego rodzaju działania. Przez niesamowity zbieg okoliczności wybuch w ciężarówce uszkodził jednak źle konserwowane wrota dziobowe promu. Promy przewożące ładunki toczne są ze swej natury niebezpieczne – jeśli na pokłady samochodowe przedostanie się woda, może ona szybko pozbawić statek stabilności; w takiej sytuacji mogą one błyskawicznie wywrócić się do góry dnem. Gdy woda wlała się szerokim strumieniem, prom przechylił się, przewrócił i zatonął, a większość pasażerów nawet nie zdążyła dotrzeć do szalup, które też nie odpowiadały potrzebom.

Niezależnie od tego, co spowodowało wtargnięcie wody do kadłuba, badanie, jak zatonął prom MV „Estonia”, nie należało do najprzejrzystszych^21. Jak na katastrofę, która miała zostać spowodowana wyłącznie przez usterkę techniczną, liczba oficjalnych wypraw nurków badających wrak wskazuje na niezwykły wręcz stopień zainteresowania. Ludzi próbujących zbadać wrak na własną rękę odwiedziono od tego. Dzięki międzynarodowemu porozumieniu podpisanemu (co ciekawe) przez Zjednoczone Królestwo (zginął tam tylko jeden jego obywatel), jak również przez Szwecję, Finlandię, Estonię, Polskę, Danię i Rosję, ma on obecnie status masowego grobu morskiego i nie wolno się do niego zbliżać. Do układu tego nie przystąpiła ani Norwegia (sześć ofiar), ani Łotwa (siedemnaście). Zarówno ci, którzy przeżyli tę katastrofę, jak i rodziny ofiar podejrzewają, że w wojnie nerwów między Rosją i Zachodem stali się czymś w rodzaju niepożądanych skutków ubocznych. Ograniczone badania kryminalistyczne przeprowadzone przez osoby postronne nie dowiodły w przesądzający sposób, iż doszło tam do jakiegokolwiek wybuchu. Chociaż ja sam odnoszę się do teorii spiskowych ze sceptycyzmem, oficjalne wyjaśnienie, że nastąpiła tam prosta awaria mechaniczna, nie przekonuje mnie w pełni. Jeśli do tej katastrofy doszło w wyniku nieczystego zagrania, winni byliby przede wszystkim i głównie ci, którzy umieścili bombę na promie pasażerskim. Mimo to dowiedziony fakt, iż w grach szpiegów jako ludzkich tarcz wielokrotnie użyto pasażerów promu, zasługuje co najmniej na otwarte skrytykowanie. Na „Estonii” zginęło o wiele więcej ludzi niż w całej operacji „Dżungla”.

* Státní bezpečnost – bezpieczeństwo państwa.

** Tak w oryginale. Przejścia przez mur berliński zostały otwarte późnym wieczorem 9 listopada 1989 roku. W ciągu nocy otwarte zostały też przejścia na zewnętrznej granicy Berlina Zachodniego oraz na granicy między NRD i RFN – przyp. tłum.

*** W strukturze z marca 1954 roku – II Zarząd Główny – przyp. tłum.

**** Miał on w KGB stopień majora. Niektóre źródła rosyjskie opisują go jako osobistego szyfranta ówczesnego przewodniczącego KGB, Jurija Andropowa. Po wywiezieniu go wraz z rodziną z Moskwy, w połowie maja 1980 roku, służby amerykańskie mogły podobno czytać korespondencję centrali w Moskwie z rezydenturami KGB przez pięć lat – przyp. tłum.

Rozdział 11

Opowieść zdrajcy

W

chaotycznych warunkach byłego Związku Radzieckiego, jakie panowały na początku lat dziewięćdziesiątych, Herman Simm był postacią solidną i dodającą otuchy. W styczniu 1967 roku złożył rutynową przysięgę ówczesnej radzieckiej milicji: „Ja, obywatel ZSRR, składając niniejszym przysięgę radzieckiej milicji, uroczyście przysięgam, że będę do końca wiernie służył radzieckiemu ludowi, radzieckiej ojczyźnie i radzieckiemu rządowi”. Od tego czasu mógł się poszczycić wybitnym dorobkiem, osiągniętym dzięki pracowitości i kompetencji. Otrzymał czterdzieści cztery nagrody, w tym trzy medale za wzorowe zachowanie. W czasach, gdy w instytucjach mających obsługiwać obywateli zmorą były szorstkie, urzędnicze maniery typowe dla ZSRR, Simm odznaczał się uprzejmością i miłym usposobieniem. Oprócz estońskiego i rosyjskiego doskonale władał też niemieckim i potrafił powiedzieć po parę słów w innych językach. W odróżnieniu od wielu urzędników z dawnych czasów uważano go za patriotę. Jako szef ochrony będącego siedzibą rządu zamku Toompea zorganizował jego obronę przed atakiem, jaki 15 maja 1990 roku przypuścili demonstranci popierający Kreml – w swej walce o odzyskanie niepodległości to właśnie tego dnia Estonia znalazła się najbliżej starcia zbrojnego. Według jego relacji, jeśliby obrona została przełamana, gotów był przeprowadzić ówczesnego premiera, Edgara Savisaara, przez tajny tunel wiodący do położonego niżej miasta, skąd zostałby przewieziony motorówką do bezpiecznej Finlandii. Później utrzymywał, że dla zapewnienia bezpieczeństwa estońskim rezerwom walutowym, przeznaczonym dla nowo tworzonego banku centralnego, przewoził je w walizkach do Helsinek, zapobiegając w ten sposób możliwej próbie przejęcia ich przez ZSRR^1.

Po odzyskaniu niepodległości w sierpniu 1991 roku Simm zmieniał pracę i awansował. Na początku roku 1993 został komendantem policji w okręgu Harju, który otacza Tallin, stolicę Estonii. Z punktu widzenia estońskiej policji okręg ten należał do najgorętszych rewirów. Borykała się tam ona z endemiczną przestępczością zorganizowaną, skażeniami spowodowanymi przez wyciekające, toksyczne odpady przemysłowe i z przemytem. Na terenie, za który Simm był odpowiedzialny, w miejscowości Paldiski, znajdował się też ośrodek szkolący załogi radzieckich atomowych okrętów podwodnych. Nie podlegał on wtedy jeszcze kontroli władz estońskich i jak magnes przyciągał grupy gangsterów. Simm nadzorował wycofanie radzieckich jądrowych elementów paliwowych i przekazanie tego obiektu konstytucyjnym władzom estońskim. Dwa miesiące później został najwyższym rangą oficerem policji w kraju, wykazując na tym stanowisku godny dworzanina talent do przypochlebiania się ludziom na stanowiskach i awansującym w miejscowych strukturach. Gdy się rozmawia z dziesiątkami jego byłych współpracowników, wielokrotnie powtarzają, że był „pomocny”. Jeden z jego nieszczególnie bliskich kolegów zdumiał się, gdy Simm, dowiedziawszy się, że będzie się on wkrótce żenił, zaoferował mu pomoc w postaci radiowozu oraz dwóch policjantów do pokierowania ruchem i zorganizowania parkingów.

W roku 1995 Simm przeszedł do Ministerstwa Obrony. Początkowo zajmował tam niskie stanowisko kierownika biura analiz, na którym wyróżnił się jako sprawny urzędnik. Ówczesny minister obrony, Andrus Öövel, z dumą oświadczył, że pozyskanie przez to nowo utworzone ministerstwo eksszefa policji było niczym „wygrana na loterii”2. Gdy Simm dodał później do swego zakresu obowiązków prowadzenie tajnej kancelarii, zaniepokoiło to niewiele osób. Była to praca niepopularna. Estonię trapiły wówczas skandale wynikające z tego, że papiery, które miały być tajne, gdzieś ginęły. Utajniano zresztą zbyt wiele dokumentów, a zasady ich chronienia były uciążliwe i źle zredagowane. Doszlifowane w epoce ZSRR biurokratyczne nawyki Simma pomogły mu uporządkować chaotyczny przepływ papierów w niedoświadczonym jeszcze aparacie urzędniczym. Zagraniczni przyjaciele Estonii, pragnący, aby porządek wziął górę nad chaosem, szybko dostrzegli, że nowy urzędnik jest talentem wartym pielęgnacji. Docenił go także rząd brytyjski, który spostrzegłszy, że przychylał się on raczej ku Niemcom i Finlandii niż ku światu mówiącemu po angielsku, opłacił mu naukę języka angielskiego na intensywnym kursie w szkole języków obcych przy Foreign Office, a następnie kurs strategii i praktyki w dziedzinie bezpieczeństwa w Chicksands w okręgu Bedfordshire, będącym cytadelą brytyjskiego wywiadu wojskowego^3. Gdy po jego powrocie przyszło wybierać, kto będzie nadzorował wdrożenie w ministerstwie NATO-wskich procedur bezpieczeństwa, był naturalnym kandydatem na to stanowisko. Wysoko go oceniano. Ćwiczenia i sprawdziany wykazywały, że Estonia potrafiła znakomicie obchodzić się z tajemnicami, w istocie nawet lepiej niż niektórzy członkowie Sojuszu, którzy należeli do niego od dawna.

Po przystąpieniu przez Estonię w roku 2004 do NATO Simm, który był już w owym czasie najwyżej postawionym urzędnikiem odpowiadającym za sprawy bezpieczeństwa, zaczął regularniej odwiedzać Kwaterę Główną Sojuszu w Brukseli. Chociaż jego drętwy angielski, który lepiej pasował do spotkań urzędowych niźli życia towarzyskiego, nieco go upośledzał, jego życzliwy sposób bycia wynagradzał te braki i powodował, że był jednym z milej widzianych przybyszy. Pracujący tam urzędnicy pamiętają, że dokładał starań, aby nawiązywać kontakty, a mając do czynienia z koleżankami, flirtował z nimi nieco natrętnie, ale z powodzeniem. Miał też skłonności do zarozumialstwa. Wydawało się, że sądzi, iż jest w Estonii niedoceniany. Lubił głośno demonstrować swoje radykalne nastawienie antyrosyjskie. W Tallinie nadzorował udzielanie certyfikatów bezpieczeństwa, a także awanse i przeniesienia na najważniejsze stanowiska w dziedzinie obronności i bezpieczeństwa. Rekomendował kandydatów na szkolenia w innych krajach NATO i podpisywał ich wnioski o oddelegowanie.

W Brukseli w NATO nikt nie widział w Simmie niczego niezwykłego. Spełniał on każde kryterium dopuszczenia do największych tajemnic Sojuszu. Podobny certyfikat bezpieczeństwa wystawiła mu też (i regularnie weryfikowała) estońska policja bezpieczeństwa – Kapo^4. Wnikliwsze wejrzenie w jego przeszłość nagrodziłoby taki wysiłek z nawiązką. Dlaczego na przykład w połowie lat siedemdziesiątych odmówiono mu wizy szwedzkiej? Jego pochodzenie i droga życiowa (był owocem krótkotrwałego związku będącego w średnim wieku prawnika i pewnej młodej kobiety, wychowała go ciotka; w dorosłym życiu miał liczne partnerki i kilka żon) wskazywały na takie skazy osobowości, jakie dla obrotnego funkcjonariusza wywiadu mogłyby stanowić punkt zaczepienia. Jest mało prawdopodobne, aby podróżujący regularnie za granicę policjant zdołał uniknąć kontaktu z KGB. Simm jednak nie zadeklarował takich kontaktów. Powinno to było skłonić zarówno do staranniejszego przeszukania jego akt, jak i do zastanowienia się, czy mógł być podatny na szantaż. W rzeczywistości pierwszy kontakt z III Zarządem KGB (zajmował się on kontrwywiadem wojskowym), który rutynowo sondował wszystkich nowo zatrudnianych w organach porządkowych, miał w roku 1968. Gdyby prześwietlający go funkcjonariusze pogrzebali głębiej w aktach KGB (co uczynili później, gdy Simma zaczęto podejrzewać), znaleźliby dowody, że został formalnie zwerbowany przez sowiecką tajną policję już w roku 1985. W oświadczeniu, jakie złożył w 1992, bezczelnie się tej współpracy wyparł.

Nawet jego kariera po rozpadzie ZSRR obfitowała w podejrzane przywary. Jak sroka gromadził świecidełka i pamiątki; zbierał czapki, pióra, odznaki i plakietki, nawet broń. Nie przepuszczał żadnej okazji, żeby wybrać się gdzieś na koszt podatnika; wykorzystywał wszelkie pojawiające się okazje do podróży zagranicznych. Na tle trzeźwych w osądach Estończyków prezentował niezwykły światopogląd – ekscentryczny i hołdujący teoriom spiskowym; był też skłonny wierzyć, że wielką, zakulisową władzę sprawowali Żydzi, masoni i jakieś ciemne, bliżej nieokreślone organizacje międzynarodowe. Ówczesny szef Kapo, Jüri Pihl, tak jak inni, pamięta jego zaskakujący zwyczaj oczerniania Estonii przed odwiedzającymi ją cudzoziemcami. Jednym z nich był nieżyjący już płk Michael Scott z SIS, do którego obowiązków należało między innymi posprzątanie bałaganu po operacji „Dżungla” i który wciąż bardzo interesował się Estonią. Po roku 1992 wielokrotnie tam przyjeżdżał, odwiedzając dawnych agentów i doradzając im w sprawach bezpieczeństwa^5. Simm szczycił się fotografiami z takich spotkań, szczególnie ceniąc sobie tę, na której uwieczniono jego uścisk dłoni z szefem Mossadu. Chociaż de facto nie był funkcjonariuszem wywiadu, splendor tego świata najwyraźniej go pociągał. Zawsze też chętnie wysłuchiwał plotek i nowinek na temat zakulisowych działań estońskiej agencji szpiegowskiej. Niektórzy myśleli nawet, że po odejściu z Ministerstwa Obrony mógł objąć jakieś wysokie stanowisko właśnie tam. Jego żona twierdzi, że zaoferowano mu tam pracę.

Wnikając skrupulatnie w jego sprawy, podejrzliwy funkcjonariusz kontrwywiadu z łatwością mógłby pójść tropem prezentów od zamożnego krewnego w Niemczech lub częstego posługiwania się gotówką. W kraju, w którym wyżsi rangą urzędnicy są wynagradzani dobrze, ale nie są zamożni, prowadził dość wystawny tryb życia. Miał duży dom w luksusowej miejscowości pod Tallinem, wielkiego jeepa oraz letni dom i inne nieruchomości. (Twierdził, że po prostu dobrze gospodarował dietami, jakie otrzymywał podczas swoich licznych podróży, odzyskał też nieruchomość skonfiskowaną podczas okupacji). Więcej uwagi powinno też przyciągnąć nieszablonowe traktowanie przez Simma oficjalnych dokumentów. Miał zwyczaj osobiście odwozić tajne papiery do Kwatery Głównej NATO w Brukseli, twierdząc, że tylko on ma wymagany certyfikat bezpieczeństwa. Wbrew przepisom jednak przed ich dostarczeniem zatrzymywał się na noc w hotelu. Jego koledzy zauważyli też, że koperty otwierano bez świadków^6. Takie incydenty jednak rzadko odnotowywano i nikt nigdy nie poszedł ich śladem. Jako szef do spraw bezpieczeństwa, to właśnie Simm tworzył przepisy; uważano, że jeśli postanowił je naruszyć, to zapewne miał po temu dobry powód. Większości osób nie wydawał się postacią imponującą ani tajemniczą. Był przyjaznym, otwartym na argumenty urzędnikiem, który dobrze wykonywał nieefektowną pracę. Indrek Tarand, zajmujący podówczas wysoką pozycję urzędnik, a obecnie poseł do Parlamentu Europejskiego, mówi: „Nigdy nie myślałem o nim jako o Urzędzie Bezpieczeństwa Narodowego. Był to po prostu wujek Herman, który robił coś śmiesznego”.

Nawet jego wcześniejszą rolę w obronie zamku Toompea w roku 1990 nie wszyscy uważali za heroiczną. Niektórzy Estończycy, którzy tam wówczas byli, są przeświadczeni, że sam sobie puścił krew z nosa, żeby wyglądało, że mężnie walczył. Wspomniany wcześniej premier Savisaar przypomina: „Gdy go do mnie przyprowadzono, był czerwony na twarzy i dygotał. Zrobił na mnie wrażenie tchórza, więc go zwolniliśmy”7.

Przejawioną przez Simma zdolność do uporania się z przestępczością zorganizowaną współpracujący z nim wówczas blisko Jüri Pihl określił jako „zerową”. Postsowiecką Estonię oczyścili z gangów nie funkcjonariusze policji mundurowej, wówczas prostaccy i nieudolni, ale podlegający Pihlowi młodzi funkcjonariusze o stalowych charakterach (w tym ten, który później przygotował aresztowanie Simma). Savisaar ponownie skrzyżował miecze z Simmem w roku 1995. Pełnił on wtedy w koalicyjnym gabinecie funkcję ministra spraw wewnętrznych. Przypomina sobie, że poszło o „nieco teatralne” czerwone mundury zamówione dla najwyższej rangi oficerów. Z pogardą opowiada: „Wyglądały jak żywcem wzięte z operetki”. Simm był lojalny, niemal łaszący się. „Każdego ranka siedział w biurze mojej sekretarki i chciał składać raport, ale sobie nie radził”. Przez kilka miesięcy Savisaar przemyśliwał, jak się pozbyć niechcianego podwładnego. W końcu wezwał go i kładąc rękę na grubej teczce z nagłówkiem „Herman Simm”, która faktycznie była wypełniona starymi gazetami, powiedział, że istnieje „poważny problem”. Ku jego uldze, Simm natychmiast złożył rezygnację. „Byłem nieco zaskoczony, że dostał potem pracę w Ministerstwie Obrony” – mówi cierpko Savisaar[*].

Jeśli ktoś został dwukrotnie wyrzucony przez osobę, której szczerze nie cierpimy, stanowi to doskonałą rekomendację, żeby go zatrudnić. Tak właśnie myśleli „jastrzębio” nastawieni urzędnicy z establishmentu wojska i bezpieczeństwa, którzy od dawna nienawidzili Savisaara. Widzieli w nim cynicznego, chciwego polityka należącego do małej kliki kontrolującej partię dla własnych celów i mającego niezdrowe, zbyt bliskie powiązania z Kremlem. Jeśli Simm był wrogiem ich wroga, jego dziwactwa nie miały znaczenia. Za kulisami niektórzy się tym jednak niepokoili. Funkcjonariusze odpowiedzialni za bezpieczeństwo w Ministerstwie Spraw Zagranicznych ostentacyjnie odmówili mu wglądu w depesze dyplomatyczne. Wewnętrzna komórka kontrwywiadu w Ministerstwie Obrony niekiedy ścierała się z Simmem, ale podejmowane przez nią wysiłki, aby położyć kres jego niekonwencjonalnym zwyczajom, zostały podważone przez jej brak profesjonalizmu i widzenie dookoła samych spiskowców (próbowała ona niegdyś objąć obserwacją w tym ministerstwie kilka osób zajmujących wysokie stanowiska, ponoć w charakterze ćwiczenia). Pewnemu siebie Simmowi łatwo było zaaranżować zwolnienie takich kłopotliwych, nerwowych i niskich stopniem funkcjonariuszy, przeniesienie ich lub zignorowanie.

W szczytowym momencie kariery Simm był szczęśliwy. Wychowany w skromnych i przygnębiających warunkach, odnosił spore sukcesy nie tylko w systemie sowieckim, ale i w tym, który go zastąpił. Komunikat prasowy, opublikowany 20 listopada 2006 roku z okazji jego odejścia na emeryturę (jeden z kilku takich dokumentów, w którym się go wspomina), widniał na witrynie internetowej estońskiego Ministerstwa Obrony jeszcze w połowie roku 2011^8. Przypominał o szacunku, jakim go darzono, trochę tak, jakby mówiono o duchu. Wyrażono w nim uznanie dla „działającej skutecznie i wydajnie” stworzonej przezeń organizacji i odnotowano, że podpisał porozumienia o ochronie informacji niejawnej z prawie dwudziestoma krajami. Minister obrony dodał, że Simm bez wątpienia wykazał „znakomity profesjonalizm”. Otrzymał również pochwałę od ówczesnego dyrektora Biura Bezpieczeństwa NATO, Wayne’a Rychaka. Gdybyż którykolwiek z jego kolegów znał prawdę, z miejsca by go aresztował. Dobroduszny, niezawodny Simm był bowiem agentem rosyjskiej służby wywiadu zagranicznego – SWR – od prawie trzynastu lat.

Simm stanowił element tego specyficznego ludzkiego pola minowego pozostawionego przez byłe imperium sowieckie po upadku komunizmu. Charakter owych ludzi-min z opóźnionym zapłonem był bardzo różnorodny. Do jednego rodzaju należeli – często zajmujący w nowym systemie wpływowe stanowiska – byli dysydenci, których przed tajną policją ich własnych krajów chroniły koneksje w KGB. Niektórzy szczerze kultywowali więzy z radzieckimi władzami w przeświadczeniu, że wprowadzane przez Gorbaczowa reformy oferowały najlepszą szansę na zmianę w ich własnych, skostniałych społeczeństwach. Innym elementem byli ludzie, obawiający się, że Europa dostanie się pod hegemonię niemiecką albo sceptycznie nastawieni do intencji amerykańskich. Na takie uczucia – tak jak w przypadku Simma – nakładała się niekiedy zawiść z powodu obejmowania wysokich stanowisk przez młodych, dobrze ułożonych ludzi o orientacji atlantyckiej. Wielką utajoną kategorią byli wreszcie urzędnicy z dawnego reżimu, którzy nie zadeklarowali swoich powiązań z KGB czy tajną policją własnego kraju. Po upadku komunizmu wiele teczek zawierających takie szczegóły zniszczono (zazwyczaj w ramach energicznych wysiłków ze strony nowych przywódców, aby ukryć ich własną kolaborację). To, co pozostało, zostało świadomie zabałaganione do tego stopnia, że nie wiadomo było nawet, czy występujące w nich nazwiska należały do ofiar systemu totalitarnego, czy do jego popleczników. Wielu ludziom, którzy w nowym systemie uplasowali się na dobrych posadach, dało to fałszywe poczucie bezpieczeństwa. Nie zdawali sobie sprawy z tego, że zanim komunistyczne władze upadły, KGB zabrało zarówno własną dokumentację, jak i kopie najważniejszych teczek z innych agencji.

W ten sposób KGB zyskało gwarancję, że nawet po upadku sowieckiego imperium będzie ono – i tylko ono – w posiadaniu dokładnych zapisów, kto kolaborował i dlaczego. Dało to rosyjskim dysponentom szpiegów przez ostatnie dwa dziesięciolecia wyjątkową możliwość szantażowania i wywierania nacisku na pozornie nienaganne postacie postkomunistycznego życia publicznego, które żyły w przeświadczeniu, że o sekretach ich przewinień zapomniano lub że zostały one pogrzebane. W niektórych krajach podejrzenia krążą wokół osób powszechnie znanych: premierów lub prezydentów, ministrów, redaktorów naczelnych gazet, naukowców i wielkich biznesmenów. Sam fakt, że takie powiązania są tematem plotek, osłabia ich siłę.

Sprawa ta jest aktualna również dziś. Dla kogoś, kto zajmuje eksponowane stanowisko, współdziałanie z tajną służbą obcego państwa jest ryzykowne i rzuca się w oczy. Rosyjscy władcy szpiegów mogą uzyskać od nich jakieś tajemnice, ale wpływy, jakie mogą wywierać za ich pośrednictwem, nie są wielkie. Większą szkodę wyrządzają ludzie na wysokich, ale drugorzędnych stanowiskach, zwłaszcza w instytucjach zajmujących się bezpieczeństwem, będący poza blaskiem reflektorów, tak jak Simm. Nie tylko znają tajemnice, ale z tytułu stanowiska są w stanie zacierać ślady. To oni właśnie stanowią pierwowzór celu do zaczepki przez rosyjski wywiad.

W liczącym 141 stron tajnym raporcie NATO Simma nazwano „szpiegiem, który wyrządził najwięcej szkód w historii Sojuszu”. Ujawnił on najgłębsze tajemnice paktu, od treści spotkań po szczegóły najważniejszych szyfrów. Informował o toczących się za zamkniętymi drzwiami sporach na temat Rosji, a także mocnych i słabych stronach poszczególnych krajów; przekazał też oceny psychologiczne wysokich rangą funkcjonariuszy jego aparatu.

Prawdziwa szkoda polegała jednak nie tyle na ujawnieniu przez Simma faktycznych tajemnic, gdy szpiegował, ile na podważeniu zaufania między państwami członkowskimi NATO, do jakiego doszło po jego aresztowaniu. Dla wielu z jego dawnych członków zdrada Simma potwierdziła ich najgorsze obawy rozszerzenia tego Sojuszu na wschód i objęcia nim krajów, które jeszcze tak niedawno były pod butem Kremla. Wyglądało na to, że nowe państwa członkowskie są po prostu niegodne zaufania, że roi się w nich od szpiegów i że nie są zdolne do utrzymania tajemnic. W rezultacie idea, że „rdzeń NATO” stanowią jego doświadczone państwa członkowskie w Europe Zachodniej, nigdy nie została w pełni pogrzebana[**]. Ujawnienie, że Simm pracował dla Rosjan, spowodowało wznowienie dyskusji na ten temat. Same nowe państwa członkowskie również wyrażały brak zaufania, ale w innym kierunku. Fakt, że Simm pracował w tym samym czasie także dla wywiadu niemieckiego (do czego jeszcze wrócimy), potwierdził ich obawy, że duże kraje dokonują machinacji nad ich głowami nie tylko w Estonii, ale i w innych krajach. Czy zatem niemieccy agenci pracują również nad wykradzeniem tajemnic w Warszawie, Pradze, Budapeszcie lub jeszcze gdzieś? Przed aresztowaniem Simma taka myśl wydawałaby się niedorzeczna. Niemcy zaprezentowały się dawnym państwom komunistycznym jako ich solidny sojusznik, zawsze podkreślający, że ich specjalne stosunki z Rosją nie podważają ich determinacji, aby zapewnić bezpieczeństwo swoim bezpośrednim sąsiadom. Obecnie nowe państwa członkowskie zaczęły uważać, że było to kłamstwo.

Fakt, że Simm mógł niewykryty działać w samym sercu wysoce cenionego, nowego estońskiego systemu bezpieczeństwa, wzbudził również bolesne pytania o kompetencje i prawość tych, którzy powinni byli go sprawdzić. W co grali łowcy szpiegów z NATO? Jak mogło dojść do tego, że nie wypytali go o karierę w Związku Radzieckim? Człowiek w jego wieku i z jego przeszłością powinien zostać prześwietlony szczególnie starannie, niezależnie od tego, jak bardzo wydawał się przyjazny i kompetentny. Mimo to weryfikacja, jakiej go poddawano, była zawsze powierzchowna. Używając niewiele więcej niż samego blefu, Simm był w stanie ujść z pola widzenia najbardziej rygorystycznego systemu bezpieczeństwa rzekomo najpotężniejszego sojuszu wojskowego na świecie. A co z Estonią, która szczyci się tym, że jej establishment bezpieczeństwa jest kompletnie pozbawiony jakiegokolwiek piętna byłego ZSRR? Simm w niczym nie przypominał błyskotliwych, schludnych i mówiących po angielsku młodych urzędników, którzy zajmują większość czołowych stanowisk w estońskiej administracji państwowej. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych byli jeszcze dziećmi. Simm osiągnął już wówczas wiek męski, więc siłą rzeczy musiał być bardziej podatny na naciski KGB. Powinno to wzbudzić nieustępliwe pytania. Niepełna i wprowadzająca w błąd „oficjalna wersja” jego sprawy, znana z przecieków od różnych osobistości na Zachodzie, nie wyjaśnia, dlaczego ich nie zadano. Czy Simm miał jakiegoś możnego protektora? Czy udało mu się ujść przed prześwietleniem z powodu samej tylko niekompetencji estońskiej służby bezpieczeństwa, czy też powód tego był bardziej złowieszczy? Jak został zwerbowany? Co zdradził? Jak go schwytano? I dlaczego zajęło to tak wiele czasu? Pytania te pozostawiają żrący osad, są kłopotliwe i co najważniejsze – wciąż na nie nie odpowiedziano. A należałoby mówić nie tylko o tajemnicach, ale również o kłamstwach i popełnionych błędach. Całej prawdy nie zna nawet sam Simm, który nie chciał (lub nie mógł) szczerze ze mną porozmawiać o tym, co wie. Bez jego relacji moja byłaby jednak niepełna.

Osobie postronnej rzadko zdarza się spotkać szpiega, a spotkanie z uwięzionym szpiegiem jest niemal niemożliwe. Gdy funkcjonariusze prowadzący dochodzenie wycisną zdrajcę jak cytrynę i gdy swą pracę wykonają ci, których zadaniem jest ograniczenie powstałych szkód, pozostawia się go samemu sobie, po czym resztę życia spędza za kratami. Łowcy szpiegów mogą się poszczycić tym, że upolowali swą ofiarę. Sam fakt, że doszło do naruszenia systemu ochrony tajemnic, jest jednak również ich przewiną. Mogą też się martwić tym, że skazaniec będzie usiłował przesłać swoim byłym szefom jakiś zakodowany sygnał, być może mówiąc im, że udało mu się pomyślnie ukryć jakiś fragment układanki bądź że podrzucił jakąś konkretną dezinformację. Z punktu widzenia władz im mniej się powie światu, tym lepiej. Uzyskanie zgody na spotkanie z Simmem wymagało więc pewnych starań. Aresztowano go w roku 2008, a uwięziono w 2009. Odsiaduje on 13-letni wyrok pozbawienia wolności w więzieniu o najostrzejszym rygorze w Tartu, drugim co do wielkości mieście Estonii. Wielu Estończyków ma nadzieję, że dokona tam żywota. Perspektywa, że najgłośniejszego w ich kraju więźnia odwiedzi jakaś niemająca certyfikatu bezpieczeństwa osoba postronna, pisząca książkę, która nie zostanie sprawdzona przez władze estońskie, niepokoiła nawet moich bliskich przyjaciół z establishmentu. Simmowi udawało się przechytrzać swoich kolegów przez wiele lat. Może ma w rękawie jeszcze kilka asów do rozegrania? Innym powodem ostrożności Estończyków było zażenowanie. Do skazania Simma doszło w efekcie błyskotliwej pracy ich rodzimych łowców szpiegów i ich kolegów zagranicznych. Im szybciej jednak o tej sprawie się zapomni, tym lepiej będzie dla reputacji Estonii.

Przeważył jednakże mój kontrargument. Estonia zamierza być uosobieniem rządu otwartego i mającego czyste ręce. Powinna zatem w sprawie Simma postępować pryncypialnie, a nie oportunistycznie. Pewną rolę odegrał też argument praktyczny – ukrywanie Simma zainspiruje teorie spiskowe i będzie wyglądać na taktykę defensywną. Prędzej czy później jakiś rosyjski autor czy jakaś rosyjska gazeta nawiążą z nim kontakt i opiszą go jako ofiarę bądź bohatera. Moja książka natomiast przedstawi jego zdradę w kontekście szerszym i zawierającym więcej informacji. W rezultacie moich uporczywych targów uzyskałem wielokrotny dostęp do Simma na zasadzie wyłączności. Podczas naszych spotkań w pokoju siedział funkcjonariusz estońskiej policji, którego nazwiska zgodziłem się nie wymienić. Gdy zbaczaliśmy na tematy, które uważał za drażliwe, przerywał nam. (Wydawało się, że Simma to frustrowało, ale gdy później skontaktowałem się z nim przez telefon, wciąż miał opory przed przekazaniem mi jakichś istotnych dalszych informacji; jak twierdził – za bardzo się boi). Nalegałem, że napiszę to, co ja sam będę chciał napisać. Nie zagwarantowałem, że jakąkolwiek część rękopisu przedstawię jakiejś obcej osobie. Nie obiecałem też nikomu, że będzie mógł zanegować jego treść (chociaż z własnej woli pominąłem kilka nazwisk i zaokrągliłem kilka dat[***]). Jedynym ważnym punktem, co do którego nie udało mi się dojść do porozumienia, i to mimo moich wielokrotnych próśb, było nagrywanie rozmów podczas spotkań. Nie dostałem na to zezwolenia.

W czerwcu 2009 roku udałem się więc trzęsącym pociągiem z Tallina do Tartu, aby pierwszy raz spotkać się z Simmem twarzą w twarz, uzbrojony jedynie w pióro i notatnik. Samo tamtejsze więzienie jest ilustracją postępu, jakiego Estonia dokonała w ciągu minionych dwudziestu lat. Więzienia sowieckie były ponure, śmierdzące i ciemne. Więzienie w Tartu – czyste, o lekkiej konstrukcji, z gładkimi betonowymi ścianami i żółtymi drzwiami – mogłoby się znajdować w którymkolwiek z krajów nordyckich. Na dziedzińcu więźniowie zażywali świeżego powietrza, a z nastawionych na dużą moc głośników wydobywała się popularna estońska muzyka. Roztaczający się widok był osobliwie sowiecki. Minęło kilka sekund, zanim zdałem sobie sprawę dlaczego. W czasach gospodarki planowej odzież odznaczała się zarówno szkaradnym kolorem, jak i krojem. Wiszące na więźniach jak worki brązowe dresy w pomarańczowe pasy wyglądały jak strój, jaki można by znaleźć na półce radzieckiego domu towarowego około roku 1985 – i byłby on wtedy szczytem mody. Obecnie ubiór ten zaprojektowano tak, aby zbiegli więźniowie rzucali się w oczy. Wyciągnąć stamtąd Simma można było jedynie dokonując ataku wojskowego. Zanim dotarliśmy do pokoju przesłuchań mieszczącego się w skrzydle, w którym obowiązywały surowe zasady bezpieczeństwa, przeszliśmy przez ośmioro drzwi, a każde z nich można było otworzyć jedynie za pomocą karty. Mój paszport sprawdzano dwukrotnie, poddano mnie też kontroli za pomocą wykrywacza metalu.

Jak na człowieka, który szczycił się tym, że był zawsze zadbany, Simm wyglądał żałośnie. Miał ziemistą twarz, był źle ogolony i czuć go było trochę potem. Wydawało się, że upokarzające więzienne warunki przetrwał tylko przetłuszczony czub jego siwiejących włosów. Będąc w zaczepnym nastroju, zaczął rozmowę od tego, że spodziewał się wizyty swojego prawnika, a nie autora. Ton spotkaniu nadały już jego pierwsze, skierowane do mnie słowa: „A więc pracuje pan dla MI6”. Twierdził, że lektorzy na kursie bezpieczeństwa w Chicksands powiedzieli mu, że wszyscy czołowi brytyjscy dziennikarze zajmujący się sprawami zagranicznymi są opłacani przez to gniazdo szpiegów. Zareplikowałem, że gdyby tak było, nie musiałbym zadawać mu tych wszystkich pytań, bo wszystko już bym z góry wiedział, z czym niechętnie się zgodził. Wielowymiarowe werbalne zmagania, toczone w ciągu następnych godzin, stanowiły największe wyzwanie, przed jakim stanąłem w ciągu trzydziestu lat pracy w dziennikarstwie. Mój cel był prosty – chciałem, aby Simm opowiedział mi, jak to naprawdę było. Nasz „opiekun” z kolei miał za zadanie zapobiec wszelkiej szczegółowej dyskusji na temat informacji niejawnych, procedur lub współpracy międzyrządowej. Simm dążył po części do podbudowania swego znaczenia, a po części do wyciągnięcia jakichś pieniędzy dla żony^9. W jego opowieści trudno było odróżnić fakty od fikcji. Z pewnością siebie, w konspiracyjnej atmosferze wygłaszał ekscentryczne poglądy na każdy możliwy temat – od zdominowania Wielkiej Brytanii przez homoseksualizm po rządy masonów w Estonii. Nawykowo przesadzał, przedstawiając własną rolę, i z zapałem oczerniał innych. Sprawdzić prawdziwość jego relacji niemal nie sposób. Wiele materiałów wciąż jest tajnych, a niektóre wydarzenia rozegrały się dawno temu. Ludzie, którzy w nich uczestniczyli, mają własne powody, żeby milczeć, mogą też po prostu zaprzeczyć wersji Simma. W końcu, kto by wierzył najbardziej znienawidzonemu w Estonii więźniowi? Konsekwentnie unikał poruszania kwestii własnych złych uczynków. Przedstawiał się po części jako ofiara machinacji wielkich mocarstw, a po części (co trudno pogodzić z tą pierwszą wersją) jako mąż opatrznościowy, który dbając o poinformowanie każdej ze stron, zapewnił światu większe bezpieczeństwo.

Według niego samego oraz pewnych osobistości estońskich, na drogę zdrady wstąpił podczas urlopu, jaki w lipcu 1995 roku spędzał w portowym mieście Sousse w Tunezji. Na ulicy podszedł do niego człowiek, którego znał. Był to Walerij Ziencow, jeden z byłych funkcjonariuszy estońskiego KGB w epoce ZSRR. Swobodnie ubrany w szorty i podkoszulek, przedstawił się grzecznie i nalegając, zaprosił Simma na wódkę. Nie było to spotkanie przypadkowe. Kiedy funkcjonariusz wywiadu przedkłada ofertę potencjalnemu agentowi, każdy aspekt takiego kontaktu jest przemyślany. Jakie słabostki ma człowiek, który jest celem operacji? Co się stanie, jeśli zagrozi, że poinformuje swoje władze? Jaka kombinacja przekupstwa, gróźb i pochlebstw poskutkuje? To, że Rosjanie rozpoznali Simma i że wiedzieli, gdzie się porusza, na tyle dobrze, że go zaczepili, gdy był na wakacjach, między jedną a drugą pracą i po zakończeniu związku ze znacznie młodszą od niego przyjaciółką, wskazuje, że to, co się działo w estońskich elitach, znali od podszewki. Sam Simm jest przeświadczony, że jako prawdopodobnego perspektywicznego informatora wytypował go jakiś rosyjski „kret”, kryjący się w establishmencie wojskowym lub w aparacie bezpieczeństwa. Może to być prawda. Możliwe jednak również, że opowieść ta jest całkowicie lub częściowo nieprawdziwa. Nie ma żadnych niezależnych dowodów, które by ją potwierdziły. W rzeczywistości być może Simma nie trzeba było wcale werbować, ale jedynie reaktywować.

Ziencow powitał go – przynajmniej w wersji wydarzeń, jaką przedstawił mi Simm – uprzejmościami. Jak sobie przypomina:

Wiedziałem, że nie było to przypadkowe spotkanie. Myślałem, że możemy być obserwowani. Obawiałem się jednak, że jeśli powiem „nie”, będzie to koniec mojej kariery. Myślałem też o przyszłości – kto mi pomoże? Miałem niską pensję.

Simm utrzymuje, że zaczepka ta nastąpiła w czasie, gdy przeżył nieprzyjemne konfrontacje z gangami w Tallinie. Jak mówi:

Nosiłem kuloodporną kamizelkę (...). Życie ludzkie było tanie (...) wynajęcie zabójcy kosztowało raptem 300 dolarów (...) Rosyjski wywiad dysponował ponad 500 truciznami dla kobiet i dla mężczyzn. Jeśli potrafili znaleźć mnie w Tunezji, to mogli znaleźć mnie wszędzie. Komu mogłem ufać?

Ziencow zapewnił Simma, że Rosja nie ma wrogich zamiarów wobec Estonii. Pohukiwanie przez Moskwę (podówczas jedynie okazyjne) zbył jako jedynie „grę polityczną”. Powiedział jednak, że jego zwierzchnicy niepokoją się, że ten mały kraj mógłby zostać wykorzystany przez NATO jako baza do zaatakowania Rosji. Ten niepokój – opowiada Simm – był stałym wątkiem żądań ze strony Rosjanina, aby dostarczać mu informacji wywiadowczych przez następnych trzynaście lat. „Nawet na ostatnim spotkaniu niepokoili się, że NATO mogłoby utworzyć bazy w Estonii”, mówił.

Naturalnym krokiem ze strony Estończyka patrioty, nawet nerwowego i bezrobotnego, byłoby grzeczne wysłuchanie zaproszenia i natychmiastowe powiadomienie o takim spotkaniu władz. Simm tego nie uczynił, podobno dlatego, że Ziencow zagroził, że ujawni jego współpracę z KGB w latach osiemdziesiątych. Oprócz groźby, Ziencow odwołał się do wysokiego mniemania o samym sobie, jakim odznaczał się Simm, oraz do jego antypatii do estońskiej elity aparatu bezpieczeństwa: młodej, prozachodniej i mówiącej po angielsku. O swojej decyzji, aby dopuścić się zdrady, Simm mówi w sposób zawoalowany:

Do samego końca była to bardzo trudna kwestia. Istniały argumenty za i przeciw. Znam mentalność Rosjan. Potrzebowali informacji, bo gdyby wierzyli, że są atakowani, sami zaatakowaliby Estonię.

Zdrajcy zazwyczaj ratują swe sumienie, myśląc, że odgrywają wielką rolę w geopolityce. Wydaje się, że Simm nie był tu wyjątkiem. Rosjanin zagrał również umiejętnie na skołatanej psychice Simma, przedstawiając się jako kolega, który podobnie jak on sam, był apolityczny. Bez ironii w głosie Simm mówi: „Był on patriotą i ja byłem patriotą”. Lamentując nad moralnym brudem i nadużywaniem władzy w epoce Jelcyna, Ziencow podkreślał, że łączy ich pogarda wobec polityków. Podważał jednocześnie posiadaną przez Simma wizję estońskiej państwowości. Czy Simm o tym wiedział – spytał Ziencow – że przedwojenny wojskowy przywódca Estonii, generał Johan Laidoner, pracował dla sowieckiego wywiadu? I że Kreml opłacał również ówczesnego prezydenta, Konstantina Pätsa? Większość Estończyków uznałaby takie pomysły nie tylko za czysty wymysł, lecz również za oburzającą obelgę. Prezydent Päts zmarł w roku 1956 w sowieckim szpitalu psychiatrycznym, w którym go zamknięto z powodu jego utrzymującego się przeświadczenia, że „jest prezydentem Estonii”. Laidoner z kolei zmarł w sowieckim więzieniu w roku 1953. Równym absurdem byłoby powiedzenie, że Churchill był sowieckim agentem, Franklin Delano Roosevelt brał pieniądze od NSDAP, a generał Douglas MacArthur podczas wojny koreańskiej był opłacany przez chiński wywiad. Wersja taka wpisywała się jednak w słabość Simma, czyli szukanie spiskowych wyjaśnień.

Podejście oparte na klasycznej kombinacji pieniędzy, szantażu i pochlebstwa zadziałało. Simm zgodził się współpracować z rosyjskim wywiadem, jak podkreśla – nie jako zdrajca, ale jako oficer, z tajnym stopniem wojskowym, pensją i emeryturą. To z kolei było zagraniem na żywionej przez Simma urazie do Ministerstwa Obrony, że nigdy nie przyznało mu stopnia wojskowego, odpowiadającego jego stanowisku generała policji. Twierdził, że obiecano mu to, gdy podejmował tam pracę. Simm utrzymuje, iż nalegał również, że nie będzie nigdy działał przeciwko interesom Estonii (na czym one polegają, miał określać sam). Zarówno owa oferta, jak i obietnica były urojeniami, wartość Simma dla SWR przedstawiała się aż nadto jasno – był zaufanym i mającym dobre koneksje informatorem, umiejscowionym w samym sercu rozrastającego się establishmentu wojskowego. Prowadzenie nowego agenta okazało się łatwe. Ponieważ przeszłość Ziencowa w KGB została zamaskowana jego sytuacją „emerytowanego wojskowego”, nie miał on żadnych trudności z odwiedzaniem Estonii, chociaż kontaktował się z Simmem przeważnie w krajach trzecich****.

Każdy, kto miał jakikolwiek związek z awansem Simma w urzędniczym aparacie Ministerstwa Obrony, chętnie zrzuca winę na kogoś innego. Początkowe doświadczenia nowego nabytku wiązały się jednak z głębokim rozczarowaniem. Był on przyzwyczajony do zakorzenionej biurokracji policyjnej. W Ministerstwie Obrony znalazł tymczasem jedynie puste biurka, gołe ściany, intrygi i chaos. Nie był też przekonany do samej idei, by bronić Estonii środkami wojskowymi. Brytyjscy doradcy – przypomniał – powiedzieli mu, że opór wobec ataku ze strony Rosji trwałby „nie więcej niż cztery godziny”. Tyle bowiem czasu zajęłoby czołgom dotarcie z granicznego miasta Narwa do Tallina.

Pierwsza partia dostarczonej przez Simma informacji o estońskich sprawach wojskowych była odpowiednio nikła. W roku 1995 Estonia praktycznie nie miała żadnych sił zbrojnych, skromne stosunki z armiami innych krajów i – jak się zdawało – słabe szanse na przystąpienie do NATO. Najważniejszy cel rozpoznania dla Rosjan stanowiła współpraca z wywiadami zachodnimi, co do której Simm mógł jedynie snuć domysły na podstawie tego, co zasłyszał. Mógł natomiast zaoferować wiedzę o tym, co działo się wśród estońskiej elity – kto awansował, kto był na wylocie, kto borykał się z problemami finansowymi albo kłopotami w małżeństwie, kto się szkolił, w jakiej specjalności, w którym z zaprzyjaźnionych krajów, jak głębokie było to szkolenie, gdzie się odbywało i kiedy. Podczas jednego z ćwiczeń z zakresu procedur bezpieczeństwa, rzekomo pomagających w przygotowaniu ministerstwa do członkostwa w NATO, wymęczył jego pracowników, zadając im sześćdziesiąt pytań na temat ich hobby, jak też możliwych słabostek, od spraw seksu i alkoholu po samochody. Chociaż nie miał dostępu do pełnych „spowiedzi” (dokonywanych podczas prześwietlania personelu w toku rozmów prowadzonych przez funkcjonariuszy pionu kontrwywiadowczego Kapo), podczas których zajmujący wyższe stanowiska pracownicy musieli wyjaśniać szczegóły swoich relacji, seksualnych czy innych, z powodu których mogliby być podatni na szantaż, dysponując odpowiedziami na pytania z jego ankiety – miałby dobre pojęcie na temat wniosków z owych przesłuchań. Szkodę przyniosło również posiadanie przez niego wiedzy o planach postępowania w razie kryzysów. Estońska elita jest mała. Główne stanowiska, na których podejmuje się decyzje, są obsadzone przez może raptem dwustu ludzi. Wielu z nich pracowało na równie wysokim szczeblu w kilku różnych ministerstwach lub agencjach, w obronie, bezpieczeństwie, policji, służbie dyplomatycznej i w wywiadzie. Wielu z nich przeszło też szkolenie na wypadek konieczności zastąpienia kolegi w jakiejś wyjątkowej sytuacji. Wszystkie te starannie przygotowane plany zostały obnażone przed Rosją. Gdyby chciała ona w przyszłości obciąć Estonii głowę, wiedziałaby, gdzie uderzyć.

Przekazane Simmowi instrukcje z zakresu warsztatu szpiegowskiego pochodziły prosto z podręcznika taktyki KGB. Filmy, a później karty pamięci USB umieszczał w małych kartonach po sokach, określonej marki i koloru, po czym wrzucał je do pojemników na śmieci w wyznaczonych parkach. Z każdej martwej skrzynki korzystano tylko raz. Według jego własnego oszacowania, w dziesięciu różnych krajach spotkał się z Ziencowem szesnaście razy. Tu jednak właśnie pojawia się jedna z wielkich tajemnic tej sprawy – wymiana informacji. Podczas wielu rozmów ze mną Simm upierał się, żebym pamiętał, że jego stosunki z Ziencowem „nie były ulicą jednokierunkową”, albowiem 40 proc. informacji płynęło od niego do Ziencowa, a 60 proc. w drugą stronę. Cóż to jednak były za informacje, która przychodziły? I co Simm z nimi czynił? Podczas moich spotkań z nim estoński strażnik, który dotrzymywał nam towarzystwa, zdecydowanie nie pozwolił poruszać tego tematu, a gdy później rozmawiałem z Simmem przez telefon, twierdził, że za bardzo się boi, żeby o tym porozmawiać.

Wygląda to raczej na zwodniczy trop. Jeśliby Simm faktycznie przekazywał jakieś informacje, w nieunikniony sposób byłby pytany o ich źródło. Każda służba wywiadowcza pragnęłaby je dwukrotnie sprawdzić. Z kolei, gdyby jakakolwiek agencja kontrwywiadowcza dowiedziała się, że wysoki rangą urzędnik spotyka się ze znanym szpiegiem z wrogiego kraju, zostałaby zaalarmowana, a na kontynuowanie takich spotkań pozwoliłaby jedynie wtedy, gdyby odbywały się one pod najściślejszym nadzorem. Simm utrzymuje, że chętnie by się wówczas zwierzył wywiadowi brytyjskiemu lub amerykańskiemu, ale zbyt się bał, żeby to uczynić. Z naciskiem mówi: „Rozważałem powiedzenie komuś o tym, ale wykorzystałem ten materiał i przekazałem go”. Ba, tylko jaki materiał i komu? To, czy utrzymując, że „była to ulica dwukierunkowa”, Simm okłamywał samego siebie, chciał narobić szkód, czy też był to fragment jakiejś większej sprawy, pozostaje jedną z nierozwiązanych zagadek. Inne są jednak jeszcze bardziej intrygujące.

Ziencow był szpiegiem starej szkoły, zahartowanym weteranem KGB z czasów, gdy Estonia znajdowała się pod okupacją ZSRR. W okresie, gdy naprowadzał Simma na główne komórki Ministerstwa Obrony, w regionie tym zaczęła jednak umacniać się nowa reprezentacja rosyjskiego wywiadu, w postaci Antonia Grafa, korpulentnego, brodatego mężczyzny z Madrytu. Oprócz tego, że jego drugie i trzecie imię brzmiało nieco egzotycznie (de Jesus Amorett), w państwach bałtyckich nie zapisał się w sposób, który by go jakoś wyróżnił. Urodził się w Brazylii, miał obywatelstwo portugalskie, a pracował w Hiszpanii. Był jednym z tysięcy konsultantów i pośredników, którzy poznawali nowe, wschodnie kresy kontynentu. Do roku 1989 firmy zachodnioeuropejskie nie miały wielkiego pojęcia o rynkach i dostawcach za żelazną kurtyną. Robienie jakichkolwiek interesów z komunistycznymi urzędami łączyło się z wysiadywaniem na niekończących się negocjacjach, które najlepiej było prowadzić, mając silne poparcie swego rządu. Z powodu niedoboru walut wymienialnych kontrahenci byli skąpi. Z drugiej strony z powodu nałożonych przez NATO ograniczeń na eksport wyrobów drażliwych transakcje, które wyglądały najbardziej obiecująco, były prawdopodobnie nielegalne*****. Gdy komunizm upadł, większość firm patrzyła na nowe rynki ze sceptycyzmem. Czy wysłane tam faktury zostaną zapłacone? Jak wygląda ich etyka pracy? Czy rządy komunistyczne mogą wrócić? Czy wojna domowa i chaos panujący na Bałkanach rozszerzy się na resztę regionu? A co z przestępczością zorganizowaną? I korupcją? Brakowało nawet najbardziej podstawowych danych: o dochodzie gospodarstw domowych, strukturze rodziny, poziomie wykształcenia, prawach majątkowych, przepisach walutowych itp.

Gdy więc Antonio (pod którym to imieniem funkcjonował wśród swoich licznych znajomych i osób, z którymi się spotykał) zaczął od połowy lat dziewięćdziesiątych często podróżować do państw bałtyckich, wyglądał na człowieka całkowicie wiarygodnego. Pieczołowicie gromadził informacje o warunkach prowadzenia działalności gospodarczej oraz o perspektywach politycznych i ekonomicznych i najwyraźniej, zanim zaczął szpiegować, poświęcił kilka lat na zbudowanie swej „legendy”. Zgodnie z nią był w tym regionie gościem regularnym i wiarygodnym. Jego wyprawy wyglądały na niewinne i przekonujące. Jedna z osób, które się z nim spotkały, wspomina:

Powiedział mi, że reprezentuje firmy portugalskie. Jak się wyraził: „Wygląda na to, że będziecie, chłopcy, przystępować do Unii Europejskiej. Chcemy więc dowiedzieć się czegoś więcej o waszych krajach”.

Ludzie, którzy się z nim spotykali, nie pamiętają niczego podejrzanego, a nawet niczego, czym by się wyróżniał, z wyjątkiem, być może, osobliwych upodobań do drinka – pijał odrzucającą mieszankę campari i toniku. Jeśli ktokolwiek chciałby sprawdzić jego motywy albo środowisko, z jakiego się wywodził, stwierdziłby, że nie jest to łatwe. W latach dziewięćdziesiątych w krajach bałtyckich Hiszpanii i Portugalii oraz ich języków prawie w ogóle nie znano. Jeśli ktoś dostrzegłby, że mówi on po hiszpańsku z lekkim, ale zauważalnym, nienaturalnym akcentem, to wyjaśniłby mu, że to dlatego, że był Portugalczykiem. Jeśli ktoś, kto władał portugalskim, zauważyłby jakąś zabłąkaną, zbędną sylabę, wyjaśniłby, że to dlatego, że urodził się w Brazylii, co z punktu widzenia mieszkańców krajów bałtyckich brzmi tak, jakby się urodził po drugiej stronie księżyca. Pomysł, że w istocie był funkcjonariuszem rosyjskiego wywiadu, działającym pod misternie zbudowaną tożsamością nielegała, a nazywał się Siergiej Jakowlew, wydałby się paranoiczną fantazją.

Gdy Ziencow przeszedł na emeryturę, prowadzenie Simma przejął Antonio. Od samego początku stosunki między nimi układały się źle. Ziencow miał szpiegowskie rzemiosło opanowane do perfekcji, dobrze też umiał postępować z ludźmi. Antonio nie miał ani jednej, ani drugiej umiejętności. Simm znał go już jako „listonosza”, który zajmował się fizyczną stroną przekazywania ogromnych ilości niejawnych materiałów, jakie dostarczał Rosjanom. Spotkali się niegdyś na podmiejskiej stacji kolejowej pod Tallinem. Zważywszy na to, jak ważnym informatorem był Simm, wybór Jakowlewa na jego oficera prowadzącego był osobliwy. Wydaje się, że naruszył on kilka kardynalnych zasad sowieckiego rzemiosła szpiegów. Osadzenie w kraju należącym do NATO w pełni zakonspirowanego nielegała jest bardzo kosztowne. Po to, żeby przygotować dokumenty, z którymi miał występować Antonio, trzeba było zdobyć w Brazylii świadectwo urodzenia, na jego podstawie wyrobić portugalski paszport i następnie stworzyć dokumentację wiarygodnie wskazującą, że jego zwykłe zajęcia stwarzają powód do odwiedzania krajów bałtyckich, gdy zajdzie taka potrzeba. W ascetycznym świecie KGB jego jedynym zadaniem byłoby prowadzenie Simma – spotykanie się z nim w starannie wybranych miejscach po uprzednim starannym i skrytym przygotowaniu albo też otwarcie, w sposób odpowiadający naturalnym zajęciom jednego i drugiego.

Owego Rosjanina ewidentnie jednak wykorzystywano również do innych celów. Stosowany przez niego sposób nawiązywania kontaktu z potencjalnym informatorem dobrze ilustruje opowieść Ivara Talli, wybitnej estońskiej osobistości z pierwszych stron gazet. To właśnie dzięki niemu kraj ten zajął czołową w skali światowej pozycję w dziedzinie e-administracji, czyli we wdrożeniu w administracji publicznej technologii informatycznych. Tallo przypomina sobie, że spotkał się z Antoniem, raczej z pewnymi oporami, w roku 2001, czyniąc przysługę pewnemu przyjacielowi, który podobnie jak on, zajmował wysokie stanowisko. Nie było w tym niczego niezwykłego. Gdy gospodarcza i polityczna waga odrodzonych państw bałtyckich zaczęła wzrastać, zalała je fala przybyszów z zagranicy. Wyżsi rangą urzędnicy nie byliby w stanie spotkać się z nimi wszystkimi. Natarczywy konsultant z Portugalii zostałby zapewne odesłany do kogoś mniej ważnego. Tak czy inaczej, na spotkanie z Antoniem Tallo wybrał drogą włoską restaurację w Tallinie, rozsądnie zakładając, że w zamian za poświęcony gościowi czas przynajmniej zje dobry posiłek. Spotkali się potem jeszcze dwukrotnie. Antonio odpytywał Tallę o estońską politykę i gospodarkę, nie wykazując przy tym szczególnego zainteresowania jego specjalnością, czyli e-administracją, ani też związanymi z nią kwestiami bezpieczeństwa łączności internetowej. Podczas trzeciego spotkania zaproponował sformalizowanie współpracy na zasadach komercyjnych. Zaproponował, aby Tallo założył firmę oferującą prognozy polityczne i gospodarcze, on zaś znajdzie w Portugalii klientów, którzy będą gotowi szczodrze za nie płacić. Dla podkreślenia, że nie jest to obietnica bezpodstawna, usiłował wręczyć Talli kopertę pełną gotówki jako zaliczkę. Estończyk jednak w uprzejmy sposób odmówił. Nie chciał czuć się zobowiązany wobec natarczywego Portugalczyka, a fakt, że zaoferowano mu pieniądze, nieco go zaniepokoił. Zgodnie z prawdą wyjaśnił, że jest zbyt zajęty, aby móc skorzystać z tej propozycji, poza tym interesował się e-administracją, a nie informacjami gospodarczymi. Antonio nigdy więcej się z nim nie skontaktował.

Podejście takie wywodzi się prosto z instrukcji taktyki funkcjonariusza wywiadu. Wpierw złap rybę na haczyk, a potem wybieraj żyłkę. Pieniądz tworzy więź, a następnie – zobowiązanie. W pewnym momencie zleceniodawca prosi o materiały mniej niewinne i bardziej drażliwe. Zanim ofiara w pełni się zorientuje, co się stało, jest już w sieci. Następnie proponuje się jej jeszcze większą kwotę, jeśli przekazywane przez nią informacje będą naprawdę interesujące – a oferta taka może być wsparta groźbą, że w razie odmowy delikwent zostanie zdemaskowany. Tallo nigdy nie znalazł się w tak niebezpiecznej sytuacji i gdy tylko się rozeszło, kim faktycznie jest Antonio, poinformował władze o swoich spotkaniach. W brzemienny w skutkach sposób kilka lat później Antonio próbował podejść jedną z ważniejszych osobistości życia publicznego na Litwie, czym wzbudził zainteresowanie ze strony silnego już wówczas kontrwywiadu tego kraju******. Nie jest jasne do dziś, na kim jeszcze próbował swojej perswazji i z jakim skutkiem. Łotewscy łowcy szpiegów tropili ślady jego regularnych podróży do Rygi jeszcze w roku 2010. Nie wywiązywał się jednak ze swego podstawowego obowiązku, jakim było prowadzenie głównego informatora Rosji w Estonii bezpiecznie i wydajnie. Simm nie ufał nowemu prowadzącemu od samego początku i mówił o nim sopliak, co jest pogardliwym rosyjskim słowem, jakim określa się niekompetentnego nowicjusza. Podobne znaczenie ma również jego przybliżony angielski odpowiednik snotnose – smarkacz, lub powiedzenie wet behind the ears – że ktoś ma mokro za uszami.

Po spartaczonym pierwszym spotkaniu z Simmem na Cyprze nieufność tego ostatniego zmieniła się w odrazę. Simm mówi, że jego prowadzący był „arogancką miernotą”, gnojkiem, gburem, a co najgorsze – był nieostrożny. Rosjanin był też chciwy. Z typowym nadąsaniem Simm wspomina: „Kiedy spotykaliśmy się, ja zamawiałem jakieś małe danie rybne, on zamawiał stek i czerwone wino”. Zakładał, że Antonio naciągał swoje wydatki służbowe i wątpił, żeby Rosjanin był w pełni wyszkolonym nielegałem. Podejrzewał, że swoją ciepłą posadkę zawdzięczał nie tyle talentom, ile koneksjom, co dobrze wpisuje się w teorię, że w rosyjskim wywiadzie rozprzestrzenił się nepotyzm (przemawia też za nią wysłanie z intratną misją na Zachód powierzchownie przeszkolonej Anny Chapman). Kiedy podczas ostatniego spotkania z Ziencowem Simm poskarżył się na jego nowego opiekuna, Rosjanin odparł, że Antonio był najlepszym funkcjonariuszem, jakiego mieli. Ziencow utrzymywał, że w całej Europie Zachodniej SWR ma zaledwie paru nielegałów.

Agent o większej sile woli mógł w tym momencie zastrajkować, żądając przydzielenia mu poważnego prowadzącego. Zważywszy na ryzyko, jakie ponosił on dla SWR, zdumiewające jest, że Simm poprzestał na zastrzeżeniu, że ze swoim prowadzącym będzie spotykał się poza Estonią. Komunikowanie się między agentem i informatorem było proste. Simm nadal pozostawiał swoje materiały w martwych skrytkach, używając bardziej zaawansowanego aparatu cyfrowego, pamięci USB i kart pamięciowych, niekiedy chowanych w plastikowej buteleczce na tabletki z fałszywym dnem. Otrzymywał pensję – co miesiąc 1000 euro w gotówce, zwracano mu też poniesione koszty. Spotkali się oni łącznie czternaście razy, głównie w którymś z krajów bałtyckich, ale niekiedy gdzieś dalej. Według relacji Simma, w grę nie wchodziły tylko Niemcy, Norwegia i Wielka Brytania. Spotkania aranżowali za pomocą zarejestrowanego w Pradze pagera, a powiadomienia przesyłali sobie za pomocą prostych kodów liczbowych. Numer owego pagera można było wybrać z ogólnie dostępnej budki telefonicznej. Patrząc wstecz, również ta procedura mogłaby się wydać niedbała. Główną zasadą szpiegowskiego rzemiosła jest przestrzeganie reguły, że informator nie powinien czynić niczego, co jest niezwykłe. Oznaczałoby to, że do powiadamiania powinni wykorzystywać środki, które osobie postronnej wydałyby się po prostu losową odmianą w powszednim życiu, na przykład kombinację jakiegoś barwnego krawata, koszuli i szalika. Tak właśnie musiałby postępować zachodni szpieg działający w państwie policyjnym, takim jak Rosja. W przypadku otwartego społeczeństwa Unii Europejskiej rosyjscy władcy szpiegów mogliby uważać, że takie środki ostrożności byłyby nadmiernie wyszukane.

Gdy Estonia przystąpiła do NATO, wydajność Simma bardzo wzrosła. Uczestniczył w odbywających się w wąskim gronie naradach Sojuszu, brał udział w dziesiątkach spotkań dotyczących bezpieczeństwa w Brukseli i gdzie indziej. Jego własne certyfikaty bezpieczeństwa były nienaganne. „Sprawdzili mnie Amerykanie – przypomina – sprawdzili mnie Brytyjczycy, Norwegowie, Niemcy, Duńczycy, Finowie, sprawdziły mnie wszystkie służby”. Rosjan bardzo interesowało bezpieczeństwo kryptograficzne. Zgodnie z zapotrzebowaniem, Simm dostarczył szczegóły dotyczące używanej przez NATO ściśle tajnej sieci Elcrodat, głęboko kodowanej sieci łącznościowej służącej do przesyłania komunikatów oraz szyfrowanych rozmów. Podczas zimnej wojny, gdy faktycznie mogło dojść do wybuchu konfliktu zbrojnego, taki wyłom byłby katastrofalny. W czasach pokoju, gdy zagrożenie ze strony ZSRR dawno przeszło do historii, sprawa ta jest raczej wstydliwa niż groźna. Większość tajemnic przekazywanych za pomocą sieci Elcrodat nie była tajemnicą przed wprowadzeniem ich do systemu, a także później. Ponadto główną zasadą bezpieczeństwa kryptograficznego jest, że jeśli jeden klucz zostaje spalony, w przyszłości można posłużyć się innym. Jest to sytuacja analogiczna z cyfrową kombinacją do zamka sejfu. Jej znajomość jest przydatna tylko wówczas, gdy jest w nim zamknięte coś cennego, a gdy wiadomo, że ktoś obcy ją poznał, można ją zmienić.

Krótko mówiąc, oceniając skutki zdrady Simma dla ogólnego układu sił między Rosją a NATO, nie należy przesadzać. W Sojuszu, do którego należą ponad dwa tuziny członków, bezpieczeństwa nigdy nie da się zapewnić tak, jak się wydaje. Wśród innych członków NATO są kraje takie jak Grecja, które w przeszłości okazały się nieszczelne w sprawach interesujących Rosję, a bardziej współcześnie należy do nich Bułgaria. Biorąc pod uwagę aktywność placówek GRU i SWR w Brukseli i w innych miejscach, można śmiało założyć się, że Rosja otrzymywała również mnóstwo innych informacji o NATO. Simm mógł być bardzo istotnym informatorem, ale z pewnością nie był jedynym. Według jego własnej relacji przekazał on swoim opiekunom z SWR tylko „jedną lub dwie rzeczy, które były rzeczywiście ważne” (odmawia powiedzenia, czego to dotyczyło). W paradoksalny sposób największą zdradą z jego strony w tej dziedzinie mogło być ujawnienie, że samo NATO (przynajmniej w czasach, gdy szpiegował) miało tak mało tajemnic na temat Rosji. Kiedy Sojusz rozszerzał się na wschód, nie przygotował formalnych planów obrony nowych członków na wypadek, gdyby zostali zaatakowani. Było to uzasadnione argumentem, że krok taki byłby prowokacją wobec Rosji, jak również byłby niepotrzebny, bo przecież Rosja była krajem zaprzyjaźnionym*******. Stany Zjednoczone przy poparciu Niemiec i innych krajów wyraźnie zakazały ściśle tajnej komisji NATO znanej jako MC-161, która opracowuje oceny zagrożenia, rozważania jakiegokolwiek potencjalnego zagrożenia zbrojnego ze Wschodu. Gdy w roku 2007 Polska złożyła w tej sprawie protest, szefowie NATO z oporami zgodzili się, że należy taką ocenę przygotować. Dotyczyła ona jednak ewentualnego najazdu ze strony Białorusi, która jest krajem o powierzchni równej mniej więcej jednej trzeciej powierzchni Polski********. Dowódcy NATO podjęli też bez rozgłosu tak zwane roztropne planowanie, czyli pobieżne, prowadzone zza biurka ćwiczenia, symulujące możliwą reakcję na zagrożenie ze strony Rosji w razie jakiejś nagłej potrzeby.

Wszystko to byłoby interesujące dla Rosji, jak też cenne, gdyby planowała ona zbrojny atak na nowe państwa członkowskie NATO (co jest niemal nie do pomyślenia). Nie było to jednak to, co władcy szpiegów w Moskwie chcieli usłyszeć. Ich interes polegał na ukazaniu Zachodu jako strony agresywnej i ingerującej, dla uzasadnienia wrogiej cudzoziemcom retoryki i paranoicznego światopoglądu, który umożliwiał im kurczowe trzymanie się władzy i czerpanie z przynoszonych przez nią pożytków. Takiemu założeniu odpowiadałoby odkrycie w nowych państwach członkowskich NATO jakichś tajnych baz oraz planów zaatakowania Rosji. Im bardziej jednak dysponenci Simma nalegali, aby znalazł dowody nikczemnych zamiarów ze strony NATO, tym mniej odnosił on sukcesów w swoich poszukiwaniach. Tajemnic, jakich szukał, po prostu nie było.

Szkodliwe dla NATO okazało się też dostarczenie Rosji przez Simma informacji dotyczących słabości Sojuszu w dziedzinie kontrwywiadu. Poważną przeszkodą na ich drodze są ograniczenia polityczne. Ideę łowów na rosyjskich szpiegów wewnątrz Sojuszu z antypatią przyjmują w szczególności Niemcy, które wywierają nacisk na Biuro Bezpieczeństwa NATO, aby nie forsować dochodzeń i nie podejmować działań, nawet wówczas, gdy przynoszą one wyniki. Szczegóły na ten temat były dla rosyjskich władców szpiegów przedmiotem najwyższego zainteresowania. Według raportu na temat szkód poniesionych w wyniku jego działalności, Simm uczestniczył w dwóch konferencjach NATO poświęconych sprawom kontrwywiadu. Niemiecki tygodnik „Der Spiegel” utrzymuje, że:

Na konferencji, jaka w roku 2006 odbyła się w holenderskim mieście Brunssum, jej uczestnikom rozdano płytę CD-ROM******** zawierającą nazwiska wszystkich znanych szpiegów rosyjskich, jak też osób podejrzewanych o szpiegostwo oraz szczegółową informację na temat podwójnych agentów. [Antonio powiedział Simmowi, że] płyta ta „wylądowała prosto na biurku Putina” i „narobiła wiele zamieszania” w Moskwie (...) Za ten sukces Simm dostał premię w wysokości 5000 euro i podobno został awansowany do stopnia generała majora^10.

Wyraźniejsze szkody wyrządziły inne zdrady Simma. Liczący 60 punktów kwestionariusz bezpieczeństwa, jaki rozprowadził on w ministerstwie, wyniuchując hobby jego urzędników, ich słabostki i zatajone przewinienia, byłby cenną informacją dla jakiegoś funkcjonariusza rosyjskiego wywiadu, poszukującego innych potencjalnych informatorów do zwerbowania. Jeszcze bardziej interesujące od tego rodzaju informacji mogą być zasady ich gromadzenia. Podczas przygotowań do przystąpienia przez Estonię do NATO Simm otrzymał dokument określający procedury obowiązujące przy wydawaniu certyfikatów bezpieczeństwa. Wniosek o przyznanie takiego certyfikatu jest albo odrzucany, albo przyjmowany, albo (z jakiegoś powodu lub losowo) odsyłany do dalszego zbadania. Wnioskodawcy nie podaje się żadnego wyjaśnienia. Tego rodzaju bazyliszkowa postawa ma istotne znaczenie dla integralności tej procedury – jeśli nie wiesz, o czym kłamać, to tym trudniej ci kłamać o czymkolwiek. W owym czasie NATO rozpatrywało wiele wniosków o wydanie certyfikatów bezpieczeństwa, nadsyłanych przez osoby zajmujące oficjalne stanowiska w byłym bloku sowieckim, i postanowiło, że automatyczne wykluczanie byłych członków partii komunistycznej byłoby nierozsądne. W przypadku osób z Europy Zachodniej tego rodzaju aktywność polityczna spowodowałaby natychmiastowe odrzucenie, chyba że chodziło o przejściowe zauroczenie w latach studenckich. NATO zdecydowało, że jednym z głównych kryteriów dyskwalifikacji wnioskodawców zza dawnej żelaznej kurtyny będzie uczęszczanie na partyjną uczelnię. Na tego rodzaju kursach dla partyjnej elity, będących wewnętrznym uniwersytetem systemu komunistycznego, kształcili się ludzie ambitni i inteligentni, a zatem były one głównym terenem naboru dla KGB. Dla rosyjskiego władcy szpiegów usiłującego wymyślić, w jaki sposób jego agent mógłby przeniknąć do NATO, byłaby to nadzwyczaj pożyteczna informacja, oznaczająca, że osoby, które odebrały wykształcenie na takiej partyjnej uczelni, powinny albo w ogóle nie próbować występować o certyfikat bezpieczeństwa, albo spróbować zobaczyć, czy uda się ukryć tę część ich przeszłości.

Inny sposób wykorzystania Simma dotyczył pomocy ze strony Estonii dla Gruzji i dla Ukrainy, które przez znaczną część ostatniego dziesięciolecia miały nadzieję na przystąpienie do NATO. Publicznie Sojusz ten zachowywał ostrożność co do ich szans, które ostatecznie przepadły na katastrofalnym szczycie NATO, który w roku 2008 odbył się w Bukareszcie. Silna grupa nacisku w Ameryce podjęła jednak duży wysiłek, aby poprawić ich szanse, m.in. pomagając im w zreorganizowaniu sił zbrojnych oraz służb bezpieczeństwa i wywiadu na wzór zachodni. Wkrótce stało się jasne, że szczególnie skuteczne były rady przekazywane przez Estonię (i do pewnego stopnia przez pozostałe państwa bałtyckie). Amerykanie i Brytyjczycy znali teorię, ale nie praktykę. Estonia natomiast miała bezpośrednie doświadczenia w dokonywaniu oceny, jakich części sowieckiego typu aparatu administracyjnego nie daje się poprawić, a jakie można by z powodzeniem zmodyfikować. Kiedy pewien wysoko postawiony Rosjanin publicznie pożalił się: „Znamy tę kuchnię”, wpływowa koteria przebywających w Gruzji doradców zyskała przydomek „estońska kuchnia”. Rosja nie była w stanie powstrzymać kwitnącej współpracy między Tallinem i Tbilisi. Dzięki Simmowi wiedziała jednak o niej wiele.

Simm przydawał się też do obserwowania stosunków między estońską agencją wywiadu i jej odpowiednikami w innych państwach NATO. Najdrażliwsze operacje przeprowadzano na zasadzie czysto dwustronnej. Lista życzeń NATO oraz pewne uzyskane materiały wywiadowcze trafiały jednak na biurko Simma. SWR była najwyraźniej zachwycona swoim agentem. W uzdrowisku Karlowe Wary w zachodnich Czechach Simm spotkał się z wysoko postawionym funkcjonariuszem tej służby – on sam sądzi, że był to jej dyrektor – i odebrał przyznany mu w roku 2006 medal. Zgodnie ze starannie wyreżyserowanym scenariuszem, przechadzali się razem po parku, zaś Antonio w pewnej odległości dyskretnie za nimi podążał. W rzemiośle rosyjskich szpiegów jest to normalna praktyka, stosowana, gdy jakiś informator staje się szczególnie ważny. Pozwala ona upewnić się, że oficer prowadzący faktycznie zwerbował tę osobę, którą sobie przypisuje, i pozwala sprawdzić, czy jego informacje nie są upiększane, zabezpiecza też przed nadzianiem się na podwójnego agenta.

Gdy długotrwałe operacje szpiegowskie toczą się pomyślnie, zawierają w sobie nasiona samozniszczenia. Uzyskane informacje muszą zostać wykorzystane, w innym przypadku wysiłek włożony w ich zdobycie nie miałby sensu. Wykorzystywanie ich jednak staje się dla drugiej strony sygnałem. Jeśli regularnie dostrzegasz, że twój oponent został ostrzeżony, zaczynasz zastanawiać się dlaczego i podejmujesz działania, żeby przeciek zatkać. Przypadek Simma nie był wyjątkiem.

W istocie dyskomfort z powodu spenetrowania NATO przez Rosjan narastał w zachodnich stolicach od lat. Początkowo, gdy zimna wojna się skończyła, Zachód osłabił czujność. Myślenie całego pokolenia zostało ukształtowane przez perspektywę konwencjonalnego ataku ZSRR na Europę Zachodnią, który dawał zaledwie kilka wypełnionych paniką dni na wybór między wojną z użyciem broni jądrowej a kapitulacją. Gdy zagrożenie wojskowe przeminęło, a rosyjskie armie wycofały się z ich byłego imperium, o bezpieczeństwie zaczęto myśleć z mniejszym przejęciem. Doprowadziło to do poważnych błędów, jak na przykład podczas działań NATO w Jugosławii w roku 1998, kiedy francuski oficer z Kwatery Głównej Sojuszu, Pierre-Henri Bunel, wydał jego plany wojskowe Belgradowi (za co poszedł do więzienia). Gdy NATO próbowało zaprzyjaźnić się z Rosją i traktować ją jako partnera, rosyjskim szpiegom zaczęło być łatwiej przedkładać propozycje pracownikom jego aparatu. Przekazanie jakiegoś fragmentu informacji nie stanowiło już zdrady, a jedynie naoliwienie kół, które już się kręciły. Próbując szpiegować, Rosjanie umiejętnie rozgrywali istniejącą w łonie Sojuszu zawiść i rywalizację. Niektóre z osób zwerbowanych przez Rosjan, gdy je złapano, zamiast stanąć przed sądem, dyskretnie odeszły. Gdy władcy polityczni nakazali promować pojednanie i zaufanie, nikt na najwyższych stanowiskach w NATO nie chciał wyjść na „jastrzębia” czy prowokatora. Łowców szpiegów z owego Sojuszu taka sytuacja irytowała. Podobnie irytowały ich trudności w prześwietleniu osób z nowych państw członkowskich, chociaż ich uwaga skupiała się raczej na takich krajach, jak Węgry i Bułgaria, a nie na Estończykach, których uważano za prymusów. Najwięcej kłopotów przysparzali jednak agenci, których łowcy szpiegów nie mogli znaleźć. Na spenetrowanie Sojuszu Rosja ewidentnie przeznaczała znaczne środki, a służby kontrwywiadu NATO nie miały w tym czasie ani potencjału, ani poparcia politycznego, żeby się tym zająć.

Podobne zmartwienia miały wkrótce, z jeszcze większą ostrością, stać się udziałem najwyższych szczebli brytyjskiego i amerykańskiego establishmentu bezpieczeństwa. Informacje uzyskiwane zarówno od agentów w rosyjskich siłach zbrojnych i w aparacie bezpieczeństwa, jak też ze źródeł elektronicznych, wskazywały, że w ręce Rosjan dostaje się ogrom dokumentów, szczegóły zabezpieczeń kryptograficznych oraz informacje na temat prowadzonych na wysokim szczeblu dyskusji o strategii Sojuszu w sprawach takich, jak wojna cybernetyczna i obrona przeciwrakietowa. Było tego znacznie więcej niż fragmentaryczny zbiór małych przecieków, plotek i przypadkowego ujawnienia tej czy innej sprawy, jakiego można było się spodziewać po normalnej działalności szpiegowskiej. Jedynym wyjaśnieniem mógł być jakiś poważny wyłom w zasadach bezpieczeństwa. Skrupulatna analiza dowodów wskazywała, że przeciek ten jest w jakiś sposób powiązany z państwami bałtyckimi. Podejrzewano, że jest to albo ktoś na wysokim stanowisku w którymś z nich, albo ktoś oddelegowany do Brukseli. Wygląda na to, że w tym samym czasie zachodniemu wywiadowi bardzo się poszczęściło w zupełnie odrębnej sprawie, zwerbował on bowiem informatora w samym sercu SWR, i to uczestniczącego bezpośrednio w programie nielegałów. Informacje na ten temat były początkowo fragmentaryczne i niekompletne, mimo to wskazywały na przełom w poszukiwaniach najbardziej nieuchwytnych rosyjskich szpiegów na Zachodzie, być może największy od czasu archiwum Wasilija Mitrochina. Zarzucone przez łowców szpiegów sieci zaczęły się zaciskać z dwóch końców – z jednej strony wokół popełniającego błąd za błędem Antonia, a z drugiej wokół zdegustowanego Simma.

Na tym etapie szefowie zachodnich szpiegów nie podjęli żadnego działania. Ustalenie, skąd pochodzi przeciek, było ważniejsze od schwytania zdrajcy. Uznano, że czas na decyzję, czy postawić sprawcę lub sprawców przed sądem, wszystko zatuszować, czy spróbować jakiegoś podstępu, który uderzy w drugą stronę, przyjdzie wtedy, gdy będą oni już znani. Taka kolejność postępowania odzwierciedla właściwy pracy kontrwywiadowczej paradoks – to, co wydaje się najtrudniejsze, czyli rozpoznanie podejrzanego jako szpiega, jest od strony praktycznej najmniej wymagającą częścią postępowania. O wiele trudniejsze jest zgromadzenie dowodów, zwłaszcza jeśli planowane jest postawienie go przed sądem. Musi on zostać otoczony wszechobecną, ale niedostrzegalną obserwacją, której uczestnicy zdają sobie sprawę, że jej cel był szkolony, jak się spod niej wymykać. Najmniejsze poślizgnięcie może skończyć się porażką. Ludzie obserwujący Simma wiedzieli, że wrzucenie ich ofiary przez Rosjan na tył furgonetki i przewiezienie go przez granicę byłoby aż nadto łatwe. Uratowanie Olega Gordijewskiego przez MI6 pod nosem Rosjan było operacją ogromnie skomplikowaną i ryzykowną. Wywiezienie kogoś przez Rosjan z jakiegoś kraju zachodniego jest łatwe – Antonio mógł wsiąść w Madrycie do samolotu i tyle by go widziano. Zapobiec ucieczce podejrzanego bez wystarczającej liczby dowodów nie można, ale właśnie ich gromadzenie może skłonić go do ucieczki.

Łowcy szpiegów z Wydziału Kontrwywiadu CIA wraz z nieliczną grupą zaufanych partnerów zagranicznych dołożyli starań, żeby nie odkryć swoich kart. Opierając się na mało konkretnych jeszcze poszlakach, zamierzali oni najpierw zapolować na rosyjskiego nielegała, który byłby cenną zdobyczą. Gdzie miał on swą siedzibę? Jak uzyskał nielegalne dane osobowe? Co aktualnie robił, co zamierzał? Kim byli jego agenci? Kto go prowadził? Czy dałoby się go „przenicować” i prowadzić jako wtyczkę w SWR? Wiadomo było, że cierpliwość i subtelność przyniosą rezultaty, podczas gdy pośpiech i niedbałość oznaczałyby katastrofę. Wpadka Antonia wymusiła jednak przyśpieszenie tempa – kontrwywiad litewski został zaalarmowany podjętą przez niego próbą uzyskania informacji od wspomnianego wcześniej Litwina. Wyglądający początkowo na Latynosa gość był dla nich zagadką. Czyżby był funkcjonariuszem jakiegoś zachodniego wywiadu, wykonującym misję, której nie zadeklarowano? Może był z Mossadu? A może z Chin? Według początkowej hipotezy mógł być wysłannikiem wywiadu sąsiadującej z Litwą Białorusi. Następnie zaobserwowali go podczas spotkania z Simmem. Wydawało się, że wyjaśnia to całą sprawę – tajemniczego gościa najwyraźniej prowadzili ci mądrzy Estończycy, gdy jednak spytano o niego w Tallinie, okazało się, że nie. Amerykanie i Litwini dyskretnie porównali notatki i podczas pewnego weekendu w kwietniu 2008 roku poinformowali – każde z tych państw osobno – swoich estońskich odpowiedników, że rosyjskim szpiegiem jest najbardziej zaufany urzędnik w Ministerstwie Obrony, Herman Simm.

W dalszej kolejności nastąpił szarpiący nerwy okres nadzwyczaj dyskretnej obserwacji i analizy. W jego szczytowym momencie uczestniczyli w niej funkcjonariusze kontrwywiadu z ponad dwunastu krajów. Jednym z torów postępowania było rozpoznanie elektroniczne – podjęto próbę wejrzenia w komputer Rosjanina w Madrycie. Drugim torem była analiza ciągu istniejących śladów na papierze – dyskretnie sprawdzano jego dokumenty i nazwiska, pod jakimi występował. Działania idące trzecim torem zmierzały do uzyskania jego DNA i porównania go z bazą danych o innych znanych agentach. Prawdę znała tylko garstka ludzi w Estonii. Ich trudnym zadaniem było utrzymywanie z człowiekiem, któremu niegdyś ufali, a którym obecnie gardzili, absolutnie normalnych stosunków. Operacyjną siedzibę uczestników polowania urządzono w bazie CIA w przebudowanej stajni jeździeckiej w Antaviliai, 20 km pod Wilnem********11.

Simm utrzymuje, iż oznaki świadczące, że przekazywane przez niego informacje przyciągają uwagę na Zachodzie, dostrzegł w NATO na „półtora roku” przed aresztowaniem. Wyczuł zmianę atmosfery w Tallinie. Był też (słusznie) przeświadczony, że gdy spotkał się z Antoniem w stolicy Łotwy, Rydze, byli obaj obserwowani. Powiada, że próbował nawiązać dyskretny kontakt z jakąś zachodnią tajną służbą, przypuszczalnie, żeby zaoferować wystąpienie w roli potrójnego agenta, ale mu się to nie udało. Z jakiegoś powodu jego propozycja spotkała się z odmową. W styczniu 2008 roku Antonio powiadomił Moskwę, że jego informator wpadł „w panikę”12. Podczas ich przedostatniego spotkania w Sztokholmie, w późniejszych miesiącach tego roku, Simm zaczął podejrzewać, że prowadzący go funkcjonariusze SWR w Moskwie wystawią go do wiatru. Antonio, zachęcając Simma, żeby poszukał pracy w estońskiej służbie wywiadu zagranicznego, na jego jeremiady bez ogródek odparł: „To twój problem”. Odrzucił on prośbę swego agenta o natychmiastowe ewakuowanie go do Rosji i poinformował go, że (wbrew przeświadczeniu ze strony Simma, że został już awansowany na ten stopień) nie tylko nie będzie mu przyznana ranga generała majora, ale w grę nie wchodzi już nawet obiecany mu przy zwerbowaniu stopień pułkownika. Bezbarwnym głosem Antonio wyjaśnił, że system się zmienił.

Rozczarowanie nie przyszło nagle. Simm utrzymuje, że chciał zaprzestać szpiegowania już w roku 2005. Po złożeniu w 2006 roku rezygnacji ze stanowiska w Urzędzie Bezpieczeństwa Narodowego pracował jako doradca przy różnych przedsięwzięciach specjalnych, jak na przykład organizowanie spotkań NATO w Tallinie. Zajmował się też stroną organizacyjną udziału Estonii w wojnie w Afganistanie. O zmianie kariery – jak mówi – postanowił, nie radząc się Antonia, który wpadł w furię, gdy o tym usłyszał. Podczas swojego ostatniego spotkania z Antoniem, w czerwcu 2008 roku, Simm w kategoryczny sposób poinformował go – i poprosił o przekazanie tego do Moskwy: „że wycofałem się, nie mam dostępu, nie pracuję”. Nie otrzymawszy odpowiedzi, wrócił do Tallina przygnębiony i zaniepokojony. Nie dość, że nie czekała go, jako generała w SWR, zapewniająca komfortowe życie emerytura, ale znalazł się w sytuacji jedynie płatnego zdrajcy, do tego wypompowanego i skończonego. Nie miał już dostępu do ważnych tajemnic. Miał wkrótce przejść na emeryturę i groziło mu zdemaskowanie. Wkrótce, 16 września, do wiszącego nad Simmem zagrożenia z niewyjaśnionych powodów dołożył się Antonio – zatelefonował na jego telefon komórkowy i odwołał umówione spotkanie, twierdząc, że jest chory. Telefon Simma był już podsłuchiwany przez łowców szpiegów z Kapo, którzy 26 maja 2008 roku potajemnie wszczęli postępowanie karne i gromadzili dowody potrzebne do wytoczenia mu procesu o zdradę. Pułapka była gotowa do zatrzaśnięcia.

Centrum handlowe Roomu (co oznacza „przyjemność”) w miasteczku Keila jest podobne do wielu innych takich miejsc na estońskiej prowincji. Tamtejszy supermarket szczyci się dobrym wyborem win (Estończycy gustują w krwistych czerwonych winach z Nowego Świata), automatycznymi stanowiskami kasowymi (Estończycy lubią gadżety) i dobrze zaopatrzoną ciastkarnią. Simm i jego żona udali się tam 19 września 2008 roku, żeby odebrać trzykilogramowy kringel (cynamonowy przeplataniec z lukrem), który zamówili na przyjęcie z okazji nadchodzących urodzin jego teściowej. Gdy wychodzili z budynku, niosąc zakupy, wyglądali jak każde inne małżeństwo przygotowujące się do spędzenia weekendu w komforcie, bez problemów i w rodzinnym gronie. Wśród krzątaniny piątkowego wieczoru żadne z nich nie zauważyło zaparkowanego w pobliżu czarnego minibusu marki Volkswagen ani karetki pogotowia, która czekała za rogiem, na wypadek, gdyby najbardziej poszukiwany człowiek w Estonii stawiał gwałtowny opór podczas aresztowania, doznał załamania albo zażył truciznę. Oficer Kapo********, który nakazał tam je zaparkować, był doświadczonym weteranem najtrudniejszych akcji przeciwko rosyjskim gangsterom, jednak to aresztowanie miało być najważniejszym wydarzeniem w jego karierze. Zostało ono drobiazgowo zaplanowane, w ścisłej współpracy z zajmującymi się zwalczaniem szpiegostwa funkcjonariuszami z zaprzyjaźnionych służb zagranicznych. Dla uczestniczących w tej operacji Estończyków zdrada Hermana Simma była wielkim upokorzeniem. Aresztowanie go bez potknięć i postawienie przed sądem w pewnym stopniu by je zrównoważyło. Funkcjonariusz ten wspomina: „Chcieliśmy załatwić to po cichu, bez konfliktów, naszym celem było natychmiastowe uzyskanie jego współpracy”. Najważniejsze były pierwsze chwile – „Jeśli popełni się pomyłkę, nie sposób już przewinąć filmu wstecz”. Podchodząc do Simma, wyciągnął swoją odznakę i rzekł: „Chciałbym zamienić kilka słów”. Simm nie wyglądał na zaniepokojonego. Znał tego funkcjonariusza i przypuszczał, że chodzi o jakiś drobiazg dotyczący bezpieczeństwa w ministerstwie. W ciągu kilku sekund siedział już w furgonetce, jego żonę zaś zabrano do stojącego w pobliżu samochodu, gdzie powiedziano jej: „Proszę poczekać w spokoju”. Przypuszczała, że to jakaś pomyłka. Przecież jej mąż nie pracował w Ministerstwie Obrony już od kwietnia.

Grom uderzył w minibusie: „Panie Simm, jest pan aresztowany jako podejrzany o zdradę”. Kajdanki były Simmowi nieobce, ale fakt, że został nimi skuty, stanowił dlań nowe doświadczenie. Gdy go rewidowano, szukając trucizny albo jakichś obciążających go materiałów, zaczął się pocić. Aresztujący go oficer kontynuował: „Ja będę mówił, a nie pan”. Wyciągnął plik papierów. Na wierzchu znajdowały się trzy obciążające Simma dowody. Jeden pochodził z jego akt w KGB i wskazywał, że do współpracy z tą służbą zobowiązał się w latach, gdy Estonia wchodziła w skład ZSRR. Innym było zdjęcie Simma zrobione mu, gdy z publicznego telefonu w nadmorskim uzdrowisku Parnu telefonował na pager swego prowadzącego. Oficer poinformował go następnie, że Kapo wiedziało, iż Antonio był funkcjonariuszem rosyjskiego wywiadu i w rzeczywistości nazywał się Siergiej Jakowlew. W tym momencie Simm pękł i zamruczał: „Musiało to się kiedyś zdarzyć, ale nie spodziewałem się, że przyjdziecie tak szybko”. Aresztant i funkcjonariusze, którzy go zatrzymali, udali się bezpośrednio do jego domu. Znaleźli tam książki kodowe (przypuszczalnie stosowane do przesyłania wiadomości przez radio), wykazy martwych skrytek i sterty papierów o różnym stopniu tajności (Simm utrzymuje, że potrzebne mu były nie do szpiegowania, ale do napisania planowanych przez niego wspomnień). Przekazał też szczegóły kart pamięci komputerowych, których używał do przenoszenia informacji. Materiały z późniejszego przesłuchania, w którym uczestniczyli estońscy i zagraniczni funkcjonariusze zajmujący się zwalczaniem szpiegostwa, pozostają utajnione. Wydaje się jednak, że Simm nie stawiał dużego oporu. Podczas procesu w lutym 2009 roku przyznał się do winy, a zakwestionował jedynie podjętą przez władze próbę zajęcia jego majątku.

Wielką zagadką w tym wszystkim jest to, że żelazną zasadą rosyjskiego warsztatu szpiegowskiego jest dublowanie każdego ważnego agenta przez drugiego informatora, który ma innego prowadzącego, a biorący udział w jednej z tych operacji ludzie nie wiedzą, co robią uczestnicy drugiej. Mogą wiedzieć, że ich postępowanie i uzyskane materiały wywiadowcze są porównywane z postępowaniem i dorobkiem rywali, ale nie wiedzą, kto, gdzie ani jak. Takie rozwiązanie pozwala na bardzo skuteczną weryfikację. Jeśli informator ulegnie pokusie, żeby swój materiał upiększyć, będzie to się rzucać w oczy. Jeśli prowadzący pójdzie gdzieś na skróty lub przesadzi w opisie napotkanych trudności, jego raport zostanie porównany ze sprawozdaniem jego odpowiednika. Taka metoda pomaga uporać się ze wszystkimi możliwymi problemami – od naciągania wydatków służbowych po pełną pracę na dwie strony. Gdzie zatem był drugi rosyjski szpieg? Odpowiedź na to pytanie zależy od tego, czy głównym celem działania Simma była Estonia, ogólnie państwa bałtyckie czy NATO jako całość. W Sojuszu liczącym (dziś) dwudziestu ośmiu członków dopasowanie posiadanych przez niego możliwości dostępu do tajnych dokumentów nie byłoby zbyt trudne. Znalezienie podobnie wysoko uplasowanego agenta w Estonii nastręczałoby jednak trudności. Na ten temat krąży wiele plotek. Według jednej z nich, w sercu estońskiego establishmentu bezpieczeństwa Rosja miała jeszcze jednego agenta o kryptonimie „Kask” (brzoza brodawkowata). Jeśli taki agent istniał, to co się z nim stało? Ewidentnie nie stanął przed sądem. Nie mogę znaleźć przekonujących śladów wskazujących, że zbiegła, zniknęła lub przedwcześnie odeszła na emeryturę jakakolwiek wyższej rangi osobistość estońska (bądź łotewska lub litewska). Może obciążające ją dowody nie wystarczały do wytoczenia jej procesu. Może przyznała się do wszystkiego, przeszła na drugą stronę lub postanowiła, że z miedzianym czołem będzie podczas dochodzenia udawać, że nic się nie stało. Moja osobista intuicja mówi mi, że taki równoległy agent działał w którymś z dużych zachodnioeuropejskich krajów członkowskich NATO, zdemaskowano go mniej więcej w tym samym czasie, ale dla uniknięcia skandalu po cichu odprawiono na dyskretną wczesną emeryturę. Agent taki mógł być z powodzeniem prowadzony z Brukseli przez któregoś z rosyjskich funkcjonariuszy wywiadu, których później wyrzucono z przedstawicielstwa Rosji przy NATO^13.

Wkrótce po fali podniecenia, jaką wywołało schwytanie Simma, wybuchł inny skandal. Okazało się, że Simm szpiegował nie tylko dla Rosjan, ale i dla Niemców. Ten aspekt jego życia spowija tajemnica. W kilku przeciekach do niemieckiego tygodnika „Der Spiegel” przedstawiono stonowaną wersję jego współpracy, utrzymując, że datowała się ona nie z czasów, gdy Simm pracował w Ministerstwie Obrony, ale gdy był zatrudniony w policji, i dotyczyła spraw nie wywiadowczych, ale rosyjskiej zorganizowanej przestępczości^14. Fragmentaryczne wskazówki sugerują jednak, że obraz ten nie jest tak klarowny. Według innych osób, które z racji zajmowanych stanowisk wiedzą o takich sprawach, współpraca Simma z niemiecką służbą szpiegowską BND (Bundesnachrichtendienst) była głęboka i długotrwała, datowała się bowiem co najmniej od przystąpienia przez Estonię do Unii Europejskiej i NATO w roku 2004, a być może od jeszcze wcześniejszych czasów. Jeśli patrzeć wstecz, to występek BND nie jest aż taką wielką zagadką. Po odzyskaniu przez Estonię niepodległości rzucał się w oczy właśnie brak dobrych powiązań z wywiadem niemieckim. Niektóre kraje, takie jak Francja, były poirytowane, że Wielka Brytania zasiadła za stołem tak szybko, i śpieszyły się, by nie pozostać w tyle. Najszybciej sformalizowała swoją działalność Szwecja i Finlandia, w wyniku czego do ich nowych ambasad w Tallinie przybyli „zadeklarowani” łącznicy służb wywiadowczych. Uczyniła to również Ameryka. Rozbudowała ona dużą placówkę CIA, której stosunki z jej estońskimi odpowiednikami układały się poprawnie, choć niekiedy powściągliwie. Jüri Pihl, stojący na czele Kapo w latach 1993–2003, wspomina, że oprócz owych krajów jego służba wypracowała też znakomite więzy z partnerskimi agencjami w Austrii i Norwegii, a później w Czechach i w Polsce.

Godnym uwagi wyjątkiem były Niemcy. Region bałtycki stanowił od stuleci podwórko Berlina, dzielone z Moskwą. Stosunki z Rosją miały tam żywotne znaczenie we wszystkich dziedzinach, od dostaw paliw i energii do migracji. Łatwo dostrzec, że dla czołowych polityków niemieckich fakt, że ci chytrzy szpiedzy z Londynu spiknęli się z paczką niedojrzałych i przejętych entuzjazmem Estończyków, ze szkodą dla znacznie ważniejszych stosunków między Wschodem i Zachodem, był irytujący. Chociaż współpraca wywiadowcza Niemiec z Estonią przebiegała w chłodnej atmosferze, tym, co szpiegowska agencja w Tallinie pitrasiła do spółki z Brytyjczykami, Berlin żywo się interesował. Simm odmawia jednak wdania się w szczegóły na ten temat, powtarzając jedynie mechanicznie: „Pomagałem wielu ludziom”. Ponieważ słyszałem to z wielu źródeł, mogę ujawnić, że w roku 2008, wkrótce po aresztowaniu Simma, Niemcy wystosowały do Estonii oficjalne przeprosiny. Gdyby BND zwerbował tam i prowadził agenta pod koniec lat osiemdziesiątych lub na początku lat dziewięćdziesiątych, kiedy poważnym problemem dla Niemiec były rosyjskie gangi, a konstytucyjne władze estońskie nie były w stanie zapewnić żadnej skutecznej pomocy, mało kto miałby zastrzeżenia. Kontynuowanie tajnych operacji po roku 1992 było jednak zupełnie inną sprawą. Estonia nie jest po prostu jednym z krajów zaprzyjaźnionych. Jest to kraj, wobec którego od czasu zawarcia paktu Ribbentrop–Mołotow Niemcy mają historyczny dług. Pomysł, aby prowadzić wrogie operacje wywiadowcze przeciwko Izraelowi, większość Niemców przyjęłaby ze zgrozą. Funkcjonariusze, którzy kierowali działaniami Simma (i zapewne również innych agentów w krajach bałtyckich i środkowoeuropejskich) mogli zlekceważyć inny historyczny bagaż Niemiec, o którym powinni pomyśleć. Dlaczego Berlin interesował się rozkwitającą współpracą Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych w dziedzinie obronności z nowym krajem na bałtyckim podwórku Niemiec, łatwo dostrzec. Prowadzenie tam wysokiego rangą urzędnika jako tajnego agenta nie należało jednak do właściwych sposobów zaspokojenia tej ciekawości.

Znaczenie Simma jako agenta BND wzrastało akurat w tym czasie, gdy stosunki między Niemcami a Rosją zacieśniały się. O przyjaźni między Gerhardem Schroederem, kanclerzem federalnym w latach 1998–2005, a Władimirem Putinem wiele się mówiło. Jej ukoronowaniem było objęcie przez niemieckiego przywódcę, po przejściu przez niego na emeryturę, stanowiska prezesa wspólnego, rosyjsko-niemieckiego gazociągu, ułożonego na dnie Bałtyku wbrew usilnym protestom innych państw przybrzeżnych, które uważały, że jest on bezpośrednim atakiem na ich bezpieczeństwo energetyczne. Niektóre osobistości oficjalne mające bliski kontakt z tą sprawą sugerują, że za rządów Schroedera, wbrew opinii szefów BND, których stosunek do Rosji był znacznie twardszy i znacznie bardziej przyjazny do Estonii, Simma prowadzono bezpośrednio według instrukcji biura ds. koordynacji bezpieczeństwa Urzędu Kanclerza Federalnego. Trudno tego dowieść, a ci, którzy byli w tę sprawę bezpośrednio zaangażowani, odmawiają jakiegokolwiek komentarza. Sam Simm mówi jedynie, że zwrócił się do Niemców dla „ochrony” przed Rosjanami. Wskazuje to zdecydowanie, że został zwerbowany przez BND po roku 1995, a nie wcześniej.

Jasne jest jednak, że okres, gdy Simm współpracował z Rosją, pokrywał się z okresem, gdy współpracował z Niemcami. Wzbudza to interesujące pytania – czy SWR wiedziała, że pracował on dla BND? I czy BND wiedziała, że pracował dla Rosjan? Z powodu spenetrowania jej przez Rosjan (a obecnie przez Chińczyków) BND od dawna była wśród innych tajnych służb czymś w rodzaju pośmiewiska. W latach zimnej wojny wysokiej rangi funkcjonariusz służby wywiadowczej pewnego kraju anglojęzycznego, którego spotkałem w Berlinie, powiedział mi z tonem szyderstwa w głosie: „Jeśli chcemy, żeby Gorbaczow się czegoś dowiedział i serio to potraktował, przekazujemy to BND i mówimy im, że to ściśle tajne. Trafi to na jego biurko na Kremlu już nazajutrz rano”. Niewiele wskazuje, że od tego czasu jej bezpieczeństwo się polepszyło.

Możliwe, że Simm powiedział BND, że Rosjanie wywierają na niego naciski, w nadziei, że w razie, gdyby został ujawniony, zostanie przez nich wyratowany. Przynajmniej jeden wysokiej rangi funkcjonariusz, który otarł się o tę sprawę, mówi, że faktycznie, gdy go aresztowano, zagrał taką kartą. BND szybko odparła, że był jej agentem w przeszłości, ale aktualnie nie jest, a jeśli Estończycy chcą postawić go przed sądem za szpiegowanie na rzecz Rosji, to proszę bardzo. Tak czy inaczej, w ukrycie dowodów świadczących, że Simm pracował dla BND, Estończycy włożyli wiele starań. Gdy rozmawiałem z nim bezpośrednio, nie pozwolono mi na zadanie mu pytań dotyczących tej sprawy. On sam miał też głębokie opory przed poruszeniem jej w rozmowie przez telefon lub przez pośredników, do tego stopnia, że w dramatyczny sposób powiedział mi: „Jeśli panu to powiem, jutro rano zostanę znaleziony w celi martwy”.

Podczas innej rozmowy w zawoalowany sposób rzekł: „Musiałem zapewnić, że świnie zostaną nakarmione, ale wilki nie zgłodnieją”. Jednym z powodów, dla których Estonia nie chciała podnosić kwestii powiązań Simma z BND, było to, że należałoby wówczas wszcząć kolejny proces karny. Innym zaś to, że obecnie, gdy kanclerzem Niemiec jest Angela Merkel, stosunki między Estonią a Niemcami są doskonałe. Podczas ważnych spotkań w latach 2009 i 2010, na których rozstrzygała się sprawa wniosku Estonii o przystąpienie do strefy euro, zwykle nadzwyczaj ostrożne Niemcy udzieliły jej dużego poparcia. Niektórzy ludzie dość przekonująco sugerowali, że było to quid pro quo za wykazaną przez Estonię gotowość do zatuszowania nieprzyjemnej sprawy pracy Simma dla BND. Estoński premier, Andrus Ansip, zwykł mawiać: „To, co jest dobre dla Niemiec, jest też dobre dla Estonii”. Sprawa Simma podważyła jednak zaufanie, iż Niemcy są uczciwym partnerem swoich mniejszych sąsiadów w NATO i Unii Europejskiej, i to nie tylko w Estonii.

Fakt, że owe okresy nakładały się, wzbudza jeszcze bardziej intrygujące pytania: czy o tym, że Simm szpiegował dla BND, wiedzieli Rosjanie? A jeśli wiedzieli, to czy próbowali to wykorzystać? Z pewnością wyjaśniałoby to niezwykle niemiłe potraktowanie przez nich ich niegdyś cenionego agenta w ostatnim roku jego służby. W istocie pasowało to jedynie do sytuacji, w której prowadzący świadomie postępuje tak, żeby spalić swego informatora. Jeśli SWR wiedziała, że ma do czynienia z podwójnym agentem – być może od samego Simma, a być może od swojego informatora w Niemczech – to zaaranżowanie takiego finału byłoby eleganckim sposobem zakończenia całej sprawy. Simm nie był już dla SWR przydatny. Samego Antonia trzeba było odwołać do Rosji, zanim by go aresztowano. Gdy Simma przesłuchiwano, z pewnością wspomniałby o swoich powiązaniach z BND, w nadziei, że uda mu się wezwać dysponującą mocnymi kartami pomoc z zewnątrz. Dla SWR korzystny byłby każdy wynik takiej sytuacji. Może Estonia całą tę sprawę by zatuszowała, oszczędzając w ten sposób SWR rumieńców. Z pewnością doszłoby jednak do zakulisowej albo publicznej sprzeczki z Niemcami, osłabiającej NATO i podkreślającej izolację państw bałtyckich oraz kruchość rozwiązań mających zapewnić im bezpieczeństwo.

Takie wyjaśnienie, dlaczego Rosjanie postąpili z Simmem tak nieudolnie, jest eleganckie, ale nie do końca przekonujące. Każdy, kto rozważa dopuszczenie się zdrady, w naturalny sposób niepokoi się, jak zostanie potraktowany. Jeśli rozejdzie się, że jakaś służba jest bezduszna i nieostrożna, z pewnością jej to nie pomoże. Sposób, w jaki potraktowano Simma, podważa renomę marki SWR. Lepszym wyjaśnieniem byłoby, gdyby okazało się, że Antonio pomógł wystawić Simma, któremu w efekcie wytoczono proces sądowy, bo sam został zwerbowany przez Amerykanów. Taka hipoteza pasuje do większej liczby faktów. Wyjaśniałaby na przykład tajemnicze zniknięcie Antonia po jego niezręcznym i demaskującym go telefonie na komórkę Simma. Mało prawdopodobne jest, aby łowcom szpiegów udało się przygwoździć Simma, a nie udało się schwytać w pełni opierzonego rosyjskiego nielegała, który byłby znacznie cenniejszą zdobyczą. Interesujące byłoby też pospekulowanie, kiedy zaczęła się ta dwulicowa gra – czy wtedy, gdy Antonio niezdarnie podchodził do wspomnianego Litwina, czy kiedy działał już pod kontrolą któregoś z wywiadów zachodnich? Myśl, że zachodnie służby wywiadowcze mogły wykorzystywać rosyjskiego nielegała do własnych celów, chcąc sprawdzić, czy w systemie zapewnienia bezpieczeństwa państwom NATO kryją się jakieś słabe punkty i zyskując przy tym obraz tego, co mieści się na „liście życzeń” SWR, jakich ma ona informatorów i jakimi posługuje się metodami, jest atrakcyjna. Być może więc zgarnięty został nie tylko Simm, ale schwytano i innych rosyjskich agentów, jakich prowadził Antonio.

Tak czy inaczej, oficjalna opowieść, że SWR dopuściła się w swojej pracy zwykłego niedbalstwa, wygląda na niepełną. Gdy operacje wywiadowcze analizuje się, patrząc wstecz, na analizę taką zawsze wpływa ich wynik – te, które zakończyły się sukcesem, wyglądają na przeprowadzone błyskotliwie, te zaś, które skończyły się fiaskiem, wyglądają na skazane na nie od samego początku. W całej historii wywiadów trudno jednak znaleźć przykład nielegała, który spaliłby się wyłącznie z powodu błędów w szpiegowskim rzemiośle. Wpadają oni zwykle na którymś z dwóch frontów. Pierwszy to współmałżonek albo partner, który widząc regularne zachowanie drugiej osoby, dostrzegalne tylko w tak bliskim związku, zaczyna żywić podejrzenia. Drugi front to spenetrowanie jego macierzystej służby. W życiu Antonia nie było jednak żadnej kobiety. Po Tallinie i innych miastach krążą plotki na temat tego, gdzie może on przebywać i jak go zwerbowano. Podobno mniej więcej w tym samym czasie, gdy aresztowano Simma, został zatrzymany w Turcji, ale od tamtego czasu nic o nim nie słyszano. Według jednej z wersji, zachodnie tajne służby umieściły ponoć na jego komputerze pornografię z udziałem dzieci i zapowiedziały mu, że jeśli nie pójdzie na współpracę, to czeka go długa odsiadka w więzieniu w Hiszpanii. Według innej relacji zaoferowano mu za pomoc dużą kwotę pieniędzy, którą początkowo odrzucił. Wrócił w panice do Moskwy i zaalarmował swoich kontrolerów, a potem poszedł po rozum do głowy i wymknął się z Rosji na Zachód, gdzie następnie zbiegł do konkurencji swoich wcześniejszych pracodawców.

Ostatnią zagadką jest stosunek między sprawą Simma a nielegałami działającymi w Stanach Zjednoczonych, takimi jak Anna Chapman i Donald Heathfield. Według władz rosyjskich, w czerwcu 2010 roku do Stanów Zjednoczonych zbiegł wysokiej rangi oficer SWR, Aleksander Potiejew. W czerwcu 2011 roku w trybie zaocznym w sądzie wojskowym w Moskwie odbyła się rozprawa, podczas której oskarżono go o zdradę i dezercję i skazano na 25 lat więzienia. Potiejew miał wtedy 58 lat. Był wyróżnianym odznaczeniami weteranem wywiadu z wojny w Afganistanie. Po jej zakończeniu został wysłany na placówkę wpierw do Waszyngtonu, a później – w początkach lat dziewięćdziesiątych – do Nowego Jorku, gdzie miał obsługiwać sieć nielegałów. Wydaje się, że jako potencjalny kandydat do zwerbowania został wytypowany przez CIA właśnie podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych, a wstępnego podejścia dokonano za pośrednictwem jego córki, która pracowała w organizującej wymianę naukowców amerykańskiej instytucji w Moskwie. Rozstrzygającym impulsem psychologicznym – według informacji podawanych w rosyjskich środkach przekazu – było zaaranżowane przez CIA włamanie do jego mieszkania^15. Podobno to właśnie uświadomiło mu, jak słabe jest państwo rosyjskie, a jak wszechmocni są Amerykanie.

Od roku 2000 Potiejew pracował jako zastępca dyrektora Wydziału Ameryki Północnej w zajmującym się nielegałami Departamencie S. Trudno wyobrazić sobie informatora, który byłby bardziej użyteczny dla CIA, zwłaszcza z punktu widzenia przeciwdziałania szpiegostwu. Potiejew był w stanie nie tylko przekazywać szczegóły na temat tożsamości, pod jaką występowali jego agenci w Ameryce Północnej, ale również mieć na oku ich misje, powierzane zadania i wyniki prowadzonej przez nich działalności wywiadowczej^16. Według informacji w rosyjskich środkach przekazu (które jako oficjalnie usankcjonowane „przecieki” trzeba traktować z ogromnym sceptycyzmem), Potiejew był w stanie uchylić się przed badaniem za pomocą wykrywacza kłamstw, a zanim sam zbiegł, wywiózł córkę i syna z Rosji. Podobno udał, że jest chory i posługując się fałszywym paszportem dostarczonym przez Amerykanów, wpierw udał się na Białoruś, a następnie do Kijowa, skąd został ewakuowany do Frankfurtu. Do żony wysłał SMS: „Marysiu, postaraj się przyjąć to spokojnie. Wyjeżdżam nie na krótko, ale na zawsze (...). Nie chciałem tego, ale musiałem (...). Zaczynam nowe życie. Będę starał się pomóc dzieciom”. Jeśli to prawda, to cały ten epizod świadczy, że wzbudzający niegdyś lęk wewnętrzny kontrwywiad SWR został dziś opanowany przez partaczy.

Zwerbowanie Potiejewa byłoby trzecim w ciągu dwudziestu lat ciosem zadanym operacjom szpiegowskim prowadzonym przez Rosję w Ameryce. Gdy na początku lat dziewięćdziesiątych przeanalizowano archiwum Mitrochina, znaleziono w nim szczegóły dotyczące wielu nielegałów uplasowanych w Stanach Zjednoczonych i w Kanadzie w latach istnienia ZSRR. Gdy FBI poszło ich śladem, wydawało się, że wszyscy oni są nieaktywni, że osiedli w spokojnej, podmiejskiej rutynie, a niezbyt wymagające zadania, jakie im przydzielono, będą musieli wykonać dopiero w razie wojny. (Jednego z nielegałów, uplasowanego w Europie, obdarzono starannie skonstruowanym, sfałszowanym życiorysem, po to, żeby mógł dostać nierzucającą się w oczy pracę w wytwórni samochodów. Jego jedynym zadaniem wywiadowczym było poinformowanie Moskwy o jakichkolwiek oznakach, że wytwórnia ta przestawia się na produkcję dla wojska).

Drugim ciosem była ucieczka Siergieja Trietiakowa, zastępcy szefa placówki SWR działającej w przedstawicielstwie Rosji przy Organizacji Narodów Zjednoczonych. Przekazywał on Amerykanom tajemnice od roku 1997 aż do roku 2000, kiedy zbiegł^17. Również i jego obowiązki obejmowały udzielanie pewnej pomocy siatkom nielegałów. Zmarł podobno na skutek zakrztuszenia się kawałkiem mięsa, 13 czerwca 2010 roku, w przeddzień wybuchu skandalu szpiegowskiego. Nikt nie zarzucał, że umarł na skutek jakiejś nieczystej gry, ale zbieg wydarzeń jest faktycznie uderzający. A na sprawę Trietiakowa nałożyła się jeszcze wiadomość o ucieczce Potiejewa.

Ułożenie tego wszystkiego w sensowny obraz nie jest proste. Odwołanie się do wszechogarniającego spisku, w którym jedna ze stron reżyseruje każdy zwrot w powikłanym wątku, rzadko kiedy jest wystarczającym wyjaśnieniem. Historia wskazuje, że rzeczywiste rozwiązania zagadek wywiadowczych nieodmiennie obfitują w rozległe obszary niekompetencji i błędnych ocen. Zakładając, że Antonio faktycznie zbiegł do Stanów Zjednoczonych, kariera, jaką zrobił Simm w Ministerstwie Obrony, jest nadal zagadkowa. Dlaczego awansował tam szybko? Dlaczego nikt nie zauważył jego związków z KGB w przeszłości? Obawiam się, że prawda polega na tym, że wypracował nieoficjalne więzi z Kapo, urząd ten zaś niepokoił się rosnącym zainteresowaniem obronnością Estonii ze strony Rosji, zakresem możliwych prowokacji i penetracji oraz słabością, jaką Ministerstwo Obrony wykazywało w radzeniu sobie z tym zagrożeniem. Niechlujne zwyczaje Simma Kapo dostrzegło wkrótce po jego przybyciu, ale zamiast doprowadzić do zwolnienia go, uczyniło z niego swoje nieoficjalne oczy i uszy, w wyniku czego dostarczał on strumienia plotek, insynuacji i innych informacji. Kapo sądziło, że to, co uważało za słabą stronę ministerstwa, ma pod pełną kontrolą. Było tak rzeczywiście, z wyjątkiem tego jedynego słabego punktu, który faktycznie się liczył. Wszystkie zainteresowane osoby odrzucają tę teorię, jestem jednak przeświadczony, że jest ona prawdziwa. Jak będę dowodził w zakończeniu, najbardziej zabójczą bronią w rękach Rosji jest nasze samozadowolenie w obliczu mierności.

* Savisaar znalazł pewne dowody świadczące, że Simm sprzeniewierzył służbowe pieniądze. Jest to skomplikowana historia, w której występuje fotel dentystyczny nabyty do gabinetu jego ówczesnej żony.

** Wojna w Iraku ewidentnie wprowadziła tu przewartościowania. W słynnej wypowiedzi z 23 stycznia 2003 roku o „starej” i „nowej” Europie sekretarz obrony Stanów Zjednoczonych, Donald Rumsfeld, za kraje problematyczne uznał Francję i Niemcy i stwierdził, że środek ciężkości NATO przesuwa się na wschód. Zob. m.in. http://tinyurl.com/omxr5qq (dostęp: 24 maja 2014 roku) – przyp. tłum.

*** Nie zamierzam ujawnić szczegółów, które będą niewiele znaczyć dla czytelnika, ale być może ułatwią życie rosyjskiemu wywiadowi.

**** Warto tu zauważyć, że w latach dziewięćdziesiątych na Estonię wywierano nadzwyczaj silne naciski międzynarodowe, aby byłych wojskowych i pracowników organów bezpieczeństwa poprzedniego reżimu okupacyjnego, którzy nie chcieli wrócić do Rosji, potraktować łagodnie. Gdyby jej władzom pozwolono przyjąć bardziej rygorystyczne reguły, Ziencowowi (i być może również innym, jemu podobnym) byłoby trudniej uprawiać ten proceder.

***** Tak w oryginale. Ograniczenia takie były w latach 1949–1995 nakładane przez Komitet Koordynacyjny Wielostronnej Kontroli Eksportu (Coordinating Committee for Multilateral Export Controls – CoCom), funkcję tę przejęło potem tzw. porozumienie Wassenaar w sprawie kontroli eksportu uzbrojenia konwencjonalnego oraz dóbr i technologii podwójnego użytkowania. Prowadzi ono listy wyrobów i technologii, których eksport podlega kontroli, do dziś. Sygnatariuszami owego porozumienia jest 41 państw, w tym byłe państwa członkowskie Układu Warszawskiego, włącznie z ZSRR. Najnowszej aktualizacji owych list dokonano w grudniu 2013 r. – przyp. tłum.

****** Została ona od tego czasu obezwładniona przez utarczki polityczne i skandale korupcyjne.

******* Logicznego absurdu tej sytuacji nie doszukano się. Jeśli Rosja była krajem zaprzyjaźnionym, to dlaczego opracowywanie planów obrony jej słabych i podatnych na taki atak sąsiadów miałoby być prowokacyjne? A jeśli Rosję można tak łatwo sprowokować, to czy naprawdę można ją uważać za kraj zaprzyjaźniony?

******** Tak w oryginale. Powierzchnia Polski wynosi 312 679 km^2, powierzchnia Białorusi – 207 600 km²; przyp. tłum.

******** Wydaje mi się to nieprawdopodobne, ponieważ nawet z obawy przed szkodami, jakie powstałyby w razie jakiegoś przecieku, przed zebraniem takich informacji w jednym wykazie i rozprowadzeniem go w swojej strukturze zawahałaby się nawet ogólnokrajowa agencja wywiadowcza. Ryzyko towarzyszące podzieleniu się tak drażliwym materiałem z ponad dwudziestoma innymi agencjami, zasługującymi na zaufanie w różnym stopniu, byłoby wielkie, a sam taki krok – nieprawdopodobny. Być może na płycie tej zamieszczono wykaz dawnych rosyjskich agentów, a nie tych, którzy aktualnie byli aktywni lub podejrzewani. Nawet taki wykaz byłby jednak informacją przydatną dla SWR.

******** Amerykańska sieć telewizyjna ABC poinformowała 18 listopada 2009 roku, że mieściło się tam wcześniej jedno z tajnych więzień CIA. Po rozległej przebudowie otwarto je we wrześniu 2004 roku i użytkowano do listopada 2005 roku. Mogło ono pomieścić do ośmiu „szczególnie ważnych” więźniów. Rząd litewski początkowo zaprzeczał jego istnieniu – przyp. tłum.

******** Nie podaję jego nazwiska zgodnie z rozsądnym zwyczajem, że nie należy ujawniać funkcjonariuszy wywiadu i służby bezpieczeństwa, gdy są czynni zawodowo.

Zakończenie

Zdrada popełniona przez Simma dostarcza dobrej ilustracji dla głównej tezy tej książki: konieczności obrony społeczeństwa otwartego tam, gdzie ma ono najsłabsze punkty, przed ludźmi, którzy nie wydają się dla niego zagrożeniem. Chociaż z punktu widzenia funkcjonariuszy z Biura Bezpieczeństwa NATO, odpowiedzialnych za chronienie tysięcy dokumentów przekazanych przez Simma jego prowadzącym, mogło to być irytujące, tak naprawdę ich oddanie nie wyrządziło Sojuszowi trwałej szkody. Nie udało mu się też złamać najgłębszych tajemnic współpracy estońskiego wywiadu z takimi krajami, jak Wielka Brytania i Stany Zjednoczone. Choć widziany od wewnątrz obraz życia estońskiej elity, jaki dostarczył on Rosji, przez swoją dokładność narobił szkód, nawet najwięksi sympatycy tego kraju nie mogą twierdzić, iż spowodowało to geopolityczne trzęsienie ziemi. Prawdziwy powód do alarmu w związku ze sprawą Simma i Antonia jest taki sam jak w przypadku Donalda Heathfielda i Anny Chapman: istotne są nie tyle tajemnice, jakie mogli wykraść, ile nasze słabe strony, jakie ujawnili. Już samo chwytanie szpiegów jest wystarczająco trudne. Gdy jednak żerują oni na słabych stronach naszego społeczeństwa, będących jego cechą immanentną, naprawdę ważne pytanie dotyczy tego, ilu jeszcze ludzi takich jak oni zwodzi nas obecnie i może to czynić także w przyszłości. Nie zaszło nic takiego, co powstrzymałoby innych rosyjskich agentów, takich jak Anna Chapman, może lepiej wyszkolonych i bardziej zdeterminowanych, przed wkroczeniem na tę samą drogę i dotarciem do serca życia gospodarczego, społecznego i finansowego Zachodu. Nie mamy też pojęcia, ilu jeszcze Hermanów Simmów może się kryć w liczącym ponad pięćdziesiąt lat pokoleniu, które zajmuje dziś najwyższe stanowiska w nowych państwach członkowskich Unii Europejskiej i NATO, ale ukrywa ponure tajemnice swojej wcześniejszej kariery w krajach rządzonych niegdyś przez komunistów.

Na odwrócenie takiej taktyki Rosja nigdy by się nie zgodziła. Na spotkaniu w siedzibie jednego z londyńskich trustów mózgów jeden z najbardziej doświadczonych znawców Rosji wpadł na Katię Zatuliweter i spytał, czym się ona zajmuje. Chętnie mu wyjaśniła, że jest Rosjanką i pracuje u posła do Izby Gmin, Mike’a Hancocka. W mego przyjaciela jakby grom strzelił, wiedział bowiem, że Hancock był członkiem Komisji Obrony. Człowiek pracujący w jego biurze miałby więc doskonały punkt obserwacyjny, pozwalający mu typować potencjalnych informatorów, werbować ich albo prowadzić agentów (gdyby wiedział, że panna Zatuliweter planowała również przenieść się do jednej z czołowych brytyjskich spółek przemysłu zbrojeniowego lub że spotykała się z pewnym funkcjonariuszem NATO zajmującym się Rosją, byłby jeszcze bardziej zaniepokojony). Spytał oschle, czy jakiś Brytyjczyk mógłby dostać podobną pracę u któregoś z posłów do Dumy, czyli parlamentu rosyjskiego. Katia zachichotała: „Oczywiście, że nie”. Śmieje się nie tylko ona. Dla siłowików w Moskwie zachodnie społeczeństwo jest rajem dla szpiegów. Mimo uciążliwych wykrywaczy metalu i kontroli tożsamości, które irytują nas na co dzień, gdy przychodzi do zapewnienia prawdziwego bezpieczeństwa – chronienia naszych tajemnic i naszego procesu podejmowania decyzji − jesteśmy zdumiewająco, omalże samobójczo ufni. Niepokojenie się rosyjskimi szpiegami nadal uważane jest niemal za objaw komicznie paranoidalny. Powszechnie przyjmuje się, że nie mamy tajemnic, które warto by wykraść, a nawet gdybyśmy je mieli, to Rosja nie jest nimi zainteresowana ani nie ma środków, żeby je zdobyć.

Jak starałem się wykazać w tej książce, to nieprawda. Mamy swoje tajemnice. Nasze kraje i nasze sojusze podejmują decyzje o żywotnym znaczeniu dla naszego dobrobytu. Rosja interesuje się nimi z przyczyn, które zna tylko ona sama. Podobnie interesują się i inne kraje – jak wcześniej pisałem, szpiegowanie jest zawsze brudnym zajęciem. Jak jednak wskazuje przypadek Siergieja Magnickiego, Rosja nie jest podobna do innych krajów. Wykorzystuje ona swoje agencje wywiadowcze jako część rozległych i złowrogich wysiłków mających na celu spenetrowanie naszego społeczeństwa i wypaczenie naszego procesu podejmowania decyzji. My zaś czynimy niewiele, aby się przed tym uchronić.

Owe rosyjskie agencje są faktycznie niekompetentne, przeżarte nepotyzmem, skorumpowane, marnotrawne i mają klapki na oczach, podobnie jak państwo, któremu służą. Niekiedy udało nam się do nich przeniknąć i odnieść ważne zwycięstwa, takie jak na przykład aresztowanie opisanych w tej książce nielegałów. Dysponują one jednak strategicznymi atutami, których my nie mamy. Jednym z nich jest determinacja. Dążą one w gruncie rzeczy do zapanowania nad nami, gdy my myślimy, że to żart. Drugi atut to myślenie długoterminowe. Dla zachodniego wywiadu szpiegowanie jest działalnością kierującą się popytem. Jeśli klienci polityczni chcą coś wiedzieć, to wywiad inwestuje. Jeśli nie chcą, przenosi środki gdzie indziej. Rosyjscy władcy szpiegów myślą inaczej. Są gotowi inwestować wielkie pieniądze i wiele czasu w długoterminowe tworzenie potencjału wywiadowczego, nie troszcząc się wiele o zysk teraz. Fakt, że przedstawieni tu nielegałowie, których aresztowano w Stanach Zjednoczonych, mogli nie naszpiegować szczególnie wiele, nie oznacza, że nie udało im się wywiązać z zadań. Oznacza to, że ich misja nie została zakończona. Trzecim atutem Rosji jest możliwość podejmowania działań prowadzących do strategicznej dezinformacji. Jak wykazałem w tej książce, zachodni wywiad jest wyprowadzany przez takie podstępy w pole raz za razem. Czy będzie to spisek Lockharta, Trust, operacja „Dżungla” czy zaufanie certyfikatom bezpieczeństwa, jakie wydano Hermanowi Simmowi, w każdym z tych przypadków dzieje się to samo – samozadowolenie i złudzenia z naszej strony zderzają się z bezlitosną pomysłowością po ich stronie.

Mimo sukcesów, jakie odnieśli niedawno nasi łowcy szpiegów, reguły gry nie zmieniły się i sprzyjają nie nam, ale Rosjanom. Rosyjscy nielegałowie byli szpiegami wyglądającymi tak jak my, bez wysiłku i niewidocznie przepływali przez przedmieścia, nocne życie, trusty mózgów i firmy doradcze, wyzyskując naturalne zaufanie i kolegialność, jakie istnieją w społeczeństwie otwartym. Gdyby nie szczęśliwy traf, czyniliby to jeszcze dziś. Po naszej stronie nie zaszły żadne zmiany, które by takie misje utrudniły. Po ich stronie nie zaszły też żadne zmiany, które by spowodowały, że będą one rzadsze. Każdy, kto obraca się w tych światach, musi być ostrożniejszy i zwracać większą uwagę na to, z kim ma do czynienia. Wyciągając wnioski z nagłówków krzyczących „Szpiedzy na przedmieściach!”, powinniśmy pamiętać, że bez względu na to, jak może się to wydawać nieprawdopodobne, i bez względu na to, jaki będą mieć oni paszport, jaka będzie ich oficjalna przeszłość i kariera zawodowa, jest szansa, że ten zachowujący się przyjaźnie wobec nas nowy kolega, klient, dostawca czy nawet wspólnik w interesach okaże się rosyjskim nielegałem, być może na wzór działającego pod głębokim przykryciem Antonia lub Heathfielda, bardziej prawdopodobne jednak, że będzie przypominał Annę Chapman. Nigdy nie wrócimy do tak wszechobecnego myślenia o naszym bezpieczeństwie jak w latach zimnej wojny. W każdym społeczeństwie, które uważa, że warto bronić jego wartości, ludzie pełniący funkcje w życiu publicznym lub wykonujący ważne zawody powinni jednak zachowywać ostrożność, gdy przychodzi im odpowiadać na zadawane pytania, a w szczególności, gdy spotykają się z jakąkolwiek ofertą, że za udzielane przez nich informacje dostaną zapłatę.

Musimy przemyśleć też dającą nam poczucie komfortu konwencjonalną wersję historii Europy po roku 1989. Dla wielu osób lata, jakie nastąpiły po upadku ZSRR, stanowiły długo oczekiwane „odepchnięcie” – odwrócenie zdobyczy terytorialnych uzyskanych przez Stalina w latach 1944–1949. Z tego punktu widzenia rok 1989 stanowił spełnienie, choć późno, żarliwej obietnicy złożonej czterdzieści lat wcześniej przez Johna Fostera Dullesa:

Dziesiątkom milionów zniewolonych mieszkańców Europy Wschodniej i Azji, które nie są gotowe milczeć, powinniśmy jasno powiedzieć, że nie akceptujemy narzuconego im przez agresywny sowiecki komunizm statusu, skazującego ich na niewolę, zaś istotną i trwałą częścią naszej polityki zagranicznej jest [ich – przyp. tłum.] ostateczne wyzwolenie^1.

Zbyt wiele osób na Zachodzie doznawane przez nich uczucie triumfu przenosiło również na kraje dawnego sowieckiego imperium. Korzyści zaiste były wielkie: pluralizm polityczny, dobrobyt, praworządność i szansa na podejmowanie suwerennych decyzji w sprawie własnego bezpieczeństwa. Dające się dostrzec wpływy rosyjskie radykalnie zmalały. Gdy okupacja wreszcie się skończyła, region ten opuściły setki tysięcy żołnierzy. Dni, kiedy każde ministerstwo miało zajmującego wysokie stanowisko sowieckiego „opiekuna”, przeszły do historii. Patrząc wstecz, można jednak dostrzec, że skala dokonanego przez Kreml odwrotu została przeceniona zarówno przez Zachód, jak i przez wielu mieszkańców owych krajów. To, co z jednego punktu widzenia wyglądało na odepchnięcie, z innego było operacją obliczoną na pozostanie[*]. Nie chodzi tu tylko o to, że w wielu krajach położonych między Bałtykiem a Morzem Czarnym − tam, gdzie politycy posmakowali przyjemności nakładania się na siebie biznesu i polityki, a także wykorzystywania i nadużywania instytucji państwowych do walki z oponentami − można odczuć powiew putinizmu. Wśród ruin dawnych struktur KGB ustanowiło nowe sieci i informatorów, a inwestycja ta miała mu dobrze służyć w przyszłości. Biorąc pod uwagę, że nowe państwa członkowskie Unii Europejskiej nie są w stanie dokonać gruntownego przesiewu kontrwywiadowczego tam, gdzie jest on najbardziej potrzebny, sowiecka spuścizna stworzyła w istocie kohortę koni trojańskich przyjętych przez zachodnie sojusze, państwa, służby i agencje z otwartymi ramionami.

Trudno się zorientować, na ile była to operacja dokonana świadomie, a na ile był to przypadkowy profit od środków ostrożności podjętych podczas wycofania się przez ZSRR. Efekty są jednak takie same. Z rosyjskiego punktu widzenia rezultat wydarzeń z lat 1989−1991 przyniósł mniej szkód i był mniej upokarzający, niż to się wydawało w tamtych czasach. Kosztowne, kruche i krnąbrne imperium przestało istnieć. Dziś kraje te są problemem Zachodu. Za ich modernizację płaci nie Rosja, ale Unia Europejska oraz międzynarodowe instytucje pożyczkowe[**]. Kreml płaci ledwie jakieś kopiejki (w istocie, z części tej szczodrości korzysta również Rosja). Dzięki rosnącemu dobrobytowi w dawnych krajach ujarzmionych, stają się one dla Rosji lepszymi sąsiadami i bardziej wiarygodnymi partnerami handlowymi. Ważniejsze jednak jest to, że kontynuowanie penetracji ich społeczeństw, struktur państwowych i środowiska gospodarczego przez rosyjski wywiad pozwala Kremlowi wywierać w Europie wpływy znacznie bardziej dlań pożyteczne niż te, jakie miał w okresie istnienia ZSRR. W porównaniu z podobnymi operacjami w latach zimnej wojny, zwerbowanie i prowadzenie Simma było igraszką. Szpiegującym ów Sojusz funkcjonariuszom rosyjskiego wywiadu NATO zapewnia nie tylko wygodne, dobrze oświetlone pomieszczenia biurowe i oficjalne przepustki. Urzędniczy aparat kilkunastu nowych państw członkowskich jest też pełen potencjalnych celów do zwerbowania.

Owe ludzkie bomby zegarowe nie będą tykały wiecznie. Ludzie, którzy przekroczyli trzydziestkę pod koniec lat osiemdziesiątych (a zatem są już napiętnowani kolaboracją), dziś mają po pięćdziesiąt parę lat i są u szczytu swej urzędniczej kariery, a w ciągu następnego dziesięciolecia przejdą na emeryturę. Już dziś dla wielu osób zajmujących oficjalne stanowiska w byłym świecie komunistycznym dni totalitaryzmu nie są rzeczywistością z lat, gdy osiągnęli dorosłość, ale wspomnieniami z dzieciństwa. Zbrukane pokolenie może jednak jeszcze zostawić za sobą wiele szkód, np. dyskretnie pomagając w karierze innym, młodszym urzędnikom gotowym do współpracy z Rosją, lub blokując kariery tych, którzy, jak się wydaje, uparcie pozostają uczciwi.

Chcę tu podkreślić, że jeśli wyrażam takie zaniepokojenie, nie znaczy to, że chcę nowe państwa członkowskie spisać na straty jako sojuszników. Nie opowiadam się też za rozluźnieniem łączących nas z nimi więzów. Jednym z godnych ubolewania skutków sprawy Simma było podważenie zaufania między dawnym Zachodem i nowym Wschodem w NATO. Jeśli tak katastrofalne błędy mogą popełniać nawet tacy prymusi nowego ładu jak Estończycy, to jak możemy ufać innym krajom, których struktury są rozleglejsze i bardziej zdezorganizowane? Na całą tę sytuację faktycznie powinniśmy byli patrzeć bardziej realistycznie o wiele wcześniej. O wiele wcześniej też powinniśmy byli udoskonalić procedury kontrwywiadowcze. Przyjęcie postawy pełnej rezerwy byłoby jednak, moim zdaniem, postępowaniem protekcjonalnym, obłudnym i wyrażającym samozadowolenie. Spowodowałoby to dalsze osłabienie solidarności europejskiej i transatlantyckiej oraz demoralizację, a zatem niosłoby ze sobą ryzyko wręczenia Rosji właśnie takiego zwycięstwa, do jakiego ona dąży. Wniosek ze sprawy Simma wskazuje, że kraje zagrożone przez Rosję muszą w dziedzinie bezpieczeństwa współpracować nie mniej, ale głębiej, ściślej i skuteczniej. Jednym z głównych punktów, na jakie należy tu położyć nacisk, jest też fakt, że przy wszystkich wcześniejszych niedociągnięciach ze strony Estonii przynajmniej schwytała ona największego zdrajcę w jej dziejach, postawiła go przed sądem i uwięziła, przy czym uczyniła to bez wahania i sumiennie. Nie pozwoliła mu uciec do Rosji ani odejść na emeryturę czy przepaść w dogodnym zapomnieniu. Uczyniła tym samym więcej niż – w podobnych okolicznościach – pewne inne kraje, które wybrały rozwiązania łatwiejsze i bardziej oportunistyczne. Jak wykazałem, w ostatnim stuleciu własny dorobek starego Zachodu w sprawach szpiegostwa i bezpieczeństwa splamiło znacznie więcej kleksów, niż przytrafiło się to nowym państwom członkowskim, które mając znacznie szczuplejsze środki, musiały stawić czoła o wiele trudniejszym wyzwaniom. Kim Philby, Guy Burgess, Donald Maclean i Anthony Blunt wywodzą się nie z Estonii, ale z serca brytyjskiego establishmentu. Za swoje partactwo Lockhart, Reilly i Carr mogą winić jedynie samych siebie. Ames i Hanssen otrzymali wszelkie wymagane na ich stanowiskach certyfikaty bezpieczeństwa. Antonio skradł portugalskie dane osobowe i mieszkał w Hiszpanii. Heathfield studiował w Kanadzie, pracował we Francji i mieszkał w Stanach Zjednoczonych, Anna Chapman uzyskała paszport brytyjski. Bolesne wnioski z tego trzeba wyciągnąć w naszych własnych krajach, a nie za granicą.

Dwoma problemami spośród tych, które podkreśliłem, są nasza łatwowierność, jeśli chodzi o Rosję, oraz przemądrzały ton, jakiego używamy wobec naszych sojuszników. Trzecim problemem jest to, że zachodni sposób myślenia jest skłonny wpasowywać rosyjskie działania za granicą do przegródek, które błędnie uważamy za wyczerpujące. Ponad dziesięć lat temu jeden z byłych dyrektorów CIA, James Woolsey, opisał ten problem w następujących słowach:

Jeśli zdarzy się wam zacząć rozmawiać z elokwentnym, mówiącym po angielsku Rosjaninem (...) noszącym garnitur za 3000 dolarów i obutym w mokasyny od Gucciego, który powie wam, że jest członkiem zarządu rosyjskiej spółki handlowej (...) to istnieją cztery możliwości. Może on być tym, za kogo się podaje. Może być funkcjonariuszem rosyjskiego wywiadu działającym pod przykrywką handlowca. Może być członkiem rosyjskiego gangu. Prawdziwie interesującą możliwością jest jednak to, że może on pełnić wszystkie te trzy funkcje naraz i żadna z tych instytucji nie widzi w tym problemu^2.

Od roku 1999 zagrożenie ze strony rosyjskiego wywiadu uległo jeszcze dalszym przemianom, przytłaczając zachodnich łowców szpiegów ogromem wynikających stąd zadań. Przeciwnik zmienia kształty. W jednej postaci jest w pełni prawomocną spółką energetyczną, po czym staje się ciekawskim studentem, jak się zdaje, z któregoś z krajów NATO. Następnie przeistacza się w aroganckiego urzędnika z ambasady Rosji, by po chwili stać się pozornie niezależną organizacją dobroczynną, oferującą szczodre datki każdemu, kto przeprowadzi odpowiednie badania. Potem jest zapracowaną sekretarką, a później portugalskim konsultantem ekonomicznym. Rosja dysponuje „możliwościami naturalnymi”, o jakich CIA może tylko marzyć. Składają się na nie nie tylko rosyjskie firmy działające za granicą, ale również zagraniczne firmy inwestujące w Rosji lub mające tam swoje biura. Ludzie, których firmy te zatrudniają na miejscu i wysyłają na placówki zagraniczne, mogą być ich lojalnymi pracownikami albo mogli zostać skierowani przez władze, być może ze względu na powiązania rodzinne, być może z myślą o powierzeniu im jakiejś tajnej pracy, a być może z obu tych powodów. Jeśli to by się nie powiodło, to bogatym terenem łowieckim, na którym można upolować dowolną, potrzebną w danym przypadku zdobycz, jest rosyjska diaspora.

Można by sądzić, że złe zachowanie Rosjan za granicą to problem jedynie dla części karnej wymiaru sprawiedliwości. To on przecież zajmuje się gangsterami, fałszerzami, handlarzami ludźmi, przestępstwami internetowymi i zabójcami. Wystarczy jednak mrugnąć, a już się wydaje, że jest to problem raczej dla organów nadzorujących system finansowy i tych, mających do czynienia z wieloma dziwnymi rosyjskimi bytami spółkopodobnymi. Świetnie wyczuwając każdą lukę prawną, przelewają one ogromne kwoty uzyskanej w niejasnych okolicznościach gotówki do banków i na giełdy w renomowanej części świata. Gdybyśmy ograniczyli takie możliwości, mogłoby to udaremnić cieszenie się łupem przez ludzi, którzy oskubali rosyjskich podatników i zamordowali Siergieja Magnickiego. Jeśli wszakże spojrzeć jeszcze raz, to wydaje się, że teczka „Rosja” powinna trafić do urzędów wydających wizy. Wszak to ich zadaniem jest odgrodzenie naszych społeczeństw od tych, którzy mu życzą źle i złoczyńców. Niekiedy wydaje się, że reżim w Moskwie to sprawa dla dyplomatów, którzy przy odpowiedniej dozie szczęścia i umiejętności mogą zdołać namówić go do nawiązania z sąsiadami stosunków opartych na współpracy i rozładować nieporozumienia z przeszłości.

Poważną słabością przyjętego na Zachodzie podejścia jest to, że łowienie szpiegów, sądownictwo karne, nadzór finansowy, ujawnianie grup nacisku oraz przepisy dotyczące własności środków przekazu uważane są za całkowicie odrębne obszary podejmowania decyzji. Zważywszy jednak na wieloaspektowy charakter zagrożenia, zajmujące się tymi dziedzinami instytucje powinny działać nie osobno, lecz harmonijnie. Szkoda, że na przykład sprawy Stevena Sugdena nie podjęły władze brytyjskie i irlandzkie. Ponieważ wydaje się, że nie skradziono tam żadnych pieniędzy, nie interesuje się nią też policja. Z kolei z punktu widzenia łowców szpiegów, jest to sprawa już przedawniona. Są oni zbyt zajęci zapobieganiem wydarzeniom, do jakich może dojść w przyszłości, żeby martwić się o te, które zdarzyły się kilka lat temu. Ponadto zaś, nawet jeśli wykorzystano tu metody wchodzące w skład warsztatu rosyjskich szpiegów, to celu, w jakim się nimi posłużono, ich mandat nie obejmuje. MI5 chwyta szpiegów, a nie przestępców. Wyjaśnienie, czy, jak i dlaczego podający się za kogoś innego oszust wykradł podpis faktycznego Sugdena i co rzeczywiście zdarzyło się z adresem na Rossmore Grove, zasługuje jednak na podjęcie należytego dochodzenia. Sprawcy są wciąż na wolności. Zarówno oni, jak i ich wspólnicy nie zostali ukarani. Luki prawne są nadal otwarte. Ktoś może spróbować tego samego triku jeszcze raz. Gdyby w taki sposób wykorzystano twoje nazwisko, adres, podpis i datę urodzenia, świadomość, że wpadłeś w szpary między urzędami stworzonymi dla innej epoki, da ci niewiele satysfakcji.

Zasadą przyświecającą stosunkom Zachodu z Rosją powinno być słuchanie tych Rosjan, którzy podzielają nasze wartości, oraz udzielanie im wsparcia i zachęty, a nie podważanie ich morale. W lutym 2011 roku czterej przywódcy głównej partii opozycyjnej – Partii Wolności Narodowej – napisali ostro sformułowany artykuł, w którym zgromili kraje zachodnie za ich rolę w ułatwianiu złych rządów w Rosji i grabieniu tego kraju.

Wzywamy zachodnich przywódców, aby zaprzestali „Realpolitik” pocałunków i uścisków, która zakończyła się fiaskiem, i przestali flirtować z władcami Rosji. Zachowanie takie nie przyniosło Zachodowi żadnych korzyści, w Rosji natomiast stwarza wrażenie, że wprowadzony przez Putina system jest systemem przyzwoitym i podobnym do innych, jakie istnieją w demokratycznym świecie.

Oznacza to, że Zachód powinien przestać witać władców Rosji jako równych sobie, obdarzając ich prawowitością, na jaką wyraźnie nie zasługują. Oznacza to, że Zachód powinien zacząć obnażać skorumpowane praktyki rosyjskiego establishmentu, ponieważ jednym z filarów stabilności tego reżimu jest umiejętność wynajdywania bezpiecznych schronień dla skradzionych przezeń funduszy oraz opuszczanie Rosji, by żyć w komforcie w którymś z krajów zachodnich. Oznacza to, że Zachód powinien wprowadzić precyzyjnie nacelowane sankcje przeciwko osobistościom bezpośrednio depczącym prawa ich rodaków^3.

Nałożenie tego rodzaju sankcji nie oznacza izolowania całej Rosji, co byłoby zaiste bezpłodne i szkodziłoby założonym celom. Warto jednak powiedzieć wprost, że obecne podejście, polegające na zawiązaniu stosunków, ale bez siły woli, z pewnością pogorszy sprawy. Zachodowi trudno jest zdać sobie sprawę z tego, że ma do czynienia z przeciwnikiem, który rozumie nas lepiej, niż my sami, którego cele i metody są dla nas tajemnicą, którego ledwie rozpoznajemy, gdy go widzimy. Gdy my jesteśmy podzieleni, on jest zdeterminowany. Gdy my jesteśmy ufni i zadowoleni z siebie, on jest pełen urazy i ogarnięty paranoją. Chcemy go lubić, mamy nadzieję, że on też nas polubi i ostatecznie stanie się taki jak my. Tymczasem on niczego takiego nie chce. Jak wskazuje Don Jensen: „Ci, którzy nie przestają wzywać do nawiązania z Rosją takich stosunków, które w ostatecznym rachunku ją przekształcą, nie są w stanie dostrzec, że przekształca się nie Rosja, ale Zachód”4. Mam nadzieję, że ta książka zdoła pomóc Zachodowi uniknąć takiego losu.

* Operacje typu „pozostanie na tyłach” (stay-behind) były rutynową częścią planowania ze strony NATO w początkowych latach zimnej wojny. Plany te przewidywały utworzenie dobrze zorganizowanych i mających dostęp do tajnych skrytek broni siatek sabotażystów i szpiegów, które miały dezorganizować i paraliżować działalność władz okupacyjnych po najeździe ZSRR na Europę Zachodnią. Jedną z takich operacji była głośna operacja „Gladio”, która przerodziła się w narzędzie rozgrywek politycznych we Włoszech.

** Głównie Europejski Bank Odbudowy i Rozwoju oraz Europejski Bank Inwestycyjny. Jeśli wydarzenia przybrałyby bardzo niekorzystny obrót, z pomocą może przyjść Międzynarodowy Fundusz Walutowy oraz Europejski Bank Centralny.

Przypisy

Przytoczone tu odsyłacze można także znaleźć na witrynie internetowej: www.edwardlucas.com.

WPROWADZENIE

1 Jasper Rootham, Miss Fire: The Chronicle of a British Mission to Mihailovich 1942–1944 (Chatto & Windus, 1946). Petar. A King’s Heritage; The Memoirs of King Peter II of Yugoslavia (Cassell, 1955). Trzy poświęcone Jugosławii książki, które ukształtowały moje dzieciństwo, to zapomniana klasyczna powieść szpiegowska Lawrence’a Durrella, White Eagles over Serbia (Faber & Faber, 1957), mistrzowsko napisana trylogia Evelyn Waugh Sword of Honour (Chapman and Hall, 1955, 1951 i 1961), a także Black Lamb and Grey Falcon (Macmillan, 1941), której autorką jest Rebecca West.

2 John le Carré, Smiley’s People (Hodder and Stoughton, 1980). (Polskie wydanie: Ludzie Smileya, przeł. Maciej Świerkocki, Amber, Warszawa 1999). Pierwowzorem postaci „generała Władimira”, po którego śmierci George Smiley wrócił do szpiegowania, był Estończyk, płk Alfons Rebane. Odegrał on czołową rolę w przeprowadzonej przez SIS operacji „Dżungla”.

3 Zob. np. ta relacja o samobójstwie Nikołaja Krucziny: Soviet Turmoil; New Suicide: Budget Director, „New York Times”, 27 sierpnia 1991 r., albo: Susan Tifft, Jurij Zarachowicz, Desperately Seeking Rubles, „Time”, 4 listopada 1991 r.

4 Czeka (Wsierossijskaja czriezwyczajnaja komissija), czyli Wszechrosyjska Komisja Nadzwyczajna do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, była sama w pewnym sensie następczynią carskiej Ochrany (Otdielenije po ochranieniju poriadka i obszczestwiennoj bezopasnosti), czyli Departmentu Ochrony Bezpieczeństwa i Porządku Publicznego. Organizacjami, które po niej nastąpiły, było OGPU (Objedinionnoje gosudarstwiennoje politiczeskoje uprawlenije), czyli Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny, NKWD (Narodnyj komissariat wnutriennich dieł), czyli Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych, oraz KGB (Komitiet gosudarstwiennoj biezopasnosti), czyli Komitet Bezpieczeństwa Publicznego. Główną organizacją, która nastąpiła po KGB, jest FSB (Federalnaja służba biezopasnosti), czyli Federalna Służba Bezpieczeństwa. SWR (Służba wnieszniej razwiedki), Służba Wywiadu Zagranicznego, jest instytucją znacznie od niej mniejszą. Pełni ona funkcje dawnego Pierwszego Zarządu Głównego w latach ZSRR. W przeciwieństwie do nich GRU (Gławnoje razwiedywatielnoje uprawlenije), Główny Zarząd Wywiadowczy, jest służbą wywiadu wojskowego. W ostatnich latach została ona bardzo zredukowana, ale od czasu utworzenia jej przez Trockiego w 1918 r. nie zmieniła ani nazwy, ani struktury.

5 Zob. Deło Potiejewa: priedatel nanies uszczerb w 50 mln dołłarow, no nie smog obmanut’ naczalstwo ukrainskoj lubownicej (Sprawa Potiejewa – zdrajca wyrządził szkód na 50 mln dolarów, ale nie zdołał wywieść w pole szefów ukraińską kochanką) (http://www.newsru.com/russia/28jun2011/poteev.html, dostęp: 21 maja 2014 r.).

6 Scott Shane, Benjamin Weiser, Spying Suspects Seemed Short on Secrets, „New York Times”, 29 czerwca 2010 r. (http://www.nytimes.com/2010/06/30/world/europe/30spy.html, dostęp: 21 maja 2014 r.); Dan Amira, Russian Spies Too Useless, Sexy to Prosecute, „New York”, 7 lipca 2010 r. (http://nymag.com/daily/intel/2010/07/russian_spies_too_useless_sexy.html, dostęp: 21 maja 2014 r.); Spy swap: Viennese Waltz, „Guardian”, 10 lipca 2010 r. (http://www.guardian.co.uk/world/2010/jul/10/spy-swap-russia-us-editorial, dostęp: 21 maja 2014 r.); Aleksander Chancellor, The Russian spy scandal that nobody much cared about, „Guardian”, 2 lipca 2010 r. (http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2010/jul/02/russian-spy-ring-scandal, dostęp: 21 maja 2014 r.).

7 David Cornwell, Spy swap: John le Carré watches the exchange, „Guardian”, 9 lipca 2010 r. (http://www.guardian.co.uk/world/2010/jul/09/spy-swap-john-le-carre, dostęp: 21 maja 2014 r.). Wzmianka o Harrym Limie dotyczy nakręconego w 1949 r. filmu pt. Trzeci człowiek. Scenariusz do niego napisał m.in. Graham Greene. Opowiada on o szpiegowaniu w Wiedniu po II wojnie światowej.

8 John le Carré, Call For The Dead (Penguin, 1965). (Polskie wydanie: Budzenie zmarłych, przeł. Radosław Januszewski, Amber, Warszawa 2002).

9 http://charlescrawford.biz/blog/more-on-russian-illegals-and-sleepers (Informację pobrano w wersji udostępnionej 4 lipca 2010 r.). Strona otwierała się także 21 maja 2014 r.

10 Główny bohater w dreszczowcach Roberta Ludluma. Na ich podstawie powstały później takie filmy, jak Tożsamość Bourne’a.

11 Doskonałą beletrystyczną relację na ten temat czytelnik znajdzie w klasycznej powieści wojennej Wasilija Grossmana pt. Żyzn’ i sud’ba. (Polskie wydanie: Życie i los, przeł. Jerzy Czech, WAB, Warszawa 2009). Rolę, jaką podczas wojny odgrywało NKWD, widzianą oczami radzieckich żołnierzy, dobrze pokazuje także książka Catherine Merridale: Ivan’s War: Life and Death in the Red Army, 1939–1934 (Picador, 2007). (Polskie wydanie: Wojna Iwana: Armia Czerwona 1939–1945, przeł. Katarzyna Bażyńska-Chojnacka, Piotr Chojnacki, Rebis, Poznań 2007).

12 Strona główna tego programu (nadawanego w języku rosyjskim) ma adres: http://www.ren-tv.com/pages/tayny-mira-s-annoy-chapman (dostęp: 21 maja 2014 r.).

13 Autor, Julian Ljandres (1931–1993), piszący pod pseudoninem Julian Siemionow, opublikował swoją pierwszą książkę Semnadcat’ mgnowienij wiesny w 1968 r. (Polskie wydanie: Siedemnaście mgnień wiosny, przeł. Zdzisław Romanowski, Wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1985). Przedstawiała ona niemieckich nazistów nie jako karykaturalne potwory, ale jako żywych, czujących ludzi. Znany przez swoich kolegów z KGB jako płk Maksym Isajew, Stirlitz torpeduje podejmowane przez nazistów wysiłki, zmierzające do zawarcia odrębnego rozejmu z sojusznikami zachodnimi. Po wojnie ściga nazistów, którzy zbiegli do Ameryki Łacińskiej, i trafia do więzienia w szczycie stalinowskich czystek po zakończeniu wojny.

14 The New Cold War: How the Kremlin Menaces Russia and the West (Bloomsbury, 2008). W Stanach Zjednoczonych wydane pod tytułem: The New Cold War: Putin’s Russia and the Threat to the West (Palgrave, 2008). (Polskie wydanie: Nowa zimna wojna: jak Kreml zagraża Rosji i Zachodowi, przeł. Jarosław Stawski, Rebis, Poznań 2008).

15 Szczegóły można znaleźć pod adresem: http://russian-untouchables.com/eng/ (dostęp: 21 maja 2014 r.).

16 Dwudziestego drugiego marca 1992 r. Mitrochin skontaktował się z funkcjonariuszem SIS w ambasadzie brytyjskiej w Rydze. Wcześniej zwrócił się do CIA, ale ta odrzuciła jego ofertę. W listopadzie SIS sprowadziła go wraz z rodziną do Wielkiej Brytanii, a później wydobyła wielką ilość materiałów skopiowanych z archiwów KGB. Wypełniły one podobno sześć aluminiowych kufrów zakopanych w ogródku na jego daczy. Część z nich została wykorzystana w serii książek napisanych przez niego wspólnie z historykiem Christopherem Andrew i wydanych przez wydawnictwo Allen Lane w latach 1999–2005: The Sword and the Shield: The Mitrokhin Archive and the Secret History of the KGB; The World Was Going Our Way: The KGB and the Battle for the Third World; The Mitrokhin Archive: The KGB in Europe and the West. (Polskie wydanie tej ostatniej książki: Archiwum Mitrochina: KGB w Europie i na Zachodzie, przeł. Magdalena Maria Brzeska, Rafał Brzeski, Muza, Warszawa 2001).

17 Chociaż odzwierciedla to wzrost w ujęciu względnym o 1/3, z 3 proc. wydanych na ten cel w roku budżetowym 2008/2009 do 4 proc. w roku 2009/2010, jest to również większa porcja większego ciasta. Służba Bezpieczeństwa zatrudnia obecnie dwukrotnie więcej osób niż w 2001 r., a jej budżet jest trzykrotnie większy (http://isc.independent.gov.uk/committee-reports/annual-reports, dostęp: 22 maja 2014 r.).

18 Sławomir Cenckiewicz i Piotr Gontarczyk, SB a Lech Wałęsa. Przyczynek do biografii, Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa 2008 (http://www.ipn.gov.pl/portal/pl/229/7615/SB_a_Lech_Walesa_Przyczynek_do_biografii.html, dostęp: 22 maja 2014 r.).

1. GRABIEŻ I MORDERSTWO

1 Rozległą dokumentację tej sprawy można znaleźć pod adresem: www.russian-untouchables.com oraz www.lawandorderinrussia.org (dostęp: 22 maja 2014 r.). Gruntowną prawniczą prezentację sprawy Hermitage można przeczytać tutaj: http://www.scribd.com⁄doc⁄20910344⁄DECLARATION-OF-NEIL-MICKLETHWAITE (dostęp: 22 maja 2014 r.). Znacznie krytyczniej jest to omówione tutaj: Sergei Magnitsky, Bill Browder, Hermitage Capital Management and Wondrous Metamorphoses (http://marknesop.wordpress.com⁄2011⁄01⁄19⁄sergei-magnitsky-bill-browder-hermitage-capital-management-and-wondrous-metamorphoses, dostęp: 22 maja 2014 r.). Browder odrzuca jednak tę krytykę, moim zdaniem − przekonująco.

2 Dokładny, ale niepochlebny opis podejścia ze strony Browdera przedstawił mój następca w Moskwie, Gideon Lichfield. Zob. jego artykuł: A Russian Odyssey, „Stanford Business”, listopad 2006 r.

3 Zob. http://hermitagefund.com⁄about/hermitageeffect/, dostęp: 22 maja 2014 r.

4 Strona wygasła.

5 Jest to doskonale przedstawione w książce Martina Sixmitha, Putin’s oil: the Yukos Affair and the Struggle for Russia (Continuum, 2010). Spółka Jukos została doprowadzona do bankructwa sfingowanymi roszczeniami podatkowymi, a jej majątek rozdany kolesiom Kremla. Po będącym farsą procesie, podczas którego Chodorkowski potępił ten reżim i bezprawie, jakie podsyca i dzięki któremu prosperuje, został on skazany na długoletnie więzienie.

6 Catherine Belton, Bewilderment as Browder barred as security threat, „St Petersburg Times”, 21 marca 2006 r. (http://sptimes.ru/story/17062?page=2, dostęp: 22 maja 2014 r.).

7 Putin nie smog objasnit’, poczemu w Rossiju nie puskajut samogo predannogo zarubeżnogo inwestora (Putin nie mógł wyjaśnić, czemu Rosja nie wpuszcza najbardziej oddanego inwestora zagranicznego), artykuł bez podpisu, 17 lipca 2006 r. (http://www.newsru.com⁄arch⁄finance⁄17jul2006⁄browder.html, dostęp: 22 maja 2014 r.).

8 Owi prawnicy to Jekaterina Malcewa oraz małżeństwo Andriej Pawłow i Julia Majorowa. Podczas innych rozpraw, dotyczących tej samej malwersacji, para ta reprezentowała powodów, którzy wystąpili przeciwko Hermitage, tym razem natomiast twierdzili oni, że reprezentują Hermitage

(http:⁄⁄russian-untouchables.com⁄eng⁄240m-theft-from-budget⁄, dostęp: 22 maja 2014 r.).

9 Strona, o której pisze autor, w chwili przygotowywania do druku polskiego wydania tej książki już nie istniała.

10 Strona wygasła.

11 Doskonała relacja na temat traktowania Magnickiego w więzieniu jest dostępna tutaj (po rosyjsku): http://www.rb.ru/inform/127947.html (dostęp: 22 maja 2014 r.), oraz w wersji angielskiej: Report of the public oversight commission for human rights observance in Moscow detention centers: review of the conditions of the detention of Sergei Magnitsky in the pre-trial detention centres of the City of Moscow’ (http://online.wsj.com//public/resources/documents/WSJ-20091229-MagnitskyReport.pdf, dostęp: 22 maja 2014 r.). Fragmenty dziennika pisanego własnoręcznie przez Magnickiego można znaleźć tutaj: http://russian-untouchables.com/docs/Prison-Diaries-Magnitsky-General-Prosecutor-Complaint.pdf (dostęp: 22 maja 2014 r.).

12 Tamże. Opieka medyczna w rosyjskich więzieniach jest generalnie w opłakanym stanie, wydaje się jednak, że szczególnie źle traktowani są więźniowie związani z głośnymi sprawami. Prawnik Jukosu, Wasilij Aleksanjan, podczas pobytu w więzieniu został zakażony wirusem HIV i gruźlicą i zanim został zwolniony − dzięki orzeczeniu Europejskiego Trybunału Praw Człowieka − stracił wzrok i zachorował na raka.

13 Zob.http://russian-untouchables.com/docs/Alekseyeva-Complaint-Eng29Mar2010.pdf (dostęp: 22 maja 2014 r.).

14 Zob. http: //russian-untouchables.com/eng ⁄ 2011⁄ 07/russia-blames-medics-for-hermitage-lawyer-death/ (dostęp: 22 maja 2014 r.).

15 Wideo to można znaleźć na witrynie internetowej Browdera: http://russian-untouchables.com/eng/ (dostęp: 22 maja 2014 r.) lub pod adresem: http://www.youtube.com/watch?v=H7yBOEPYJTc (dostęp: 22 maja 2014 r.).

16 Listę wszystkich sześćdziesięciu osób można znaleźć tutaj: http://www.csce.gov/index.cfm?Fuseaction=Files.Download&Filestore_id=1744 (dostęp: 22 maja 2014 r.). Umieszczano na niej osoby, które podpisały związany z tą sprawą dokument.

17 Owe rzekome ataki terrorystyczne stworzyły atmosferę paniki. Dzięki, jak się wydawało, zdecydowanej reakcji nieznany wówczas premier Władimir Putin szybko stał się najpopularniejszym politykiem w kraju. Okazało się, że spartaczony atak na budynek mieszkalny w Riazaniu był dziełem FSB, która nieprzekonująco wyjaśniała swoje działania, mówiąc, że było to ćwiczenie antyterrorystyczne. Odważni Rosjanie, którzy usiłowali zbadać tę tajemniczą sprawę, tracili życie. Zob. Nowa zimna wojna, rozdział 2.

2. PAŃSTWO PIRACKIE

1 Wnikliwą i atrakcyjnie napisaną relację na temat tych i innych wydarzeń zawiera książka Luke’a Hardinga Mafia State (Guardian Books, 2011). Przedstawia ona też szczegóły nieustającej kampanii nękania jego i jego rodziny.

2 World Report 2011: Russia (http://www.hrw.org/en/world-report-2011/russia, dostęp: 22 maja 2014 r.).

3 Zob. mój artykuł: Licence to loot, „The Economist”, 17 września 2011 r. (http://www.economist.com/node/21529021, dostęp: 22 maja 2014 r.).

4 Zob. Frau fix-it: Germany, Central Europe and Russia, „The Economist”, 18 listopada 2010 r. (http://www.economist.com/node/17522476, dostęp: 22 maja 2014 r.).

5 Daniel Treisman, The Return: Russia’s journey from Gorbachev to Medvedev (Simon Spotlight Entertainment, Londyn, styczeń 2011). W Stanach Zjednoczonych wydane przez Free Press.

6 Władimir Inozemcew, Neo-feudalism Explained, „The American Interest”, marzec–kwiecień 2011 r. (http://www.the-american-interest.com/article.cfm?piece=939, dostęp: 22 maja 2014 r.).

7 Strona wygasła.

8 Zob. http://wikileaks.org/cable/2008/10/08LONDON2643.html (dostęp: 22 maja 2014 r.).

9 Zob. http://wikileaks.ch/cable/2009/11/09MOSCOW2749.html (dostęp: 22 maja 2014 r.). Podobnie sformułowaną, ale nieco odmienną wersję tej depeszy można znaleźć pod adresem: http://www.cablegatesearch.net/cable.php?id=09MOSCOW1051 (dostęp: 22 maja 2014 r.).

10 Zob. http://www.cablegatesearch.net/cable.php?id=10MOSCOW317 (dostęp: 22 maja 2014 r.).

11 Amy Knight, The Concealed battle to run Russia, „New York Review of Books”, 13 stycznia 2011 r.

12 Andriej Sołdatow, Irina Borogan, The New Nobility, The Restoration of Russia’s Security State and the Enduring Legacy of the KGB (Public Affairs Books, 2010). Autorzy prowadzą witrynę internetową – www.agentura.ru – będącą bogatym zbiorem informacji i materiałów analitycznych na temat wewnętrznych mechanizmów tajnego państwa, głównie po rosyjsku. Wszystkie one są oparte na solidnej wiedzy.

13 Tamże, s. IX.

14 Cytat, tamże, s. 5.

15 Projekt programu „destalinizacji” przedstawiony przez Radę ds. Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego i Praw Człowieka prezydenta można znaleźć tutaj: http://www.president-sovet.ru/structure/group_5/materials/the_program_of_historical_memory.php (dostęp: 22 maja 2014 r.).

16 Stalin against Putin, „Wiedomosti, 28 kwietnia 2011 r. (http://www.vedomosti.ru/newspaper/article/259344/stalin_protiv_putina, dostęp: 22 maja 2014 r.).

17 Andriej Iłłarionow, Reading Russia: The Siloviki in Charge, „Journal of Democracy”, t. 20, nr 2, kwiecień 2009 r. (http://www.cato.org/pubs/articles/andrei_illarionov_the_siloviki_in_charge.pdf, dostęp: 22 maja 2014 r.)

18 Władimir Inoziemcew, Neo-feudalism Explained, jw.

19 Andriej Sołdatow, Irina Borogan, The mindset of Russia’s security services, 29 grudnia 2010 (http://www.agentura.ru/english/dossier/mindset/, dostęp: 22 maja 2014 r.).

20 Wersję w języku angielskim można obejrzeć tutaj: http://www.youtube.com/watch?v=RaQ3ijICaM8 (dostęp: 22 maja 2014 r.).

21 Andriej Sołdatow, Irina Borogan, The mindset..., jw.

22 Zob. np.: http://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/energy/oilandgas/8244470/Gazprom-held-back-by-its-corrupt-nature.html (dostęp: 22 maja 2014 r.).

23 Adres witryny internetowej Nawalnego: www.navalny.ru; adres witryny Niemcowa: www.nemtsov.ru. W trakcie pisania tej książki − wszystko po rosyjsku.

24 Andriej Połunin, Olga Krysztanowskaja: Putin wiernietsia, kak don mafii (Olga Krysztanowskaja: Putin wróci, jak don mafii), „Swobodnaja Priessa”, 8 lutego 2011 r. (http://svpressa.ru/politic/article/38451/, dostęp: 22 maja 2014 r.).

25 Wiktor Czerkiesow, Nielzja dopustit’ cztoby woiny prewratilis’ w torgowcew (Nie wolno nam dopuścić, żeby wojownicy przerodzili się w kupców), „Kommiersant”, 9 października 2007 r. (http://www.kommersant.ru/doc/812840, dostęp: 22 maja 2014 r.).

26 Dobrej analizy tego epizodu dokonał Jonas Bernstein z Jamestown Foundation: Shvartsman’s Description of Siloviki Business Practices – Truth Or Fiction?, „Eurasia Daily Monitor”, 7 grudnia 2007 r. (http://www.jamestown.org/single/?no_cache=1&tx_ttnews%5Btt_news%5D=33224, dostęp: 22 maja 2014 r.). Zob. także: Andrew Kramer, Former Russian Spies Now Prominent in Business, „New York Times”, 18 grudnia 2007 r. (http://www.nytimes.com/2007/12/18/business/worldbusiness/18kgb.html, dostęp: 22 maja 12014 r.).

27 Przedstawiające wyniki sondażu opracowanie „trustu mózgów” INDEM pt.: Sostojanje bytowoj korrupcyi w Rossijskoj Fiedieracyi (Stan korupcji w stosunkach między obywatelem a urzędnikiem w Federacji Rosyjskiej) można znaleźć tutaj: http://www.indem.ru/corrupt/doklad_cor_INDEM_FOM_2010.pdf (dostęp: 22 maja 2014 r.).

28 Zob. np. Christian Caryl, Mark Hosenball, A Stain On Mr Clean, „Newsweek”, 3 września 2001 r. (http://www.newsweek.com/2001/09/02/a-stain-on-mr-clean.html, dostęp: 22 maja 2014 r.).

29 Zob. Jürgen Roth, Die Gangster aus dem Osten (Gangsterzy ze Wschodu) (Europa Verlag, 2004). Książkę tę trzeba szybko zaktualizować i opublikować po angielsku. Warto też przeczytać książkę Roberta Friedmana: Red Mafiya: How the Russian Mob has Invaded America (Berkeley, 2002). (Polskie wydanie tej ostatniej: Czerwona mafia: o inwazji mafii rosyjskiej na Amerykę, przeł. Krzysztof Mazurek, Klub dla Ciebie, Warszawa 2001).

30 W trakcie innych poszukiwań wytropiłem pewnego zagranicznego inżyniera, który był stroną w prowadzonej w sądzie handlowym rozprawie przeciwko jednemu z członków tej czwórki, w owym czasie znacznie mniej wpływowej. Proces dotyczył zerwanego kontraktu. W trakcie rozprawy odkrył on niepodważalne dowody, że człowiek ten jest powiązany z zorganizowaną przestępczością. Kiedy zagroził, że to ujawni, roszczenie zostało szybko uregulowane. Prowadzi on obecnie hotel na prowincji. Gdy się z nim skontaktowałem, powiedział mi, że nie podzieli się ze mną wynikami swoich badań, bo jego życie jest więcej warte. Dobrego przykładu fascynującego reportażu śledczego tropiącego powikłane wątki, ale bez dojścia do rozstrzygających odpowiedzi, dostarcza artykuł Romana Anina: Zawody, cistierny, ofszory, sosiedi (Fabryki, zbiorniki, spółki off-shore, sąsiedzi), „Nowaja Gazieta”, 22 kwietnia 2010 r. (w języku rosyjskim: http://www.novayagazeta.ru/politics/6149.html, dostęp: 22 maja 2014 r.).

3. ŚMIERCIONOŚNE GRY I POŻYTECZNI IDIOCI

1 Zob. np. mój artykuł: Walk on the dark side − o przestępczej rosyjskiej firmie informatycznej RBN, „The Economist”, 30 sierpnia 2007 r. (http://www.economist.com/node/9723768, dostęp: 22 maja 2014 r.).

2 Ariel Cohen, Donald Jensen, Reset Regret: Moral Leadership Needed to Fix US–Russian Relations, 30 czerwca 2011 r.

(http://www.heritage.org/research/reports/2011/06/reset-regret-moral-leadership-needed-to-fix-us-russian-relations, dostęp 22 maja 2014 r.).

3 Zob. http://www.guardian.co.uk/world/us-embassy-cables-documents/247712 (dostęp: 22 maja 2014 r.) oraz http://www.guardian.co.uk/world/2010/dec/01/wikileaks-cable-spain-russian-mafia (dostęp: 22 maja 2014 r.).

4 Bogato udokumentowana relacja na ten temat pochodzi od mającego siedzibę w Jerozolimie dziennikarza Gila Yarona, piszącego po niemiecku do gazety „Salzburger Nachrichten”. Wspomniany w tym tekście wątek fiński czeka jeszcze na prześledzenie.

5 Zob. np. przemówienie dyrektora Służby Bezpieczeństwa − MI5, Jonathana Evansa, szefa Security Service (MI5), dostępne tutaj: http://www.societyofeditors.co.uk/page-view.php?pagename=TheKeynoteSpeech (dostęp: 22 maja 2014 r.) oraz sprawozdania roczne niemieckiego Urzędu Ochrony Konstytucji, np. http://www.verfassungsschutz.de/download/SHOW/vsbericht_2009.pdf (dostęp: 22 maja 2014 r.).

Zob. też Dirk Banse, Putins Konjunkturprogramm: Russische Agenten spionieren deutsche Energie-Unternehmen aus (Przyjęty przez Putina program rozwoju – rosyjscy agenci szpiegują niemieckie spółki energetyczne), „Welt am Sonntag”, 21 czerwca 2009 r. (http://www.welt.de/wams_print/article3965455/Putins-Konjunkturprogramm-Russische-Agenten-spionieren-deutsche-Energie-Unternehmen-aus.html, dostęp: 22 maja 2014 r.)

6 Głównie w rozdziale trzecim.

7 Mark Hollingsworth, Stewart Lansley, Londongrad – From Russia with Cash; The Inside Story of the Oligarchs (Fourth Estate, 2009).

8 Oficjalny raport Urzędu Badania Katastrof Lotniczych (Air Accidents Investigation Branch) można znaleźć tutaj: http://www.aaib.gov.uk/cms_resources.cfm?file=/Agusta_A109E,_G-PWER.pdf (dostęp: 22 maja 2014 r.).

9 Rozległe podsumowanie można znaleźć tutaj: Peter Hennessy, Richard Knight, Russia’s intelligence attack: The Anna Chapman danger, 17 sierpnia 2010 r. (http://www.bbc.co.uk/news/uk-10986334, dostęp: 22 maja 2014 r.). Programu można też wysłuchać, korzystając ze znajdującego się na stronie odsyłacza.

10 Usłyszałem o tej sprawie w połowie 2008 r., zacząłem więc uporczywie o nią rozpytywać. Brytyjskie Ministerstwo Obrony wielokrotnie zaprzeczało, jakoby miało dojść do takiego incydentu. Ktoś jednak puścił parę, czego efektem była ta informacja: Tom Newton-Dunn, Russian Nuke Jet Buzzes Hull (Rosyjski odrzutowiec do przenoszenia broni jądrowej kierował się na Hull), „Sun”, 30 sierpnia 2008 (http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/news/article1749464.ece, dostęp: 22 maja 2014 r.).

11 Fighter jets intercept Russian bombers after flying into Dutch airspace (Myśliwce przechwytują rosyjskie bombowce, które wleciały w przestrzeń powietrzną Holandii), 8 czerwca 2011 r. (http://edition.cnn.com/2014/04/23/world/europe/russian-bombers-intercepted/, dostęp 22 maja 2014 r.).

12 Ton późniejszej dyskusji w NATO oddaje ta depesza opublikowana przez WikiLeaks:

http://www.cablegatesearch.net/cable.php?id=09USNATO581 (dostęp: 22 maja 2014 r.).

13 Michał Krzymowski, Rosja ćwiczyła atak atomowy na Polskę, „Wprost” (Warszawa), 31 października 2009 r. (http://www.wprost.pl/ar/176722/Rosja-cwiczyla-atak-atomowyna-Polske/, dostęp: 22 maja 2014 r.). Zob. też: Kaarel Kaas, Sõnad ja Teras (Słowa i stal), „Postimees” (Tallin), 19 września 2009 r. (http://www.postimees.ee/165608/kaarel-kaas-sonad-ja-teras/, dostęp: 22 maja 2014 r.).

14 Zob. np. Mark Mazzetti, Thom Shanker, Russian Subs Patrolling Off East Coast of US, , „New York Times”, 4 sierpnia 2009 r. (http://www.nytimes.com/2009/08/05/world/05patrol.html, dostęp: 22 maja 2014 r.) oraz Thomas Harding, Russian subs stalk Trident in echo of Cold War, „Daily Telegraph”, 27 sierpnia 2010 r. (http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/defence/7969017/Russian-subs-stalk-Trident-in-echo-of-Cold-War.html, dostęp: 22 maja 2014 r.).

15 Dokumentów, które stanowiłyby dowód, że złożono taką obietnicę, nie ma. Jeśli ją uczyniono ustnie (lub jeśli jakaś wypowiedź została tak zrozumiana), to dotyczyło to państwa, które już nie istnieje, pod przymusem i bez konsultacji z innymi, zainteresowanymi krajami. Rosja ponadto raczej nie może jednocześnie mówić, że nie zagraża swoim sąsiadom, i wetować podejmowanych przez nich decyzji w sprawie ich bezpieczeństwa. Zob. Opening NATO’s Door: How the Alliance Remade Itself for a New Era nieżyjącego już Ronalda Asmusa (Columbia University Press, 2002). (Polskie wydanie: NATO − otwarcie drzwi, przeł. Cezary Murawski, Grzegorz Siwek, Muza, Warszawa 2002).

Postscriptum od tłumacza: w artykule pt. Missiles Over Tskhinvali polemikę z wyrażonymi w tej książce poglądami zamieścił 20 kwietnia 2010 r. w piśmie „The National Interest” Thomas de Waal. Zob. http://carnegieendowment.org/2010/04/20/missiles-over-tskhinvali/29t (dostęp: 22 maja 2014 r.).

16 Dochodzenie podjęte przez dziennikarzy „Washington Post” w 2010 r.; ich artykuł pt. Top Secret America zwrócił uwagę, że rozmiary i złożoność amerykańskich agencji wywiadowczych uniemożliwiają kierowanie nimi (http://projects.washingtonpost.com/top-secret-america/, dostęp: 22 maja 2014 r.).

17 Andrew Reitman, Polish FM in WikiLeaks: Germany is Russia’s Trojan Horse, „EU Observer”, 16 września 2011 r. (http://euobserver.com/24/113652, dostęp: 22 maja 2014 r.).

18 „Welt am Sonntag”.

19 Time to Shove Off’, „The Economist”, 10 września 2011 r. (http://www.economist.com/node/21528596, dostęp: 22 maja 2014 r.).

20 Akronim ten jest faktycznie niedokładny, ponieważ FAPSI wcielono do FSB (http://www.fas.org/irp/world/russia/fapsi/index.html, dostęp: 22 maja 2014 r.).

21 Zob. http://www.panoramio.com/photo/38125772 (dostęp: 22 maja 2014 r.).

22 Według: Seen from on high, rubryka „Europe.view”, „The Economist”, 3 kwietnia 2008 r. (http://www.economist.com/node/10950261, dostęp: 22 maja 2014 r.). W 2009 r. satelitę tego przestawiono na orbicie. Teoretycznie Rosja mogłaby zbudować tę stację w enklawie kaliningradzkiej, wszelkie dane przekazywane z powrotem do Rosji byłyby jednak narażone na przechwycenie. Współczesne techniki przechwytywania informacji przekazywanej przez systemy łączności umożliwiają podsłuchiwanie nie tylko łączności mikrofalowej i radiowej, ale również transmisji danych za pomocą ułożonych na dnie morskim kabli światłowodowych. Służy do tego „kołnierz” umieszczany w miejscu, w którym kabel taki jest zakrzywiony.

23 Rosja jest obecnie uczestnikiem Porozumienia Wassenaar, które ogranicza eksport drażliwego sprzętu do tzw. państw bandyckich (http://www.wassenaar.org/guidelines/, dostęp: 22 maja 2014 r.).

24 Jest to archaiczna ustawa z 1974 r., która miała służyć wywarciu nacisku na Związek Radziecki, aby umożliwił swobodne opuszczanie tego kraju przez pragnących wyemigrować Żydów. Senat ją regularnie uchyla, ale wciąż stanowi ona punkt zadrażnienia. Zob. http://www.cfr.org/trade/jackson-vanik-amendment/p18844 (dostęp: 22 maja 2014 r.).

25 O sprawie tej trudno jest mówić z powodów prawnych. Deripaska, który jest magnatem przemysłu aluminiowego, miał trudności z uzyskaniem wizy do Stanów Zjednoczonych, z powodu – jak to określali stosowni urzędnicy – „niepokoju, jaki wzbudzały jego praktyki w interesach oraz osoby z nim związane”. Uważa się, że FBI jest w posiadaniu dźwiękowego nagrania, rozmowy, podczas której w mocnych słowach mówił on o napotykanych trudnościach w interesach i planowanym ich rozwiązaniu. Niedawno otrzymał wizę w zamian za długą rozmowę z urzędnikami wymiaru sprawiedliwości, którzy pragnęli uzyskać od niego pomoc w sprawach interesujących rząd Stanów Zjednoczonych. Nic konkretnego z tego nie wynikło. Zob. Evan Perez, Gregory White, FBI Lets Barred Tycoon Visit US, „Wall St Journal”, 30 października 2009 r. (http://online.wsj.com/article/SB125685578903317087.html, dostęp: 22 maja 2014 r.). Odpowiedź Deripaski można znaleźć tutaj: http://online.wsj.com/article/SB125687000832717809.html (dostęp: 22 maja 2014 r.).

26 Wystawny charakter tego wydarzenia jest opisany tutaj: http://valdaiclub.com/ (dostęp: 22 maja 2014 r.).

27 Wśród innych gazet, które to przełknęły, znajdują się m.in. „European Voice” (wydawany przez „Economist”), gdzie piszę co tydzień, we Francji „Le Figaro”, w Indiach „Economic Times” oraz „Times of India”, w Bułgarii „Duma”, w Brazylii „Folha de São Paulo”, we Włoszech „la Repubblica”, w Argentynie „Clarín”, w Hiszpanii „El País”, w Niemczech „Süddeutsche Zeitung”, a w Serbii „Geopolitika” (http://russianow.washingtonpost.com/about/ (http://www.telegraph.co.uk/sponsored/russianow/, dostęp: 22 maja 2014 r.).

28 8 września 2007 r. opublikowała ona komentarz, w którym twierdzono, że zmasakrowanie polskich oficerów w Katyniu w 1940 r. nie było dziełem sowieckiej tajnej policji, ale niemieckich narodowych socjalistów. Oryginalny tekst tego artykułu można znaleźć tutaj: http://i159.photobucket.com/albums/t147/apamyatnykh/GAZETA01s.jpg?t=1191101536 (dostęp: 22 maja 2014 r.). Zob. też: //katynfiles.com/content/pamyatnykh-sabov-strygin-shved.html (dostęp: 22 maja 2014 r.).

29 Zob. http://www.youtube.com/watch?v=ipGjIs3ovIc (dostęp, 22 maja 2014 r.).

30 Jak np. żalenie się na ustawy dotyczące języka i obywatelstwa w Estonii i na Łotwie; zob. np. Jewgienij Kryżkin, Latvia and Estonia discriminate against non-citizens, „The Voice of Russia”, 26 lutego 2010 r. (http://english.ruvr.ru/2010/02/26/4852056.html, dostęp: 22 maja 2014 r.). W obu tych krajach istnieją znaczne, choć malejące populacje imigrantów z lat istnienia ZSRR. Ludzie ci dotychczas odmawiali nauczenia się miejscowych języków lub poddania się egzaminom, których zdanie uprawniałoby do uzyskania obywatelstwa. W Estonii liczba osób nieposiadających jej obywatelstwa spadła w kwietniu 2011 r. poniżej symbolicznego poziomu 100 tysięcy. Na Łotwie populacja rosyjskojęzyczna jest lepiej zintegrowana społecznie, ale i aktywniejsza politycznie (po części w wyniku słabości łotewskiego państwa, a po części z powodu interwencji ze strony Rosji).

31 Zob. http://www.siac.tribunals.gov.uk/Documents/zatuliveter_substantive_29Nov11.pdf (dostęp: 22 maja 2014 r.).

4. PRAWDZIWI SZPIEDZY, PRAWDZIWE OFIARY

1 Zob. Jim Bronskill, Mike Trickey, Russian Spy Has Defected to Canada, „National Post”, 9 marca 2001 r. Tekst ten nie jest dostępny w internecie bezpośrednio, ale został przekopiowany pod adres: http://lists101.his.com/pipermail/intelforum/2001-March/004354.html (dostęp: 22 maja 2014 r.).

2 Ilustracje przedstawiające ową witrynę abonenci mogą obejrzeć pod adresem: http://www.domaintools.com/research/screenshot-history/ (dostęp: 22 maja 2014 r.) albo za pomocą internetowego archiwum Wayback.

3 Na liście współpracowników AIA wymieniła następujące nazwiska: Michel Elbaz – koordynator ogólny, Allister Maunk – administrator i redaktor, Can Karpat – sekcja turecka i bałkańska, Simon Araloff – sekcja europejska, Anders Asmus – regionalna i międzynarodowa polityka państw bałtyckich, Pavel Simonov – sekcja rosyjska, Ulugbek Djuraev – sekcja środkowoazjatycka, Asim Oku – sekcja turecka, Sami Rosen – sekcja izraelska, Aleksander Petrow – administrator sieci.

4 Pewną osobliwością było to, że 13 maja 2009 r. ochrona danych osobowych nie działała, w wyniku czego widoczny był zarówno adres poczty elektronicznej osoby, która zarejestrowała witrynę (mfalkov@yahoo.com), jak i jej adres pocztowy w Izraelu: Ha-Ela 16, Bene Ayish 79845. Ktokolwiek był tak zdeterminowany, żeby ochronić łączące się z ową witryną dane osobowe, był wówczas albo niedbały, albo beztroski.

5 Barak Ravid, WikiLeaks cable: Russian leadership viewed Lieberman as „one of its own”: Message from US embassy to State Department shows FM was treated as an „old friend” during a 2009 visit to Moscow, „Haaretz”, 29 listopada 2010 r. (http://www.haaretz.com/news/diplomacy-defense/wikileaks-cable-russian-leadership-viewed-lieberman-as-one-its-own-1.327694, dostęp: 22 maja 2014 r.).

6 Joseph Fitsanakis, Intelligence war breaks out in Israel’s Foreign Ministry’, 20 lipca 2009 r. (http://intelligencenews.wordpress.com/2009/07/20/01‒188/, dostęp: 22 maja 2014 r.).

7 Według niemieckiej służby bezpieczeństwa: http://www.verfassungsschutz.de/download/SHOW/vsbericht_2009.pdf (dostęp: 22 maja 2014 r.).

8 Na wpół emerytowany, odgrywający istotną rolę oficer, Anton Surikow zmarł w tajemniczych okolicznościach pod koniec 2009. W ostatnim wywiadzie, jakiego udzielił kilka dni wcześniej zachodniemu dziennikarzowi, powiedział, że Rosją rządzą „bandyci z St. Petersburga”. Usiłują oni – jak się wyraził – zepchnąć kraj na drogę prowadzącą do chińskiego modelu rozwoju politycznego i gospodarczego. W 2009 r. dyrektor GRU, Walentin Korabielnikow, odszedł na emeryturę, aby uniknąć zwolnienia. Tłem tego były na pół publiczne rozbieżności zdań z jego przełożonymi na temat reform wojskowych w Rosji. Zob. Ben Judah, Last Cake with a Russian Agent, „Standpoint”, styczeń/luty 2010 r. (http://www.standpointmag.co.uk/node/2580/full, dostęp: 22 maja 2014 r.).

9 Do obejrzenia pod adresem: http://www.youtube.com/watch?v=RFnsqivNW6A (dostęp: 22 maja 2014 r.).

10 Zob. Michał Majewski, Paweł Reszka, Polska broń w służbie gruzińskiej armii, „Dziennik”, Warszawa, 10 sierpnia 2008 r. (http://wiadomosci.dziennik.pl/polityka/artykuly/156916,polska-bron-w-sluzbie-gruzinskiej-armii.html, dostęp: 22 maja 2014 r.).

11 Doskonałą relację na temat owego konfliktu zawiera książka nieżyjącego już dziś Rona Asmusa, A Little War That Shook The World (Palgrave Macmillan, 2009). (Polskie wydanie: Mała wojna, która wstrząsnęła światem: Gruzja, Rosja i przyszłość Zachodu, przeł. Jan Tokarski, Fundacja Res Publica, Warszawa 2010). Jest on też opisany w książce The Guns of August 2008: Russia’s War in Georgia, pod redakcją Svante Cornella i Fredericka Starra (M.E. Sharpe, 2009).

12 Georgia’s South Ossetia Conflict: Make Haste Slowly, „Crisis Group Europe Report”, No. 183, 7 czerwca 2007, s. 16 (http://www.crisisgroup.org/~/media/Files/europe/183_georgia_s_south_ossetia_conflict_make_haste_slowly.ashx, dostęp: 22 maja 2014 r.).

13 Moim źródłem na ten temat jest rozprowadzony przez rząd Gruzji dokument dyskusyjny. Rozmawiałem też z wysokiej rangi urzędnikami gruzińskimi i zachodnimi. Zob. również: Tbilisi Says Evidence Links Russian Office to Blasts, „Civil Georgia”, 8 grudnia 2010 r. (http://www.civil.ge/eng/article.php?id=22940, dostęp: 22 maja 2014 r.) oraz Stephanie Nebehay, Georgia accuses Russia of bombings, warns on talks, „Reuters”, 7 czerwca 2011 r. (http://www.reuters.com/article/2011/06/07/georgia-russia-talks-idUSLDE75622520110607, dostęp: 22 maja 2014 r.).

5. SZPIEGOSTWO − FAKTY I FIKCJA

1 Mogli oni przejść jakieś szkolenie w samoobronie, często też będą doskonałymi kierowcami. Ci, którzy podjęli tę pracę po wcześniejszej służbie w wojsku, zwłaszcza w oddziałach specjalnych, są inni, podobnie jak podejrzane postacie często werbowane do pełnienia różnych funkcji pomocniczych. Plotki o szczegółach szkolenia nowych pracowników przez CIA zawiera książka Lindsay Moran, Blowing My Cover: My Life as a CIA Spy (Putnam, 2005).

2 Nakaz rewizji pod adresem: 35b Trowbridge St, Cambridge MA.

3 Zob. (po szwedzku) http://www.forsvarsmakten.se/hkv/Must/(dostęp: 22 maja 2014 r.) oraz: Emelie Asplund i Ewa Stenberg, Sveriges hemligaste rum (Najtajniejszy pokój Szwecji), „Dagens Nyheter”, 3 października 2005 r., (http://www.dn.se/nyheter/sveriges-hemligaste-rum, dostęp: 22 maja 2014 r.). Sąsiadująca ze Szwecją Finlandia zachowuje się jeszcze dyskretniej. Ma ona agencję bezpieczeństwa krajowego − SuPo, która organizacyjnie stanowi część policji, jak również agencję wywiadu wojskowego. Wszelkie możliwości prowadzenia przez nią wywiadu agenturalnego za granicą są fenomenalnie ukryte.

4 Zob. Factbox: Who are the spies Russia plans to swap?, „Reuters”, 9 lipca 2010 r. (http://www.reuters.com/article/2010/07/09/us-russia-usa-spies-factbox-idUSTRE6681DG20100709, dostęp: 22 maja 2014 r.). Pozostali to Igor Sutiagin, który pracował w pewnym truście mózgów; pułkownik KGB, Aleksander Zaporożski, który szpiegował dla Ameryki i pomógł zdemaskować Amesa i Hanssena, ale nierozważnie wrócił do Rosji; oraz Giennadij Wasilienko, o którym niewiele wiadomo. Zob. Strannyj srok „szpiona” Wasilenko (Dziwny wyrok na „szpiega” Wasilienkę), „Rosbalt”, 13 lipca 2010 r. (http://www.rosbalt.ru/moscow/2010/07/13/753359.html, dostęp: 22 maja 2014 r.).

5 Na temat tego, czy człowiekiem tym był Oleg Pieńkowski, najwyższy stopniem wówczas agent Zachodu mieszkający w Związku Radzieckim, czy Oleg Popow, pierwszy oficer GRU zwerbowany przez Zachód, którego zdradził funkcjonariusz SIS, George Blake, istnieją rozbieżne informacje. Zacytowana tu relacja pochodzi z książki Akwarium Wiktora Suworowa (pseudonim pisarski Władimira Rezuna). (Książka ta miała cztery wydania w Polsce).

6 Takiego samego rozgłosu doświadczył w 1996 r. Norman MacSween, ówczesny szef placówki SIS w Moskwie, który prowadził Płatona Obuchowa, dwudziestoośmioletniego pracownika Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Pokazano go, jak na próżno czeka, siedząc na ławce w moskiewskim parku. Zob. Owen Matthews, British Diplomat Linked to Spy Case, „The Moscow Times”, 31 lipca 1996 r. (http://www.themoscowtimes.com/news/article/british-diplomat-linked-to-spycase/320742.html, dostęp: 22 maja 2014 r.).

7 Zob. Nick Paton Walsh, Richard Norton-Taylor, Ewen MacAskill, The cold war is over, but rock in a park suggests the spying game still thrives, „Guardian”, 24 stycznia 2006 r. (http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/24/russia.politics, dostęp: 22 maja 2014 r.); oraz: Mark Franchetti, Spy-rock Russian faces 20 years’ jail, „Sunday Times”, 29 stycznia 2006 r. (http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article722212.ece; artykuł dostępny dla zarejestrowanych subskrybentów).

8 Przy pomocy rosyjskiego wywiadu książka Tomlinsona The Big Breach: from Top Secret to Maximum Security (w luźnym przekładzie: Ujawnione tajemnice – od „ściśle tajne” do więzienia o najostrzejszym rygorze) została oryginalnie opublikowana w Moskwie w 2001 r. W Wielkiej Brytanii jest dostępna w wydaniu Cutting Edge Press.

9 Spies Among Us: Why Spies, Why Now?, 10 lipca 2010 r. (strona, która odsyłała do tekstu, wygasła). Z Joe Navarro można się skontaktować przez witrynę internetową: www.jnforensics.com (dostęp: 22 maja 2014 r.).

10 Według rzecznika CIA, jego faktyczne nazwisko pozostaje utajnione. Dokument ten można przeczytać pod adresem: http://www.scribd.com/doc/515327/ciadeepcover (dostęp: 22 maja 2014 r.).

11 Zob. Thomas Patrick Carroll, What’s wrong with America’s spies, „Middle East Intelligence Bulletin”, kwiecień 2003 r. (http://www.meforum.org/meib/articles/0304_me1.htm, dostęp: 22 maja 2014 r.). Adres witryny internetowej Carrolla: http://www.tpcarroll.com (dostęp: 22 maja 2014 r.).

6. SZPIEDZY TACY JAK MY

1 Można się z tym zapoznać pod adresem: http://www.justice.gov/opa/documents/062810complaint2.pdf (dostęp: 22 maja 2014 r.).

2 Manny Fernandez, Fernanda Santos, Couples Accused as Spies Were Suburbia Personified, „New York Times”, 30 czerwca 2010 r. (www.nytimes.com/2010/06/30/nyregion/30couples.html, dostęp: 22 maja 2014 r.).

3 Rozmowa z autorem przeprowadzona w grudniu 2010 r.

4 Alan Patricof, wybitny finansista działający w Nowym Jorku, wniósł wkład finansowy w kampanię wyborczą prezydenta Billa Clintona, był też przyjacielem Hillary Clinton. Przyznał, że znał panią Murphy, ale twierdzi z naciskiem, że nigdy nie rozmawiał z nią na żaden drażliwy temat ani o polityce. Uważa się, że to właśnie on jest osobą, o której wspomniano we wstępnym powiadomieniu o przestępstwie sporządzonym przez Ministerstwo Sprawiedliwości (rozdz. 85a, s. 35). Dokument ten jest dostępny pod adresem: http://www.justice.gov/opa/documents/062810complaint2.pdf (dostęp: 22 maja 2014 r.) Powiadomienie nr 1 jest dostępne pod adresem: http://www.justice.gov/opa/documents/062810complaint1.pdf (dostęp: 22 maja 2014 r.).

5 Busted Russian Spy Wants Old Life Back” by Richard Boudreaux, „Wall Street Journal”, 7 sierpnia 2010 r. (http://online.wsj.com/article/SB10001424052748703309704575413600124475346.html, dostęp: 22 maja 2014 r.).

6 Zob. Complaint 2, punkt 40 (http://www.justice.gov/opa/documents/062810complaint2.pdf, dostęp: 22 maja 2014 r.).

7 Można by zacząć od refleksji na temat wplątanych w tę sprawę dzieci, takich jak córki Murphych. Dla nich zaangażowanie się ich rodziców w szpiegostwo oznaczało bolesne, oszałamiające przewrócenie ich życia do góry nogami, z finałem w postaci powrotu do Rosji – kraju, którego nie znały i w którym mówi się w obcym im języku. Dzieci nade wszystko wierzą swoim rodzicom i nawet najmniejsze wyprowadzenie ich w pole jest dla nich emocjonalnym wstrząsem. Ujawnienie, że ich rodzice prowadzili podwójne życie, pozostawi na ich psychice głębokie blizny. Bardzo cierpieć mogą również współmałżonkowie. Kiedy w lutym 2011 r. Vicky Peláez udzieliła wywiadu peruwiańskiemu magazynowi „Caretas”, pobrzmiewała w nim nuta urazy i nieufności. Utrzymywała, że nie miała pojęcia, iż jej mąż, z którym spędziła 20 lat, nie był tym, za kogo się podawał. „Nawet wtedy, kiedy się kłóciliśmy, nie usłyszałam ani słowa po rosyjsku (...) ani nawet intonacji. Był tak dobrze przygotowany”. Vicky Peláez, którą przed wstępną rozprawą sądową zakuto w kajdanki i ubrano w więzienny mundur, przejawia pewną sympatię wobec sprawy, której oddał się jej mąż, przesyconej górnolotną retoryką datującą się z okresu ZSRR, solidarności z Trzecim Światem. Mówi o nim, że był „ostatnim bohaterem ZSRR” i „niewidocznym wojownikiem”; miał jej powiedzieć: „Zostałem wychowany jako rewolucjonista, jako internacjonalista”. W swojej rubryce w „Moscow News”, gdzie w sierpniu 2011 r. zaczęła regularnie pisywać jako współpracowniczka, oznajmiła, że jej mąż jest „smutny”, gdy widzi, jak bardzo życie zmieniło się w ciągu tych 30 lat, jakie minęły od jego wyjazdu ze Związku Radzieckiego. Jej własny syn z poprzedniego związku i młodszy syn, Juan, którego ojcem jest Wasienkow, pozostali w Nowym Jorku. Twierdzi, że jej mąż „cierpi z powodu nieobecności jego syna, któremu poświęcił swoje najlepsze godziny, a którego obecnie nie może widywać”. Powiedziała też, że ona sama nie chce pozostać w Rosji, gdzie otrzymuje rentę w wysokości 2000 dolarów miesięcznie, lecz pragnie ostatecznie powrócić albo do Peru, albo do Brazylii. W powiadomieniu o przestępstwie można przeczytać relację podsłuchujących ich funkcjonariuszy FBI, którzy mówią, że słyszeli, jak opowiada on żonie o przeżyciach jego rodziny podczas wojny w ZSRR: „Gdy tylko zaczęła się wojna (...) przeprowadziliśmy się na Syberię”. Wydaje się więc wątpliwe, by Peláez rzeczywiście doznała rozczarowania. Nie można wykluczyć, chociaż jest to nieprawdopodobne, że sądziła ona, iż był on (być może mającym rodziców-komunistów) Urugwajczykiem, który spędził lata wojny w Związku Radzieckim. Może wiedziała, że szpiegował, ale myślała, że dla innego kraju, takiego jak Kuba. Władze peruwiańskie zadawały pytania na temat jej świadectwa ślubu i świadectwa urodzenia. Zob. Vicky Peláez to face corruption charges in Peru (http://archive.peruthisweek.com/news-13009-law-order-vicky-pelaez-face-corruption-charges-peru, dostęp: 22 maja 2014 r.) oraz La „Espía” que Volvió del Frío („Szpieg”, który powrócił z zimna) (http://nuestragente2010.wordpress.com/%E2%96%BA-vicky-pelaez-regresa-al-peru/, dostęp: 22 maja 2014 r.), oraz: Elizabeth Chuck, Ryan McCartney, Mystery surrounds alleged spies’ children. With parents behind bars, kids’ lives likely in turmoil, 30 czerwca 2010 r. (http://www.msnbc.msn.com/id/38021300/ns/us_news-security/, dostęp: 22 maja 2014 r.).

8 Chodzi o www.bostonredcarpet.com i − jak się wydaje − identyczną witrynę: www.foleyann.com, według stanu z 7 września 2010 r. (obu tych stron już nie ma).

9 Zob. http://www.futuremap.com/conversion-pages/strategic-leadership/future-challenges (dostęp: 22 maja 2014 r.). Witryna ta nie zawiera żadnych wskazówek na temat tego, ile osób pracuje w Futuremap i zaciera różnicę między „instytutem” a „spółką”. Nazwisko Heathfielda pojawia się na całej witrynie tylko raz. Zarówno strony futuremap.com, jak i myfuturemap.com zawierają tekst pisany zrusyfikowanym językiem angielskim, w oczy rzuca się brak przedimków, zarówno określonych, jak i nieokreślonych.

10 Records show alleged Russian spy graduated from York, „Ylife”, 5 lipca 2010 r.

11 Scenarios for Success: Turning Insights into Action (John Wiley & Sons, 2007).

12 Rozmowa z autorem w lutym 2011 r.

13 Rozmowa z autorem w lutym 2011 r. Z uwagi na tajemnicę handlową, informator ten pragnie pozostać anonimowy.

14 Inny szpieg, Cindy Murphy miała swój profil w LinkedIn, ale nie został on zaktualizowany (http://www.linkedin.com/pub/cindy-murphy-cfp%C2%AE/10/a27/6a6, dostęp: 22 maja 2014 r., dla zarejestrowanych użytkowaników LinkedIn).

15 Rozmowa z autorem w dniu 1 marca 2011 r.

16 Strona wygasła.

17 Stażysta ten miał wówczas 20 lat i był jednym ze studentów Leona Fuertha. Nie podaję tu nazwiska na jego prośbę. Jego głównym zajęciem było wprowadzanie do programu danych, np. prognoz wzrostu gospodarczego Chin. Kiedy Heathfield odmówił zaakceptowania jego sugestii w sprawie ulepszenia programu, stażysta ten zrezygnował z pracy. Nikt z FBI nie skontaktował się z nim ani z Glennem, który ma jeszcze kopię tego programu, ani też z czterema innymi współpracownikami Heathfielda, których wytropiłem, zbierając materiały do tej książki.

18 Rozmowa z autorem w marcu 2011 r.

19 Don Heathfield, Building a Comprehensive Strategic Future Management System: A Future Map Approach, [w:] Scenarios for Success: Turning Insights in to Action, Bill Sharpe, Kees van der Heijden (red.), John Wiley & Sons, Chichester 2007, s. 334.

20 E-mail przesłany autorowi 25 lutego 2011 r. Fuerth dodaje: „Tak czy inaczej, Forward Engagement nie jest podmiotem gospodarczym, ale pojęciem, jakie stosowałem w nauczaniu, jak również zalecając ściślejsze zintegrowanie prognoz i kształtowania strategii w sprawach publicznych. Wszystkie elementy Forward Engagement można znaleźć pod adresem: www.forwardengagement.org”.

21 Zob. paragrafy 79a i 79c w dokumencie: http://www.justice.gov/opa/documents/062810complaint2.pdf (dostęp: 22 maja 2014 r.).

22 Rozmowa z autorem 23 lutego 2011 r. Więcej szczegółów na temat Techcast można znaleźć pod adresem: www.techcast.com.

23 Zob. http://www.soft-technology.org/html/menu/about-us-en.html (dostęp: 22 maja 2014 r.).

24 Zob. www.chinagreenfuture.com (dostęp: 22 maja 2014 r.).

25 E-mail do autora z 22 lutego 2011 r.

26 Strona wygasła.

27 Zob. http://myfuturemap.com/Donald_G4S0.html (23 maja 2014 r.).

28 Firma Global Partners odmówiła moim prośbom o skomentowanie okresu, gdy pracował w niej Heathfield.

29 Rozmowa z autorem, 1 marca 2011 r.

30 Który pragnie zachować anonimowość, co samo w sobie jest wymowną oznaką panującej w Rosji atmosfery.

31 Najlepszą biografią Harolda Adriana Russella („Kima”) Philby’ego jest książka pt. Philby: KGB Masterspy Phillipa Knightley (André Deutsch, 2003).

7. NOWI NIELEGAŁOWIE

1 Zob. http://www.linkedin.com/profile/view?id=21028567 (dostęp: 23 maja 2014 r.). Dla osób, które nie są subskrybentami, jest on przedstawiony jedynie jako „Mikhail”.

2 Zob. Complaint 1, paragraf 8.

3 Relacja działań Siemienki na spotkaniu „trustu mózgów”: James Robbins, My spy story – Washington Times writer meets Putin’s agent, „Washington Times”, 30 czerwca 2010 r. (http://www.washingtontimes.com/news/2010/jun/30/my-spy-story/, dostęp: 23 maja 2014 r.).

4 Napisana przez niego książka na ten temat to: Secret Empire: KGB in Russia Today (Westview Press Inc, 1994).

5 Jeśli chodzi o erotyczne ujęcie spraw związanych z Anną Chapman, to trudno w tej dziedzinie przelicytować nieistniejący już dziś brytyjski niedzielny tabloid „News of the World”. Ta witryna internetowa już nie działa, ale artykuł z 5 lipca 2010 r. pt. Mile High Sex Games with My Spy in the Sky można znaleźć pod adresem: http://patdollard.com/2010/07/naked-pictures-of-sexy-russian-spy/ (dostęp: 23 maja 2014 r.; witryna się otwiera, ale same zdjęcia są już niedostępne).

6 Zob. http://www.linkedin.com/profile/view?id=26221285 (dostęp: 23 maja 2014 r.).

7 Wywiad telewizyjny z Anną Chapman po wstępnym montażu można zobaczyć tutaj: http://www.mirror.co.uk/news/top-stories/2010/07/01/russian-spy-suspectanna-chapman-exclusive-video-beauty-talks-about-uk-links-115875‒22373084/#ixzz0sRiPh5Nm (dostęp: 23 maja 2014 r.).

8 Widziałem obszerną korespondencję e-mailową między Anną Chapman a pewnym potencjalnym inwestorem, który rozważał, czyby nie zaangażować się finansowo w jej spółkę. Prosił mnie jednak, żeby nie wskazywać go imiennie, dla zachowania jej poufności handlowej.

9 Zob. http://www.scribd.com/doc/33836446/NYC-Rentals-Business-Pitch (dostęp: 23 maja 2014 r.).

10 Zob. http://www.youtube.com/watch?v=js_6-UwdkyU (dostęp: 23 maja 2014 r.).

11 Zob. www.elliotsblog.com/domain-investor-connection-to-alleged-russian-spy-4992 (dostęp: 23 maja 2014 r.).

12 Bruce Golding, Andy Soltis, Cathy Burke, Red-hot beauty Anna Chapman snared in Russia „spy” ring, NYPOST.com, 29 czerwca 2010 r. (http://www.nypost.com/p/news/local/spy_ring_qzWW8bImf9yEDTbtXcQnUL, dostęp: 23 maja 2014 r.).

13 W październiku 2011 r. FBI udostępniło niektóre nagrania z obserwacji tego spotkania: http://www.youtube.com/watch?v=z7-SCKuvxqo (dostęp: 23 maja 2014 r.).

14 Opowiadanie to, w języku angielskim, znajduje się tutaj: http://www.sovlit.net/militarysecret/militarysecret01.html (dostęp: 23 maja 2014 r.).

15 Zob. http://www.youtube.com/watch?v=nVpqiRD_fCA (dostęp: 23 maja 2014 r.).

16 103 Gibson Gardens, Londyn, N16 7HD.

17 Zacytowane [w:] Amelia Hill, Rajeev Syal, Luke Harding, Paul Harris, Anna Chapman: Diplomat’s daughter who partied with billionaires, „Guardian”, 1 lipca 2010 (http://www.guardian.co.uk/world/2010/jun/30/anna-chapman-russian-spy-ring, dostęp: 23 maja 2014 r.).

18 To stwierdzenie poddano analizie tutaj: Courtney Comstock, Here’s The Real Role Anna Chapman Actually Had At The Hedge Fund Navigator, 1 lipca 2010 r. (http://www.businessinsider.com/anna-chapman-navigator-asset-management-advisors-nicholas-camilleri-2010‒7, dostęp: 23 maja 2014 r.).

19 Richard Pendlebury, Agent Anna the Man Hunter: Londyn flatmate reveals how she and Russian spy used sex to prey on string of oligarchs who were enemies of Kremlin bosses, „Daily Mail”, 25 września 2010. Z artykułu tego wynika, że Anna Chapman utrzymywała intymne stosunki z owym rosyjskim oligarchą, który schronił się w Wielkiej Brytanii, i oprócz tego była w kontakcie z Bieriezowskim.

20 Richard Beeston, Security services „foil plot to kill Berezovsky at the Londyn Hilton”, „The Times”, 18 lipca 2007 r. (http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article2094719.ece21, dostęp: 23 maja 2014 r., dla zarejetrowanych subskrybentów).

21 Strona wygasła.

22 Jedyna spółka, z jaką była związana Lindi Sharpe, nazywała się Nexgen Builders; została ona rozwiązana w 2002 r. Ona sama była jej sekretarzem, a jedynym członkiem zarządu była jej córka, Rychelle Sharpe.

23 Niektóre doniesienia dziennikarskie opisywały Southern Union jako organizację dobroczynną. Nie jest ona jednak zarejestrowana na witrynie internetowej instytucji nadzorującej takie organizacje, UK Charity Commission. Wymienione tu spółki nie mają żadnego związku ze spółką Southern Union Money Transfer Ltd z Dagenham, utworzoną w 2011 r.

24 Barbara Jones (pseudonim), Redhead Russian spy linked to money smuggling ring, „Daily Mail”, 18 lipca 2010 r. (http://www.dailymail.co.uk/news/article-1295606/Redhead-spy-linked-UK-money-smuggling-ring.html, dostęp: 23 maja 2014 r.).

25 Wiele rozmawiałem z Sugdenem. Przykładu pokazującego, jak tę sprawę traktowały środki przekazu, dostarcza artykuł Daniela Boffeya pt. MI5 probes link between Russian spy and Zimbabwean businessman, „Daily Mail”, 4 lipca 2010 r. (http://www.dailymail.co.uk/news/article-1291828/MI5-probe-links-Russian-spy-Anna-Chapman-mysterious-Zimbabwean-businessman.html, dostęp: 23 maja 2014 r.). Zob. także: Mary Harris, Caught up in a spy ring scandal, 9 lipca 2010 r. (http://www.thisiskent.co.uk/news/Caught-spy-ring-scandal/article-2394123-detail/article.html, dostęp: 23 maja 2014 r.). Spółka o podobnej nazwie została rozwiązana 8 listopada 2005 r.

26 Zob. www.hi5.com/friend/p41744008—sugden+steven—html (dostęp: 23 maja 2014 r., dla zarejestrowanych użytkowników). Próbując wyeliminować go z tej sprawy, skontaktowałem się ze wszystkimi przyjaciółmi wymienionymi na witrynie społecznościowej. Jeden z nich odpowiedział, potwierdzając, iż Sugden rzeczywiście istnieje, pozostali nie odpowiedzieli.

27 Strona wygasła.

28 Spółka Southern Union Money Transfers Limited została zarejestrowana 19 sierpnia 2003 r. Również w jej adresie rejestrowym były błędy. Zapisano go jako 3 Gold Street Muse, Northampton [poprawnie: Gold Street Mews].

29 Owen Matthews, Anna Nemtsova, Russia’s Anna Inc, „Newsweek”, 21 lutego 2011 (strona wygasła).

30 Opisano go jako „nowego Mercadera”, co jest nawiązaniem do Ramona Mercadera, który w 1940 r. w Meksyku zamordował Lwa Trockiego czekanem. Zob. http://rusinfotoday.com/news/kto-sdal-rossijskuyu-zvezdu-annu-chepmen.php/#more-1253 (dostęp: 23 maja 2014 r.).

31 Wołgogradskij muzykant napisał piesniu ob Annie Czapman (Muzyk z Wołgogradu napisał piosenkę o Annie Chapman) (http://v1.ru/newsline/302348.html, dostęp: 23 maja 2014 r.).

8. RING EUROPY

1 Na krótkiej liście trzeba by umieścić I wojnę światową, podczas której linia frontu przebiegała przez terytorium, na jakim powstało potem państwo łotewskie, powodując usunięcie 1/3 ludności; wsparte przez bolszewików powstanie w Estonii i na Łotwie, zdławione przez wojsko; dalej rosyjską wojnę domową, powstanie i upadek niemieckiej Landwehry i Freikorpsu, komunistyczne powstanie w Estonii w 1924 r., sowiecką okupację w latach 1940 i 1944, dokonany w międzyczasie najazd niemieckich narodowych socjalistów oraz trwającą dziesięć lat wojnę partyzancką. Definitywna historia tamtych lat jeszcze czeka na napisanie, mogę jednak polecić książkę Romualdasa Misiūnasa i Reina Taagepery’ego: The Baltic States: the Years of Dependence (Hurst & Co., 1993).

2 Kremlowska propaganda przedstawia wszystkich przeciwników Związku Radzieckiego podczas wojny i po jej zakończeniu jako ipso facto „faszystów”, „zbrodniarzy wojennych” i sprawców Holocaustu. Przytłaczająca większość Estończyków, Łotyszy i Litwinów, którzy walczyli przeciwko Armii Czerwonej, uczyniło to nie dlatego, że byli sympatykami narodowego socjalizmu, ale dlatego, że chcieli, żeby ich kraje odzyskały wolność. Na Zachodzie niesłusznie się żąda, aby społeczeństwa odległych krajów przestrzegały znacznie bardziej rygorystycznych standardów, niż czyni to sam Zachód. Okrutne potraktowanie Żydów (i innych) przez kolaborantów z narodowymi socjalistami słusznie spotyka się z potępieniem. Musi ono jednak zachowywać proporcje w stosunku do winy przypisywanej m.in. kolaborantom flamandzkim, holenderskim, duńskim, francuskim i norweskim, których kraje miały to szczęście, że po wojnie nie trafiły w ręce sowieckie. Hitlerowscy zabójcy znaleźli chętnych oprawców w każdym okupowanym kraju i wśród każdej narodowości (w tym także wśród Rosjan). Szczególnie niesprawiedliwe jest wywodzenie, jak to uczynił były premier Wielkiej Brytanii, Gordon Brown, że „w odróżnieniu od Niemiec, społeczeństwo litewskie nigdy nie przeszło przez proces narodowego pogodzenia i skruchy z tytułu swojej narodowosocjalistycznej przeszłości”. Litwa nie weszła w skład straszliwego imperium Hitlera z własnej woli. Doznała z rąk niemieckich okupantów wielkich strat w ludziach i w zasobach materialnych. Pouczanie kraju, doświadczonego tak ciężko, że jest to niewyobrażalne dla jakiegokolwiek żyjącego współcześnie Brytyjczyka, przez kogoś, kto – w kraju, który nie doznał najazdu prawie przez tysiąc lat – pisze, mając zapewniony komfort i bezpieczeństwo, jest nie tylko protekcyjne, ale i oburzające. Ludzie, którzy znaleźli się pod obcą okupacją, będą kolaborować, czy to dla uratowania własnej skóry, czy to z oportunizmu, czy dla uchronienia członków rodziny, a może dlatego, że sądzą, iż wybierają mniejsze zło. Gordon Brown, Women of courage: Rachel Margolis, „Independent”, 9 marca 2011 r. (http://www.independent.co.uk/news/people/profiles/women-of-courage-rachel-margolis-2236081.html, dostęp: 23 maja 2014 r.). Zob. też: Andrew Ezergailis, Nazi/Soviet Disinformation about the Holocaust in Latvia (Muzeum Okupacji, Ryga, 2005).

3 Pierwszą książką z owej serii są Jaskółki i Amazonki. Jej akcja rozgrywa się w Lake District na północy Anglii. Miejscem akcji kolejnych książek są rzeki i jeziora Norfolk Broads w pobliżu Shotley we wschodniej Anglii, a dwóch napisanych z większą fantazją – wybrzeże Chin oraz Karaiby. Bliższe przyjrzenie się tekstowi ujawnia wiele wątków związanych z przeszłością Ransome’a. Pisząc tę książkę, przeczytałem na nowo cały ten kanon (głośno, mojej córce, Izzy) i odkryłem, że w tych opowiadaniach pełno jest tajnego przenikania i ewakuacji, zwodzenia, ucieczek, pościgów, obserwowania, kodów, przebrań, zabaw w Indian i detektywów. Gdyby sporządzić krótką listę, zawierałaby ona: obserwowanie włamywaczy przez Titty w Jaskółkach i Amazonkach; ucieczki Nancy i Peggy od ciotecznej babci w Jaskółczynie; wykorzystanie Billa, chłopca kabinowego, jako mimowolnego agenta-obserwatora w Wyspie Krabów; stosowanie kodów w Winter Holiday; umknięcie przez Toma Dudgeona przed pościgiem Hullaballoos w Coot Club; potajemne fotografowanie i przynętę w Big Six; podstęp holenderskiego pilota portowego w We Didn’t Mean to Go to Sea; porwanie Bridget w Secret Water; ucieczkę w Missee Lee; wymyślną, ale źle skierowaną operację obserwowania nieszczęsnego Timothy’ego w Pigeon Post; włamanie i przeprowadzoną pod głębokim przykryciem operację opisaną w The Picts and the Martyrs; wymyślny podstęp, maskowanie i obserwowanie złowrogiego Jemmerlinga w Great Northern.

4 Najlepiej relacjonuje te wydarzenia książka The Red Web: MI6 and the KGB Master Coup (Aurum Press, 1989) oraz film pod tym samym tytułem nadany przez BBC w ramach serii Inside Story. Dramatyzm wydarzeń z 1989 r. być może przesłonił nadzwyczajne odkrycie dokonane przez Toma Bowera, przez co nie zostało ono obdarzone taką uwagą, na jaką zasługiwało. Jestem głęboko wdzięczny za przykładną i szczodrą pomoc z jego strony, wraz z udostępnieniem mi jego skrupulatnie prowadzonych notatników.

5 Keith Jeffery, MI6: the History of the Secret Intelligence Service 1909–1949 (Bloomsbury, 2010).

6 Mikrofilmowa kopia dokumentacji tej agencji była przechowywana w piwnicy Stiga Synnergrena, późniejszego naczelnego dowódcy szwedzkich sił zbrojnych, w jego domu w Tullinge pod Sztokholmem. W 1997 r. zwrócono ją do Ministerstwa Obrony. Jak zauważył analityk, Jonas Öhman, „jeśli chodzi o postawę kręgów oficjalnych w Szwecji wobec jej powojennej historii, mogło to być widziane jako moment symboliczny”. Zob. A Review of Western Intelligence Reports Regarding the Lithuanian Resistance, opublikowany jako posłowie w przejrzanym i zaktualizowanym wydaniu Forest Brothers, an Account of an Anti-Soviet Freedom Fighter. Autorem tej książki jest Juozas Lukša (Central European University Press, Budapeszt 2009, s. 393).

7 Oryginalnie jako siedzibę proponowano Oslo lub Sztokholm. Stolica Szwecji pozostała ważnym miejscem dla SIS, ale okazało się, że jest zbyt odległa od miejsca działań. Zob. Keith Jeffery, MI6: the History..., jw., s. 135.

8 Gill Bennett, Churchill’s Man of Mystery: Desmond Morton and the World of Intelligence (książka wydana w ramach oficjalnej rządowej serii historycznej) (Routledge, 2006, s. 42). Autorka odnotowuje również ukształtowanie się doktryny SIS, w myśl której najlepiej się udaje szpiegować jakiś kraj z sąsiedniego kraju.

9 Zob. Georg von Rauch, Die Geschichte der baltischen Staaten (Deutsche Taschenbuch Verlag, 1990); w języku angielskim wydano to jako The Baltic States: The Years of Independence: Estonia, Latvia, Lithuania, 1917–1940 (St Martin’s Press, 1995). Kolejną częścią zmagań wojennych w Estonii i na Łotwie był rozdział związany z I wojną światową: potężna armia niemiecka, która utknęła na wschodzie w wyniku upadku imperium cesarza Wilhelma III pod jej koniec. Próbowała ona stworzyć na wschodzie „germańskie superpaństwo”, w którym przetrwałaby dotychczasowa niemiecka feudalna hegemonia w tym regionie. Chociaż północne prowincje nadbałtyckie wchodziły w skład imperium rosyjskiego, władała w nich potężna kasta baronów wywodzących się z bałtyckich Niemców, będących odległymi potomkami średniowiecznych Krzyżaków. Ich rządy i bogactwa wzbudzały głębokie niezadowolenie, wkrótce mieli oni doznać wywłaszczenia znacznej części majątków w wyniku reformy rolnej. Epoka feudalna skończyła się tu dopiero w połowie XIX wieku. Epoka, w której chłopi pańszczyźniani musieli walczyć nawet o możliwość uczenia się czytania i pisania i o prawo do posiadania własnego nazwiska, była w Estonii i na Łotwie pamiętana z goryczą przez tych, którzy w trakcie pisania tej książki jeszcze żyli. Na Litwie natomiast, zgodnie z carską polityką rusyfikacji, książki i gazety pisane alfabetem łacińskim były zakazane. Kolejnego wymiaru złożoności i zagrożenia dodawał zaciekły konflikt między Polską i Litwą o pradawne Wilno. Miasto to, będące historyczną stolicą dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, w późniejszych wiekach zostało zdominowane przez Polaków. Ledwie Litwa zdążyła proklamować niepodległość, gdy w 1920 r. Polska zdobyła Wilno zbrojnie. Stosunki między obu tymi krajami uległy zamrożeniu na dwadzieścia lat; sprawa ta kładzie się cieniem na łączących je więzach do dziś.

10 W 2005 r., odpowiadając na pytanie estońskiego dziennikarza, dlaczego Rosja nie chce przeprosić za okupowanie państw bałtyckich przez ZSRR, Putin odniósł się do tego w takich słowach:

Tak, jak ja to widzę, to w roku 1918 Rosja i Niemcy zawarły pewne porozumienie (...) w ramach którego Rosja oddała część swoich terytoriów pod kontrolę niemiecką. Stało się to zaczątkiem państwowości estońskiej. W roku 1939 Rosja i Niemcy zawarły kolejne porozumienie i w jego wyniku Niemcy zwróciły te terytoria Rosji. W roku 1939 zostały one włączone do Związku Radzieckiego. Nie mówmy teraz, czy to było dobre, czy złe − jest to część historii. Uważam, że było to porozumienie, a małe kraje i małe narody były w tym porozumieniu stronami przetargowymi. Niestety, takie były w tamtych czasach realia, podobnie jak do realiów należała kolonialna przeszłość krajów europejskich czy korzystanie z pracy niewolników w Stanach Zjednoczonych. (…) Jeśli państwa bałtyckie zostały już włączone do Związku Radzieckiego w roku 1939, to Związek Radziecki nie mógł ich okupować w roku 1945, ponieważ stały się już one częścią jego terytorium.

Wideo z nagraniem owej konferencji prasowej, po spotkaniu na szczycie UE–Rosja 10 maja 2005 r., podczas której Putin odpowiadał na pytanie estońskiej dziennikarki Astrid Kannel, można zobaczyć tutaj: http://www.youtube.com/watch?v=32X_FxR4KZg (dostęp: 23 maja 2014 r.). Stenogram w języku angielskim można znaleźć tutaj: http://archive.kremlin.ru/eng/speeches/2005/05/10/2030_type82914type82915_88025.shtml (dostęp: 23 maja 2014 r.). Przekład ten nieco poprawiłem.

11 „O ile w 1914 r. odgrywały one rolę pomocniczą wobec działań wojskowych, o tyle następnie stały się głównymi graczami w rozgrywce o przetrwanie lub zniszczenie państw” – za książką Michaela Occleshawa Dances in Deep Shadow (Constable, 2006, s. 309). (Polskie wydanie: Za kulisami rewolucji bolszewickiej, przeł. Katarzyna Bażyńska-Chojnacka, Piotr Chojnacki, Amber, Warszawa 2007).

12 Tamże, s. 7 (wydanie angielskie).

13 William James, The Eyes of the Navy (Methuen & Co., 1955, s. 177).

14 Alan Judd, The Quest for C (Harper Press, wydanie w okładce miękkiej, 2000, s. 434).

15 W „interwencji” wzięło udział łącznie czternaście krajów. Siły anglo-amerykańskie z elementami francuskimi, kanadyjskimi i białymi oddziałami rosyjskimi dokonały ataku od Archangielska. Zdominowane przez Francję siły z udziałem żołnierzy polskich i greckich wspomagały generała Denikina na południu Rosji. Oddziały japońskie, amerykańskie, czechosłowackie i inne walczyły wraz z oddziałami admirała Kołczaka na Syberii. „Dunsterforce”, w skład którego wchodziły oddziały australijskie, brytyjskie i kanadyjskie, dowodzone przez generała Lionela Dunsterville’a (pierwowzór postaci Stalky’ego z książki Kiplinga Stalky i spółka; zob. tłum. Józefa Birkenmajera, http://wolnelektury.pl/katalog/lektura/kipling-stalky-i-spolka.html, dostęp: 1 czerwca 2014 r.) parły z Persji na północ i zajęły Baku. Zob. m.in. Lionel Charles Dunsterville, The Adventures of Dunsterforce (Londyn, 1920).

16 Pierwszy raz zobaczyłem ten plakat na znakomitej wystawie poświęconej wojnie domowej w miejskim muzeum historycznym w Chabarowsku. W transliteracji rosyjskiej tekst ten brzmi, jak następuje:

Moi russkije druzja! Ja angliczanin, wo imja naszego obszczego sojuznogo dieła, proszu was: jeszcze niemnogo prodierżities’ takimi mołodcami, kakimi byli wsiegda. Ja dostawlał i jeszcze biezgraniczno dostawlu wsie, czto wam budiet nużno i, samoje gławnoje, dostawlu wam nowoje orużije, kotoroje istriebit etich otwratitielnych krowożadnych krasnych czudowiszcz.

17 Z książki Iron Maze byłego funkcjonariusza brytyjskiego wywiadu, Gordona Brook-Shepherda (Pan, wydanie w okładce miękkiej, 1998, s. 103). Autor obficie czerpie z nieopublikowanego jeszcze wtedy pamiętnika Orłowa. Ten ostatni spisał wcześniej dzieje owej sprawy do użytku wewnętrznego w NKWD. Brook-Shepherd miał również dostęp do wczesnej części prywatnych pamiętników Harry’ego Carra, które wciąż są utajnione i przetrzymywane przez SIS. Książka Orłowa została następnie wydana pod tytułem The March of Time, pod redakcją Phillipa Knightleya (St Ermin’s Press, 2004). Ten sam materiał, który cytował Brook-Shepherd, znajduje się tam, począwszy od strony 124. Rzetelność Orłowa była kwestionowana m.in. przez Borysa Wołodarskiego, nie wydaje mi się jednak prawdopodobne, żeby Orłow całą tę sprawę sobie wymyślił.

18 Robert Bruce Lockhart, Memoirs of a British Agent (Putnam, 1932, s. 314). We współczesnych relacjach jego nazwisko, w zależności od autora, podawano w różnych wersjach, jako Šmithens (po łotewsku), Szmiedżchen (w transliteracji rosyjskiej, poprzednia wersja jest zapewne zniekształcona) lub Szmidczen. Gdyby pisał po łotewsku, jego prawdziwe nazwisko zapewne by brzmiało Jānis Buikis. Tak czy inaczej, miał on odegrać istotną rolę w pierwszej wielkiej porażce brytyjskiego wywiadu w Rosji po obaleniu caratu. Lockhart był znanym bywalcem nocnych klubów. Gdy później pracował w Pradze, jego imieniem nazwano nawet koktajl, w którego skład wchodziła solidna doza brandy oraz szampan. Niestety, do czasu, gdy w 1989 r. przeniosłem się do Pragi, wszelka pamięć o tym heroicznym trunku odeszła do historii.

19 Gill Bennett, Churchill’s Man..., jw., s. 48.

20 The March of Time, jw., s. 129. Orłow pisze: „Reilly stał się ofiarą dwóch poważnych błędów: ignorancji i myślenia życzeniowego. W połączeniu z nieliczącą się z niczym odwagą, zapowiada to tragedię”.

21 Gordon Brook-Shepherd, Iron Maze, jw., s. 107.

22 Alan Judd, The Quest for C, jw., s. 426.

23 Paul Dukes, Red Dusk and the Morrow. Adventures and Investigations in Red Russia, (Doubleday, 1922, s. 7). Tekst tej książki można pobrać pod adresem: http://www.archive.org/stream/redduskandmorro01dukegoog#page/n8/mode/2up (dostęp: 23 maja 2014 r.).

24 Keith Jeffery, MI6: the History…, jw., s. 175.

25 Gordon Brook-Shepherd, Iron Maze, jw., s. 133.

26 Barwnie napisaną relację na temat misji Dukesa można znaleźć w książce Operation Kronstadt (Arrow, 2010). Jej autorem jest funkcjonariusz SIS występujący pod pseudonimem Harry Ferguson.

27 Gordon Brook-Shepherd, Iron Maze, jw., s. 135.

28 Roland Chambers, The Last Englishman (wydanie w miękkiej okładce, Faber i Faber, 2010, s. 287). Wkrótce po powrocie Ransome’a Armia Czerwona pokonała wojska białych, dowodzone przez generała Nikołaja Judenicza. Ewakuowały je brytyjskie niszczyciele; od tego czasu pozostały na wygnaniu. Rozmowy w sprawie zawarcia traktatu pokojowego, podpisanego w Tartu, Estonia i Rosja sowiecka rozpoczęły w 1920. Eskadra admirała Cowana wróciła do kraju, opromieniona nimbem wdzięczności Estończyków; serdeczność tę i wdzięczność można było odczuć jeszcze 70 lat później. Ransome odnotował, że był to rzadki przypadek dziękczynienia za wtrącanie się w sprawy innych krajów. Opuścił Estonię z trzydziestoma pięcioma diamentami i trzema sznurami pereł wątpliwego pochodzenia.

29 Gill Bennett, Churchill’s Man..., jw., s. 46.

30 Keith Jeffery, MI6: the History…, jw., s. 181.

31 Gill Bennett, Churchill’s Man..., jw., s. 51.

32 Gordon Brook-Shepherd, Iron Maze, jw., s. 255.

33 Tamże, s. 288.

34 Tamże, s. 291; autor pisze swoje nazwisko „Deribass”.

35 Gill Bennett, Churchill’s Man..., jw., s. 43–4.

36 Keith Jeffery, MI6: the History…, jw., s. 186.

37 Tamże, s. 185.

38 Tamże, s. 218.

39 Osobom szukającym gruntownego omówienia tej godnej uwagi i do dziś zagadkowej sprawy polecam monografię Gill Bennet pt. A most extraordinary and mysterious business: The Zinoviev Letter of 1924. Opiera się ona w dużym stopniu na nieopublikowanej pracy Millicent Bagot, eksperta MI5 od spraw komunizmu, kobiety, która była pierwowzorem postaci Connie Sachs w powieści Johna le Carré pt. Tinker, Taylor, Soldier, Spy (Hodder & Stoughton, 1974). (Polskie wydanie: Druciarz, krawiec, żołnierz, szpieg, przeł. Ewa Życieńska, Amber, Warszawa 2000).

Zob. też: http://www.guardian.co.uk/news/2006/jun/17/guardianobituaries.mainsection, dostęp: 23 maja 2014 r.).

40 Keith Jeffery, MI6: the History…, jw., s. 312. W rzeczywistości agent ten uzyskał ową informację od bliskich przyjaciół spośród arystokracji z Prus Wschodnich. Spotkali się oni z niemieckimi uczestnikami tych negocjacji podczas wizyty towarzyskiej, w której toku rozmawiano bez skrępowania.

41 Keith Jeffery, MI6: the History…, jw., s. 372–373.

42 Tamże, s. 192–193.

9. MIĘDZY MŁOTEM A KOWADŁEM

1 W owym ruchu oporu uczestniczyły dziesiątki tysięcy bojowników, którzy staczali zaciekłe bitwy, dysponowali siecią podziemnych bunkrów, mieli wymyślne struktury dowodzenia, własny system oświaty i opieki społecznej, propagandowe gazety i równoległy wymiar sprawiedliwości. Jako cele litewskich partyzantów historyk Joseph Pajaujis-Javis wylicza: (1) zapobieżenie sowietyzacji kraju przez likwidację działaczy komunistycznych i sił KGB w rejonach wiejskich; (2) ochronę porządku publicznego i ochronę ludności przed rabunkami popełnianymi bądź to przez cywilów, bądź to przez żołnierzy Armii Czerwonej; (3) uwolnienie przetrzymywanych więźniów politycznych, kiedykolwiek pozwalały na to okoliczności; (4) wyegzekwowanie bojkotu „wyborów” do Rady Najwyższej ZSRR lub do organów marionetkowego państwa, aby zapobiec sfałszowaniu woli narodu litewskiego i stworzeniu fałszywej podstawy legalności reżimu narzuconego przez Sowietów; (5) dezorganizowanie poboru litewskiej młodzieży do Armii Czerwonej; (6) blokowanie nacjonalizacji majątków ziemskich i kolektywizacji rolnictwa; (7) zapobieżenie osiedlaniu się rosyjskich kolonistów na gruntach i w zagrodach litewskich rolników deportowanych na Syberię. Z książki Soviet Genocide in Lithuania (Manyland Books, New York, 1980, s. 95), cytowane na s. 24 [w:] Darius Razgaitis, Forest Brothers from the West (rozprawa złożona na Boston University w 2002 r.), dostępna pod tym adresem: http://www.mrdarius.com/fb/wfd.pdf (dostęp: 23 maja 2014 r.).

2 Mart Männik, A Tangled Web: The memoirs of an Estonian who fell into the clutches of MI6 and the KGB, przekład i wprowadzenie hrabia Carlisle (Greif Grenader Publishing, Tallin, 2008, s. 50).

3 Zacytowane [w:] Tina Tamman, The Last Ambassador (Rodopi, 2011, s. 176).

4 Zob. Mart Laar, The War in the Woods (Compass Press, 1992, s. 207). (Polskie wydanie: Wojna w lesie: walka Estonii o przetrwanie 1944–1956, przeł. Tiina Ets – z języka estońskiego, Jan Szkudliński – z języka angielskiego, Libron, Kraków 2008).

5 Przywódcą partyzantów był Algirdas Vokietaitis, pośrednikiem − litewski dyplomata i późniejszy agent SIS, Vladas „Walter” Žilinskas. Zob. Liūtas Mockūnas, Pavargęs herojus, Jonas Deksnys trijų žvalgybų tarnyboje (Zmęczony bohater, Jonas Deksnys w służbie trzech agencji wywiadu) (Baltos Lankos, Vilnius, 1997, s. 138). Zob. też Darius Razgaitis, Forest Brothers…, jw., s. 17. Jest to wcześniej niż podana przez Jeffery’ego data z 1947 r. Mart Laar pisze w swojej książce (The war in the Woods, s. 208), że kontakt między SIS i litewskim ruchem partyzanckim wznowiono „wiosną 1945 r.”. W obszernej historii działań KGB, jaką napisał w 1986 r. Lukaševičs, jest mowa o marcu 1943.

6 Zob. Tõnis Ritson, Toomas Hellat ja KGB (Toomas Hellat i KGB), http://riigi.arhiiv.ee/public/TUNA/Artiklid_Biblio/RitsonTonis_Toomas_Hellat_1_TUNA1998_1.pdf (dostęp: 23 maja 2014 r.).

7 Mając początkowo wsparcie w postaci obecności brytyjskiej marynarki wojennej na Bałtyku oraz zobowiązanie się Ligi Narodów, iż będzie ona chronić małe kraje, państwa bałtyckie uznały, że muszą same o siebie dbać. Francja i Ameryka były daleko, a Wielkiej Brytanii, która zgodnie z zawartym w 1935 r. porozumieniem z Niemcami wycofała się z Bałtyku, nie można już było ufać. Owe trzy małe kraje próbowały nawiązać przyjazne stosunki z Polską, Szwecją, Niemcami i ZSRR − w różnych kombinacjach, między innymi i nieudanego przymierza bałtyckiego. Nic z tego wszystkiego jednak nie wyszło.

8 Niezrównaną relacją na temat rozleglejszego obrazu masowych masakr jest książka Timothy Snydera Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin (Basic Books/Bodley Head, 2010) (www.bloodlandsbook.com). (Polskie wydanie: Skrwawione ziemie: Europa między Hitlerem a Stalinem, przeł. Bartłomiej Pietrzyk, Świat Książki, Warszawa 2011).

9 Gdy w 1944 r. Niemcy się wycofali, władzę objął krótko istniejący rząd estoński; na jego czele stanął prawnik, Otto Tief. Ci z jego członków, którzy nie zdołali uciec, zostali uwięzieni. Jeden z nich, Arnold Susi, zaprzyjaźnił się w obozie z Aleksandrem Sołżenicynem. W książce Archipelag Gułag Sołżenicyn tak o nim pisał:

Ale oto los zetknął mnie z Suzim, ten zaś całkiem czym innym dyszy, teraz więc z zapałem opowiada mi wciąż o tym, co mu najbliższe – a najbliższe mu są Estonia i demokracja. I chociaż nigdy przedtem nie przychodziło mi do głowy, by interesować się Estonią, a tym bardziej burżuazyjną demokracją, teraz słucham i słucham jego entuzjastycznych opowieści o dwudziestu wolnych latach tego niekrzykliwego, pracowitego, maleńkiego narodu, którego mężczyźni są dorodni, a ruchy mają niespieszne, stateczne. Mówi mi o zasadach estońskiej konstytucji, które wydestylował z najlepszych europejskich doświadczeń jednoizbowy, stuosobowy parlament, i nie wiem c z e m u, ale wszystko to zaczyna mi się podobać, wszystko to zaczyna się składać także na moje doświadczenie. Z ochotą zgłębiam ich nieszczęsne dzieje: między dwoma młotami: teutońskim i słowiańskim, tkwi od praczasów to maleńkie estońskie kowadełko. Spadały na nie raz po raz ciosy, to ze wschodu, to z zachodu, i nie widać było końca ani go teraz nie widać (przeł. Jerzy Pomianowski; fragment pochodzi z wydania: Rebis, Poznań 2010, s. 197, 198).

10 Laiškai Mylimosioms, Letters to Loved Ones (American Foundation for Lithuanian Research, 1993, s. 10); cytowane u Dariusa Razgaitisa, Forest Brothers…, jw., s. 20. Niektórzy z nich do niedawna nosili mundury niemieckie; do sił zbrojnych Trzeciej Rzeszy wstąpiło (albo zostało wcielonych) wielu Estończyków. W wyniku przewrotnej klasyfikacji poszczególnych formacji (do „prawdziwej” armii niemieckiej, czyli Wehrmachtu, mogli wstępować jedynie obywatele niemieccy) Estończycy mogli służyć jedynie w Waffen SS. Chociaż niektórzy z nich służyli wcześniej w policji i innych jednostkach, uczestniczących w Holocauście, inni byli winni jedynie tego, że znaleźli się po złej stronie historii. Oddziały te mylono ze straszliwą hitlerowską formacją Schutzstaffel, która oryginalnie była paramilitarnym odłamem partii narodowosocjalistycznej. We wrześniu 1950 r. amerykańska komisja ds. wysiedleńców zadeklarowała, iż „pod względem ich celu, ideologii, działań i kryteriów członkostwa bałtyckie jednostki Waffen SS (Legiony Bałtyckie) należy uważać za formację odmienną od niemieckiego SS, Komisja nie uważa więc ich za ruch wrogi wobec rządu Stanów Zjednoczonych”. Gdy po zakończeniu wojny stalinowski terror wzmógł się, taktyka reżimu pod względem cynizmu i brutalności jeszcze bardziej się nasiliła. Władze wielokrotnie oferowały amnestie, ale ci, którzy próbowali z nich skorzystać, trafiali do więzień, byli deportowani albo zmuszani do walki po drugiej stronie. Pozostanie na uboczu niemal nie wchodziło w grę. Ci, którzy odmawiali donoszenia na kolegów, rodziny i przyjaciół, sami pozostawali w kręgu podejrzeń. Złapanie za broń dawało przynajmniej szansę na chwalebniejszą śmierć.

11 Tom Bower, Red Web, jw., s. 59–60. W późniejszym okresie operacje te prowadzono pod przykrywką Bałtyckiej Służby Ochrony Rybołówstwa. Jej siedziba mieściła się w brytyjskim sektorze okupacyjnym w Kilonii. Organizacja ta posługiwała się dwoma podrasowanymi kutrami torpedowymi ze stoczni Lürssen Werft, z niemiecką załogą. Kapitan Hans Helmut Klose został później głównodowodzącym marynarki wojennej zachodnich Niemiec.

12 Autentyczny ruch oporu nosił nazwę VLIK – Vyriausiasis Lietuvos išlaisvinimo komitetas (Najwyższy Komitet Wyzwolenia Litwy). Organizacja wspierana przez Sowietów nazywała się VLAK – Vyriausiasis Lietuvos atstatymo komitetas (Najwyższy Komitet Odbudowy Litwy). Wiele osób działających pod egidą VLAK nie zdawało sobie początkowo sprawy z tego, że jest to organizacja udająca tę prawdziwą. Kiedy jej niezorientowani wysłannicy odwiedzali Zachód, KGB dostarczało im nienagannie podrobione dokumenty. Prawdziwi partyzanci trzykrotnie próbowali później zabić przywódcę VLAK-u, aż w końcu KGB zabrało go do bezpiecznego domu w Leningradzie.

13 Partizanai Apie Pasaulį, Politiką ir Save (Partyzanci o świecie, polityce i samych sobie), Nijolė Gaškaitė-Žemaitienė (red.) (Genocide and Resistance Studies Center, Vilnius, 1998, s. 95), cytowane u Dariusa Razgaitisa, Forest Brothers…, jw., s. 30. Uczestniczący w tej walce mężczyźni i kobiety wykazywali determinację i optymizm, które osobom postronnym mogły się wydawać wręcz urojeniem. Być może naiwnie niewiele osób w tym regionie wyobrażało sobie, że Zachód i Kreml pozwolą krajom zduszonym przez pakt dyktatorów z 1939 r. zostać największymi ofiarami ustaleń na lata powojenne. Przyjęli oni na wiarę słowa Karty Atlantyckiej o samookreśleniu dla wszystkich, jak i to, że „korekty terytorialne muszą być w zgodzie z życzeniami zainteresowanych ludów” (http://www.archives.gov/education/lessons/fdr-churchill/images/atlantic-charter.gif, dostęp: 23 maja 2014 r.).

14 Zob. dokument: Management of Covert Actions in the Truman Presidency (http://www.globalsecurity.org/intell/ops/covert-action-truman.htm, dostęp: 23 maja 2014 r.).

15 Według jednego z fragmentów odtajnionego materiału, w skład prowadzonych przez CIA operacji w tym regionie wchodziły następujące akcje:

• AEBALCONY (1960–1962), której celem było wykorzystanie obywateli Stanów Zjednoczonych władających językami krajów bałtyckich w ramach zarówno specjalnie aranżowanych, jak i legalnych podróży do okupowanej przez ZSRR Estonii, Łotwy i Litwy.

• AECOB, zatwierdzona w 1950 r.; obejmowała działania zagranicznych wywiadów ukierunkowane na Łotwę sowiecką, jak również prowadzone na jej terenie. W jej ramach wysyłano „czarnych” agentów, jak też werbowano agentów legalnie mieszkających w ZSRR, a zwłaszcza na Łotwie.

• AEASTER – realizowany na terenie Bliskiego Wschodu program, w ramach którego wyszukiwano, werbowano i szkolono emigrantów z północnego Kaukazu i z innych rejonów Rosji, a potem wysyłano ich na powrót do ZSRR.

• AEFREEMAN (1953–1964), w której skład wchodziły operacje AEBASIN/AEROOT (1953–1960), AEFLAG (1955–1962) oraz AEPOLE (uprzednio AECHAMP) (1949–1959); jej celem było wzmocnienie oporu wobec komunizmu oraz nękanie sowieckiego reżimu w krajach bałtyckich.

• AEBASIN/AEROOT − polegała na wspieraniu działań estońskich emigrantów i emigracyjnych działań skierowanych przeciwko Estońskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej.

• AEFLAG − dotyczyła mieszkańców łotewskiej SRR.

• AEMARSH (1953–1959) − polegała na gromadzeniu zagranicznych informacji wywiadowczych nt. sowieckiego reżimu na Łotwie od informatorów mieszkających w łotewskiej SRR oraz osób podróżujących legalnie; informacje te zdobywano legalnymi środkami.

• AEMINX – w ramach tej akcji jako przykrycie założono Instytut Kultury Łotewskiej, oficjalnie działający na rzecz zachowania i rozwoju łotewskiej kultury narodowej, ochrony i utrzymania fizycznej, duchowej i moralnej kondycji Łotyszy żyjących poza ojczyzną; gromadził on też informacje o życiu narodu łotewskiego.

• AEPOLE (uprzednio AECHAMP, jeszcze wcześniej BGLAPIN), której celem była litewska SRR. Objęte nią działania dostarczały danych wywiadowczych i operacyjnych z krajów bałtyckich za pomocą audycji radiowych, wysyłek pocztowych, kontaktów z organizacjami emigranckimi, organizowano także spotkania informacyjne z osobami podróżującymi do nich legalnie, przygotowujące je od strony psychologicznej i politycznej, jak też korzystanie z innych metod, np. demonstracji.

• AEGEAN (uprzednio CAPSTAN) − uzyskiwanie zagranicznych informacji wywiadowczych z państw bałtyckich i ZSRR, z wykorzystaniem w charakterze punktów tranzytowych pomocniczych baz w litewskiej SRR.

• AEGEAN/CAPSTAN – działalność kontynuowano w ramach przedsięwzięć AECHAMP.

• AEMANNER (1955–1958) – operacja polegająca na gromadzeniu informacji wywiadowczych na temat litewskiej SRR przez typowanie, werbowanie i szkolenie Litwinów, którzy planowali powrót na Litwę, typowanie, werbowanie i szkolenie litewskich marynarzy z marynarki handlowej, pływających na statkach, które miały zawijać do portów litewskiej SRR, wykorzystywanie istniejących kanałów pocztowych między litewską SRR i Zachodem oraz przeprowadzanie wywiadów z osobami wyjeżdżającymi z litewskiej SRR.

• ZRLYNCH – zatwierdzona w 1950 r. operacja, mająca na celu wykorzystanie stworzonego w 1944 r. łotewskiego ruchu oporu jako instrumentu do prowadzenia tajnych działań na terenie ZSRR. Została ona wznowiona w 1952 r. jako część operacji AECOB, która wówczas zarówno przynosiła zagraniczne informacje wywiadowcze, jak i służyła prowadzeniu działań politycznych i psychologicznych.

Zob. http://www.archives.gov/iwg/declassified-records/rg-263-cia-records/second-release-lexicon.pdf (dostęp: 23 maja 2014 r.) oraz: http://www.globalsecurity.org/intell/ops/ussr-redsox.htm (dostęp: 23 maja 2014 r.).

16 Anthony Cavendish, How to be a spy, „Sydney Morning Herald”, 17 grudnia 1988 r. Mniej więcej zbliżona relacja występuje w książce tego samego autora Inside Intelligence, wydanej przy intensywnej oficjalnej dezaprobacie przez Palü Publishing w 1987 r.

17 Kim Philby, My Silent War (Panther, 1969, s. 146). (Polskie wydanie: Moja cicha wojna, przeł. Karol Nomicki, Ypsilon, Warszawa 1994).

18 Freds Launags w filmie BBC: Red Web.

19 Harry Rositzke, The CIA’s Secret Operations (Reader’s Digest Press, 1977, s. 20).

20 Tamże, s. 17.

21 Zostali oni zwerbowani w ramach operacji Bloodstone. Szczegóły opisuje książka Christophera Simpsona Blowback (Collier Books/Macmillan, sierpień 1989).

22 Tom Bower, Red Web, jw., s. 153.

23 Constantine Jurgela, Lithuania: The Outposts of Freedom (The National Guard of Lithuania in Exile i Valkyrie Press, 1976, s. 232). Cytowane [w:] Darius Razgaitis, Forest Brothers…, jw., s. 40.

24 Mart Männik, A Tangled Web..., jw., s. 57.

25 Jonas Öhman, A Review of Western Intelligence Reports Regarding The Lithuanian Resistance. Opublikowane jako posłowie (s. 393) w przejrzanym i zaktualizowanym wydaniu: Juozas Lukša, Forest Brothers, an Account of an Anti-Soviet Freedom Fighter (Central European University Press, Budapeszt 2009). Peteris Ininbergs, Swedish espionage in the Baltics 1943–1957: A study of a fiasco? (http://kau.diva-portal.org/smash/get/diva2:5494/FULLTEXT01, dostęp: 23 maja 2014 r.). Praca ta jest napisana po szwedzku, ale zawiera streszczenie w języku angielskim.

26 Obiekt w Linksmakalnis był rosyjską instalacją wojskową na Litwie, którą zlikwidowano jako ostatnią. Jej budowę rozpoczęto w 1946 r. Według raportu Lukšy pracowali przy tym jeńcy włoscy lub węgierscy (zauważył, że mówili w „języku, którego miejscowi nie rozumieli”). W jej skład wchodziły głębokie bunkry, wielki szyk antenowy oraz kolosalna, paraboliczna antena satelitarna, która górowała nad wsią. Osobom postronnym wstęp był surowo wzbroniony. Pod koniec jej istnienia pracujący tam personel żartował w rozmowach z miejscowymi mieszkańcami, że mogą podłączyć się do prywatnego telefonu Fidela Castro. Fotografie jej ruin można znaleźć tutaj: http://www.urbanexploration.lt/irasai/KGB-radiozvalgybos-kompleksas-linksmakalnyje/ (dostęp: 23 maja 2014 r.).

27 Zaczerpnąłem tu obszernie z Bowera (Red Web, jw., s. 158 i nast.), który to doskonale opisuje.

28 Tamże, s. 164.

29 Czytelnicy mogą zechcieć poszukać egzemplarza przejmującej i zlekceważonej książki Kingsleya Amisa pt. Russian Hide and Seek (Hutchinson, 1980), która daje pojęcie, jak po dziesięcioleciach sowieckiej okupacji i wynarodowienia wyglądałaby Wielka Brytania. Szczególnie godne polecenia są strony 49–53 w wydaniu Penguin. Za tę sugestię jestem zobowiązany mojemu przyjacielowi, Peterowi Hitchensowi. Doskonałe literackie ujęcie psychologicznych katuszy spowodowanych przez porażkę ruchu oporu można znaleźć w powieści Purge fińsko-estońskiej pisarki Sofi Oksanen (Atlantic Books, 2011).

30 Tom Remeikis, Opposition to Soviet rule in Lithuania, 1945‒1980, Institute of Lithuania Studies Press, 1980, s. 278.

31 Dalia Kuodytė, Rokas Tracevskis, The Unknown War: Armed Anti-Soviet Resistance in Lithuania in 1944‒1953 (Genocide and Resistance Museum, Litwa, 2004).

32 Zmarł w 2002. Zob. Māra Grīnberga, ‘Pēdējā pasaules kara pēdējais mežabrālis (Ostatni Leśny Brat z ostatniej wojny światowej), opublikowane w „Diena” (Ryga), 18 maja 1995 r.

33 Za tę informację, opartą na niepublikowanej korespondencji łotewskich uchodźców, jestem zobowiązany Ritvarsowi Jansonsowi z Muzeum Okupacji w Rydze.

34 Tina Tamman, The Last Ambassador, jw., s. 182. Byłbym zachwycomy, gdyby odezwał się do mnie ktoś z żyjących jeszcze krewnych kpt. Nelberga.

35 Hans Toomla i Kaljo Kukk zostali zrzuceni nad Estonią na spadochronach 7 maja 1954 r. Według raportu KGB, mieli ze sobą:

karabin maszynowy z amunicją, cztery rewolwery, dwa przenośne nadajniki, szyfry i kody (...) mapy topograficzne, aparaty fotograficzne, niewypełnione sowieckie paszporty, (...) książeczki wojskowe i świadectwa, podrobione pieczęcie radzieckich instytucji, korony szwedzkie i norweskie oraz 80.000 rubli.

Omawiane w sowieckich środkach przekazu oświadczenie KGB podaje szczegóły na temat ich schwytania; jest ono dostępne w języku angielskim (za opłatą) pod tym adresem: http://dlib.eastview.com/browse/doc/13847060 (dostęp: 23 maja 2014 r.).

36 Benjamin Weiser, A Secret Life (Public Affairs, 2004). (Polskie wydanie: Ryszard Kukliński: życie ściśle tajne, przeł. Bohdan Maliborski, Świat Książki, Warszawa 2005). Zob. też: www.kuklinski.us (dostęp: 23 maja 2014 r.).

37 Bower przeprowadził z nim wywiad w filmie dokumentalnym The Red Web. Algirdas Vokietaitis, litewski uchodźca, który pierwszy raz skontaktował się z zachodnimi tajnymi służbami w Sztokholmie w 1943 r., przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, gdzie został renomowanym nauczycielem fotografii.

38 Gruntowny obraz działań szpiegowskich służb amerykańskich, brytyjskich, francuskich, niemieckich i szwedzkich w krajach bałtyckich przedstawiają dwa obszerne archiwalne dokumenty KGB w języku estońskim, datowane odpowiednio na 4 stycznia 1956 r.: http://www.esm.ee/public/projektid/5/2.osak55.html

oraz 20 lutego 1957 r. http://www.esm.ee/public/projektid/5/dokumendid/dok0454.html

Dostęp do obu tych stron: 23 maja 2014 r.

39 Spies caught and exposed, „Izwiestia”, 7 marca 1957 r.; dostępne za opłatą pod adresem: https://dlib.eastview.com/browse/doc/13972020 (dostęp: 23 maja 2014 r.).

40 Artykuł o dziejach Halliska (po szwedzku) i jego wersję filmową można znaleźć tutaj: http://www.expressen.se/nyheter/1.3727/verklighetens-ramona (dostęp: 23 maja 2014 r.).

41 Doskonałą relację na temat tej mało znanej sprawy przekazuje Ininbergs.

42 Ich misję prześladował pech. Cała trójka została zrzucona setki mil od planowanego miejsca przeznaczenia. Jeden z ich pojemników został znaleziony przez jakiegoś chłopa, który przekazał go − jak sądził − prawdziwym partyzantom. Faktycznie jednak była to sfingowana grupa prowadzona przez KGB (co się z nim stało, nie wiadomo, ale można sobie wyobrazić). Edward Lucas, Broken promises reward Lithuania’s forgotten heroes, „Independent”, 9 września 1991 r.

43 Udziela on wywiadu w filmie dokumentalnym Red Web.

44 Tom Bower przeprowadził z nim wywiad dla „Independent Saturday Magazine”, 22 września 1990 r.

45 Częściowa relacja na temat tej godnej uwagi sprawy (po czesku) znajduje się w pracy Československobritské Zpravodajské Soupeřen (Czechosłowacko-brytyjska rywalizacja wywiadów) dra Prokopa Tomka, opublikowanej w materiałach Úřad dokumentace a vyšetřování zločinů komunismu (Instytut Dokumentacji i Badań Zbrodni Komunizmu, 2006).

46 Wraz z Halliskiem, van Jungiem i innymi wystąpili oni w 2002 r. w estońskim filmie dokumentalnym pt. Külalised (Goście). Jestem wdzięczny producentom za udostępnienie mi kopii tego filmu, który zasługiwał na szersze obejrzenie.

10. ŚWIAT DO GÓRY NOGAMI

1 Zaczerpnąłem tu obszernie z książki: Milt Bearden, James Risen, The Main Enemy: the Inside Story of the CIA’s Final Showdown with the KGB (Random House, 2003). „Tylna furtka”, znana pod hasłem „Gawriłow”, jest omówiona na s. 184.

2 David Murphy, Siergiej Kondraszew, Battleground Berlin: CIA vs. KGB in the Cold War (Yale University Press, 1999).

3 Elaine Shannon, Death of a Perfect Spy, „Time”, 24 czerwca 2001 r.

4 Artykuł ten jest dobrą wskazówką na temat tego, co Zachód próbował kupić – i w konsekwencji, co w razie konieczności uzyskałby innymi środkami. Zob. William Broad, US Is Shopping as Soviets Offer To Sell Once-Secret Technology, „New York Times”, 4 listopada 1991 r. (http://www.nytimes.com/1991/11/04/world/us-is-shopping-as-soviets-offer-to-sell-once-secret-technology.html, dostęp: 26 maja 2014 r.).

5 Pod koniec lat osiemdziesiątych KGB usiłowało chytrze ożywić dzieje Czerwonej pajęczyny dla sprowadzenia ruchów niepodległościowych w krajach bałtyckich na manowce. Celem tej kampanii było skontrastowanie szczerości Gorbaczowa w podejściu do historii z milczeniem Zachodu o wykorzystywaniu w latach powojennych ludzi kolaborujących z faszystami, a także z cynicznym i niekompetentnym postępowaniem ze strony CIA i SIS. W listopadzie 1987 r. KGB ściągnęło do Rygi jego największą zdobycz – Kima Philby’ego; sfilmowano go podczas jego spotkania z Lukaševičsem. Miało to być jakoby (i możliwe, że naprawdę było) ich pierwsze spotkanie. Gdy Philby rozmawia ze swoim gospodarzem (płynnie mówiącym po angielsku, gdyż w nagrodę za swój trud został pod zmienionym nazwiskiem wysłany na placówkę do Londynu) o operacji „Dżungla”, jego jaszczurcza twarz się rozjaśnia. Program ten początkowo zmierzał do zdemoralizowania uczestników ruchów niepodległościowych w krajach bałtyckich przez naświetlenie przeszłości. Władze sowieckie następnie udostępniły ten film Bowerowi, umożliwiły mu też porozmawianie z byłymi oficerami KGB oraz żyjącymi jeszcze partyzantami. Na Zachodzie SIS, która nigdy wcześniej nie była obiektem tego typu niepochlebnych, demaskatorskich relacji, zareagowała z furią i ostrzegła swoich emerytowanych funkcjonariuszy, że jeśli będą rozmawiali z Bowerem, to ryzykują utratę emerytury. Obszedł on ten zakaz, rozmawiając z weteranami CIA i uchodźcami, którzy nie mieli emerytury. Fala historii uderzyła jednak ze zbyt wielką siłą, Estończycy, Łotysze i Litwini nie mieli ani siły, ani ochoty wierzyć jakiejkolwiek sowieckiej propagandzie, nawet wtedy, gdy mówiła prawdę. Zakładano, całkiem niesłusznie, że Bower jest sługusem Kremla. Jednym z wczesnych przykładów propagandy KGB jest książka pt. Pojmany s policznym. Sbornik faktow o szlionaże i drugich podrywnych diejstwiach SSZA protiw SSSR (Złapani na gorącym uczynku. Zbiór faktów o szpiegostwie i innych działaniach wywrotowych Stanów Zjednoczonych przeciwko ZSRR), Gosudarstwiennoje izdatielstwo politiczeskoj litieratury, Moskwa 1963. Zob. też: Ivo Juurvee, KGB, Stasi ja Eesti luureajalugu (KGB, Stasi i historia estońskiego wywiadu), http://rahvusarhiiv.ra.ee/public/TUNA/Artiklid_Biblio/JuurveeIvo_KGB_Stasi_TUNA2008_2.pdf (dostęp: 26 maja 2014 r.).

6 Nigel West, The Friends: Britain’s post-war secret intelligence operations (Weidenfeld & Nicolson, 1988).

7 Porywający opis tego, jak mu się udało zbiec, znajduje się w jego autobiografii Tower of Secrets (Naval Institute Press, 1993).

8 Ówczesny moskiewski korespondent „Financial Timesa”, David Satter, zamieścił następujący, żywy opis podjętej przez niego próby spotkania się w 1977 r. z estońskimi dysydentami:

„Więc co chcecie mi powiedzieć – mówię – że ktoś zaaranżował, żebyście spotkali się ze mną w Tallinie?”. Kilku z nich kiwnęło głową na znak, że tak. Więc ja na to: „To pokażcie mi jakieś dowody potwierdzające waszą tożsamość”. Potrząsając zdecydowanie głową, mężczyzna o rudawozłotych włosach odparł: „Nie, nie pokazujemy żadnego dowodu tożsamości”. „Cieszę się, że to słyszę – rzekłem – bo przez chwilę przyszło mi do głowy, że faktycznie moglibyście być dysydentami, ale jeśli nie udowodnicie mi, kim jesteście, będzie to dla mnie tylko dowód, że jesteście z KGB”. Utrzymująca się do tego momentu sztuczna uprzejmość wyparowała. Wysoki, poważny członek tej grupy pochylił się nad stołem. „Spędziłem w łagrach dwanaście lat – syknął – moi przyjaciele spędzili sześć, siedem i osiem lat w łagrach. Nie będziesz nas traktował jak bandy negrów”.

Dotknięty tą naganą Satter postanowił zaufać swoim gospodarzom, którzy dawali wszelkie oznaki wskazujące, że są przerażeni obserwacją przez KGB i podejmują wymyślne środki ostrożności, żeby jej uniknąć. Dopiero po powrocie do Moskwy odkrył, że całe to spotkanie było farsą wyreżyserowaną po to, żeby KGB mogło dowiedzieć się czegoś więcej o jego poglądach i kontaktach. Faktyczni estońscy dysydenci czekali na swojego gościa na próżno. David Satter, Never Speak to Strangers: A memoir of journalism, the Cold War, and the KGB, „The Weekly Standard”, nr 44, t. 12, 6 sierpnia 2007 r. (http://www.weeklystandard.com/Content/Public/Articles/000/000/013/932plsuu.asp (dostęp: 26 maja 2014 r.). Zamieszczony 5 kwietnia 1977 r. w „Financial Timesie” artykuł Sattera The Ghost in the Machine był mimo to głośnym wydarzeniem, które nie tylko zaszokowało zachodnich sowietologów, sądzących, że walka o niepodległość w krajach bałtyckich przeszła do historii, ale również poprawiła nastroje w tym regionie.

9 Zob. https://www.cia.gov/news-information/featured-story-archive/2010-featured-story-archive/colonel-penkovsky.html (dostęp: 26 maja 2014 r.). Pieńkowski przekazywał swoje doniesienia w parku żonie jednego z brytyjskich dyplomatów, która spacerowała tam z wózkiem dziecięcym.

10 Jedną z wielu książek Gordijewskiego jest Next Stop Execution (Macmillan, 1995). (Polskie wydanie: Ostatni przystanek – egzekucja, przeł.  Magdalena Maria Brzeska, Rafał Brzeski, Bellona, Warszawa 2001).

11 Matt Schudel, Cold War Spy Tale Came to Life on the Streets of Moscow, „Washington Post”, 20 kwietnia 2008 r. (http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/04/19/AR2008041902071_pf.html, dostęp: 26 maja 2013 r.).

12 Milt Bearden, James Risen, The Main Enemy…, jw., s. 382.

13 Na specjalną wzmiankę zasługuje Paul Goble, który był wówczas funkcjonariuszem CIA. Prowadzony przez niego blog stanowił bardzo ważną lekturę (http://windowoneurasia2.blogspot.com, dostęp: 26 maja 2014 r.).

14 Transitional Justice in the Former Yugoslavia (http://ictj.org/sites/default/files/ICTJ-FormerYugoslavia-Justice-Facts-2009-English.pdf, dostęp: 26 maja 2014 r.).

15 Dokument ten nosi tytuł Lähtealused Eesti eriteenistuste väljaarendamiseks (Wytyczne nt. rozwoju służb specjalnych Estonii). Jest on nadal utajniony. Moja prośba, abym mógł go obejrzeć, została uprzejmie oddalona. Zob. Toomas Sildam, Kaarel Tarand, Eesti nähtamatud mehed (Niewidzialni ludzie Estonii), „Postimees”, 20 stycznia 1997 r. (http://www.postimees.ee/luup/97/02/top.htm, dostęp: 26 maja 2014 r.).

16 Rozmowa z autorem, marzec 2011 r.

17 Riigikogu [parlament Estonii] Committee of Investigation to Ascertain the Circumstances Related to the Export of Military Equipment from the Territory of the Republic of Estonia on the Ferry Estonia in 1994, Final Report. Do przeczytania pod adresem: http://www.riigikogu.ee/public/Riigikogu/Dokumendid/estcom_eng.pdf (dostęp: 26 maja 2014 r.).

18 Zob. Stephen Davis, Death in the Baltic, the MI6 Connection, „New Statesman”, 23 maja 2005 r. oraz raport (po szwedzku) sędziego Johana Hirschfeldta Transport of military material on the ‘MV Estonia’ in September 1994 (http://www.estoniasamlingen.se/textfiles/Fo_2004_06.pdf, dostęp: 26 maja 2014 r.).

19 In der Bermuda Dreieck der Ostsea (W Trójkącie Bermudzkim na Bałtyku), „Der Spiegel”, 23 grudnia 1999 r. (http://www.spiegel.de/panorama/0,1518,57520,00.html, dostęp: 26 maja 2014 r.). Jestem wdzięczny Jutcie Rabe za jej pomoc.

20 W „Baltic Independent” byłem redaktorem zarządzającym i głównym akcjonariuszem. Pod koniec 1994 r. tytuł ten połączył się z „Baltic Observer”. Gazeta, która powstała w wyniku tej fuzji, nazywała się „Baltic Times” (www.baltictimes.com, dostęp: 26 maja 2014 r.).

21 Szczególna zagadka dotyczy losu kapitana, Arvo Pihta, i kilku innych osób, które przeżyły zatonięcie statku. Są to: Lembit Leiger (główny inżynier), Wiktor Bogdanow (lekarz okrętowy), Kaimar Kikas (nawigator), Agur Targama (czwarty inżynier), Tiina Müür (kierowniczka sklepu bezcłowego) oraz tancerki bliźniaczki Hannely i Hanka-Hannika Veide. Wielu świadków widziało, jak opuszczały statek na tej samej tratwie ratunkowej. Ich nazwiska figurowały też w licznych spisach osób wyratowanych, które sporządzono na lądzie. W kilku przypadkach (w tym kpt. Pihta oraz owych bliźniaczek) do ich rodzin zatelefonowano, informując je, że ich krewni są bezpieczni. W przypadku bliźniaczek podczas rozmowy wspomniano przydomek znany jedynie ich bliskim przyjaciołom i członkom rodziny. Rodzice bliźniaczek mówią, że ich córki do nich telefonowały. Są przeświadczeni, że do niedawna mieszkały w San Diego. O uratowaniu kpt. Pihta w artykule Richarda Stevensona 1 października 1994 r. pisał też „New York Times”: http://www.nytimes.com/1994/10/01/world/investigatorscite-bow-door-in-estonian-ferry-s-sinking.html (dostęp: 26 maja 2014 r.). W zamieszaniu po katastrofie zdarza się wiele pomyłek, również w dokumentacji. Ogarnięci żałobą rodzice mogą mieć złudzenia co do losu ich dzieci. Myśl, że w ramach międzynarodowego tuszowania spartaczonej operacji, w toku której dokonywano przemytu, można by porwać osiem osób ze Szwecji, wielu ludziom wyda się straszliwie nieprawdopodobna. Nie udzielam tu wsparcia żadnej z krążących teorii i mam świadomość, że niektórzy z tych, którzy oddają się spekulacjom na temat „prawdziwej” wersji „Estonii”, są bigotami i mają nie po kolei w głowie. O tragedii tej pisano na wielu witrynach internetowych. Wymienię tu dwie: http://members.tripod.com/mv_estonia i http://www.estoniaferrydisaster.net (dostęp: 26 maja 2014 r.). Wywiady z rodzicami sióstr Veide, w języku estońskim, można znaleźć tutaj: http://www.epl.ee/artikkel/22560 (tu właśnie mówi się o tym, że ich córki bliźniaczki, które – jak można by się spodziewać– nie żyją, do nich telefonowały) oraz http://www.parnupostimees.ee/?id=268822 (wzmianka o San Diego) (dostęp: 26 maja 2014 r.).

11. OPOWIEŚĆ ZDRAJCY

1 Nie mogę znaleźć niezależnego potwierdzenia na ten temat, ale bankier i ówczesny doradca rządu, Bo Kragh, uważa, że ta relacja jest „bardzo prawdopodobna”. W owym czasie przewożenie przez Bałtyk walizek gotówki nie było takie niezwykłe.

2 Cytat ten, tak jak i inne, pochodzi z poświęconego sprawie Simma filmu Riigereetur (Zdrajca stanu). Oryginalnie nakręcono go w języku estońskim. Pod tym adresem można go obejrzeć z angielskimi napisami. W tej wersji ma on tytuł The Spy Inside (Szpieg wewnątrz) (http://www.javafilms.fr/spip.php?article427 (dostęp: 26 maja 2014 r.).

3 W latach 90. w prowadzonych tam kursach uczestniczyli nawet Rosjanie (z GRU). Zaprzestano tego jednak, ponieważ niektórzy z zaproszonych próbowali niezdarnie szpiegować. Muzeum w Chicksands zdecydowanie warto odwiedzić.

4 Jej pełna nazwa brzmi Kaitsepolitseiamet. Adres strony głównej: www.kapo.ee/eng (dostęp: 26 maja 2014 r.).

5 Krótka relacja na temat spotkania Scotta z Simmem znajduje się w książce Virkko Lepassalu, Spionimängud (Gry szpiegów) (Pegasus, Tallin 2009, s. 106–109).

6 Te i inne szczegóły pochodzą z rozmowy z funkcjonariuszami w służbie czynnej, którzy woleli, żeby nie wymieniać ich nazwisk w druku.

7 Rozmowa z Savisaarem przeprowadzona w marcu 2010 r.

8 Zob. http://www.mod.gov.ee/en/1252 (dostęp: 26 maja 2014 r.). Według innych dokumentów (strona potwierdzająca ów stan w oryginale wygasła) jego roczne pobory w 2003 r. wynosiły 233 715,95 korony estońskiej, co miało wówczas wartość około 10 tysięcy funtów. W innym dokumencie jego nazwisko pojawia się w spisie uczestników „Wyższego kursu obrony narodowej”.

9 Został doprowadzony do bankructwa w wyniku procesu sądowego, w którym stroną pozywającą było państwo estońskie; chciało ono w ten sposób choć w części odzyskać koszty jego zdrady. Kwota, na jaką go pozwano, wynosiła 1,28 miliona euro (w owym czasie około 1,8 miliona dolarów). Miała zostać przeznaczona na opłacenie nowego sprzętu kryptograficznego i innych urządzeń służących zapewnieniu bezpieczeństwa. Po pewnych targach zgodziłem się zapłacić jego żonie 2000 euro za prawo do wyłączności na jej relację. Oryginalnie planowałem wykorzystać jej opowieść jako załącznik do książki w pełni poświęconej zdradzie i aresztowaniu jej męża. Ostatecznie zdecydowałem jednak, że nie wnosi ona wystarczająco wiele nowego, aby potraktować ją w jakiś szczególny sposób, i że sprawę Simma najlepiej będzie zrelacjonować w szerszym kontekście geograficznym i historycznym. Mimo to, jednak jej zapłaciłem.

10 Fidelius Schmid, Andreas Ulrich, New Documents Reveal Truth on NATO’s „Most Damaging” Spy, „Der Spiegel”, 30 kwietnia 2010 r. (http://www.spiegel.de/international/europe/0,1518,691817‒3,00.html, dostęp: 26 maja 2014 r.).

11 Szczegóły dotyczące tej bazy, jak również bazy w Polsce, wyciekły w 2009 r., wraz z zarzutem, że były one tajnymi więzieniami dla podejrzanych o terroryzm. W 2002 Stany Zjednoczone wywarły nacisk na wszystkie trzy państwa bałtyckie, domagając się, aby współdziałały one w nadzwyczajnym potraktowaniu terrorystów, twierdząc, że jeśli odmówią, odbije to się negatywnie na ich szansach przystąpienia do NATO. Estonia odmówiła, wskazując, że z uwagi na stosowanie tortur, deportacje i nielegalne więzienie ludzi w jej własnej historii, nie może ona pójść na taki kompromis. Estońskie osobistości niepokoiło też – jak się później okazało, słusznie – że wszelka taka współpraca nie pozostanie długo tajna. Amerykańska obecność na Litwie, datująca się od 2004 r., bardzo rzucała się w oczy. Miejsce, w którym znajdowała się owa baza, znali wileńscy taksówkarze, a w rzekomo tajnym budynku wymieniono instalację elektryczną, dostosowując ją do napięcia 110 woltów (http://abcnews.go.com/Blotter/cia-secret-prison-found/story?id=9115978, dostęp: 26 maja 2014 r.).

12 Według słów Simma. Przypuszczam, że o tym szczególe dowiedział się, gdy go przesłuchiwano.

13 Zob. http://www.rferl.org/content/NATO_Expels_Two_Russians_Over_Estonia_Spy_Scandal/1619004.html (dostęp: 26 maja 2014 r.).

14 Zob. np. Russian top spy was paid also by the BND, „Der Spiegel”, 12 grudnia 2008 r., a także Spion für Russland: Es ist ein Dauerritt auf Messers Schneide (Szpieg dla Rosji – długa droga na ostrzu noża) (http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,704117,00.html, dostęp: 26 maja 2014 r.) oraz Weisser Ritter (Biały rycerz) (http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-70228790.html, dostęp: 26 maja 2014 r.).

15 Potiejewy szpionili wsiej siemjej (Szpiegowała cała rodzina Potiejewów), 16 listopada 2010 r. (http://www.rosbalt.ru/moscow/2010/11/16/790436.html, dostęp: 26 maja 2014 r.).

16 Zob. Jelena Owczarienko, Wasilij Woropajew, Dieszewyj priedatiel’ Potiejew (Tani zdrajca Potiejew), 4 maja 2011 r., oryginalnie opublikowane w „Izwiestiach”, artykuł ten można jednak przeczytać pod adresem: http://www.chekist.ru/article/3650 (dostęp: 26 maja 2014 r.).

17 Jego życie i ucieczka są żywo opisane w książce Pete’a Earleya pt. J. Comrade: The Untold Secrets of Russia’s Master Spy in America After the End of the Cold War (Penguin, 2007). Podobnie jak z wszelkimi książkami zbiegów, należy tę opowieść traktować z pewnym sceptycyzmem.

ZAKOŃCZENIE

1 Cytowane w: The United States and Germany in the era of the Cold War, 1945 to 1990, A Handbook: Volume 1:1945–1968, Detlef Junker (red.) (Cambridge University Press, 2004, s. 98); Książka Dullesa War or Peace (1950) jest dostępna w internecie pod adresem: http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=34046074 (dostęp: 26 maja 2014 r.).

2 Zeznanie R. Jamesa Woolseya, Committee on Banking and Financial Services, Hearing on Russian Money Laundering, 21 września 1999 r.

3 Michaił Kasjanow, Władimir Miłow, Borys Niemcow, Władimir Ryżkow, No more Western hugs for Russia’s rulers, „Washington Post”, 20 lutego 2011 r. (http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2011/02/20/AR2011022002548.html, dostęp: 26 maja 2014 r.).

4 Ariel Cohen, Donald Jensen, Reset Regret…, jw.

Podziękowania

Meelis Saueauk z Estońskiego Instytutu Pamięci Historycznej był tak uprzejmy, że pomógł mi znaleźć w archiwach estońskich i łotewskich dokumenty KGB na temat operacji „Dżungla”. Ivo Jurvee dostarczył ważnych przykładów propagandy z ery sowieckiej. Ritvars Jansons szczodrze dzielił się swoimi przemyśleniami na temat Muzeum Okupacji w Rydze. Māra Grīnberga pomogła mi znaleźć jej artykuł o dzielnym J. Pīnupsie. Prokop Tomek w Pradze podzielił się wynikami swoich poszukiwań dotyczących Miloslava Kročy i jego córki. Tom Bower bez trudu odkopał swoje notatniki sprzed dwudziestu lat i pożyczył mi jego jedyną kopię filmu pt. Czerwona pajęczyna. Tina Tamman pomogła mi wytropić Aleksandra Koppla, a jego córka Catherine i zięć Michael Breslin byli tak mili, że mnie gościli. Juho i Janno Kiik chętnie dzielili się swoimi wspomnieniami o Voldemarze. Przyczynkiem ze strony Bena Judaha były doskonałe poszukiwania dotyczące życia Anny Chapman w Rosji. Sam Donaldson w Dublinie zbadał tajemnice Rossmore Grove. Jestem wdzięczny im wszystkim, jak też osobom, które cytowałem. Bill Swainson z Bloomsbury sprawnie rozplątał strukturę książki i dopomógł mi wskazówkami, dzięki którym stała się ona przystępna dla szerszego grona czytelników. Zoe Waldie z agencji literackiej Rogers, Coleridge and Wright uspokajała mnie, gdy dostawałem tremy.

Moje dzieci: Johnny, Hugo i Izzy, bez narzekania zaakceptowały moją nieobecność tak ciałem, jak i duchem. Bezcenną wartość miały krytyczne uwagi ze strony mojej żony, Cristiny Odone, jak też jej miłość i cierpliwość od początku do końca.

Inspiracją do napisania tej książki były przemyślenia mojego ojca, Johna Randolpha Lucasa, na temat szpiegostwa i komunizmu, którymi dzielił się ze mną w Oksfordzie w latach siedemdziesiątych. Poświęcam ją jemu i mojej matce, Morar, która niezawodnie wspierała mnie przez pięćdziesiąt lat. Jestem wdzięczny moim przełożonym w redakcji „Economist” za udzielenie mi urlopu naukowego, a moim kolegom, zwłaszcza Ludwigowi Siegele, Johnowi Peetowi, Tomowi Nuttallowi i Bruce’owi Clarkowi, za zastępowanie mnie podczas mojej nieobecności bez słowa skargi.

Wszystkie wyrażone w tej książce opinie i popełnione pomyłki są tylko moje. Mam wielki dług wobec ludzi, których nazwiska muszą pozostać niewymienione. Oni wiedzą, o kogo chodzi.

Książki tej nie finansowała ani nie ocenzurowała żadna instytucja rządowa.