Tytuł ‌oryginału ‌duńskiego ‌
DIT ‌KOMPETENTE BARN. PÅ ‌VEJ MOD
ET ‌NYT VӔRDIGRUNDLAG FOR FAMILIEN

Projekt ‌graficzny
PIOTR GIDLEWSKI

© Copyright by ‌Jesper ‌Juul, ‌1995

© ‌Copyright for ‌the ‌Polish ‌edition ‌and ‌translation by ‌Wydawnictwo ‌MiND Dariusz Syska ‌2011
All rights reserved

ISBN ‌978-83-62445-09-7

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. ‌z o.o.

Spis treści

- DO POLSKIEGO ‌CZYTELNIKA

- PODZIĘKOWANIA

- WPROWADZENIE

- ROZDZIAŁ ‌I. WARTOŚCI RODZINNE

- RODZINA JAKO ‌STRUKTURA WŁADZY

- DEFINICJE

- DEMOKRATYCZNE INTERLUDIUM

- ROZDZIAŁ ‌II. DZIECI WSPÓŁDZIAŁAJĄ!

- PODSTAWOWY ‌KONFLIKT

- WSPÓŁDZIAŁANIE

- INTEGRALNOŚĆ

- ROZDZIAŁ III. POCZUCIE WŁASNEJ ‌WARTOŚCI A WIARA W ‌SIEBIE

- DEFINICJE

- DOSTRZEGANIE I ‌OCENA

- NIEWIDZIALNE ‌DZIECI

- PRZEMOC TO ‌PRZEMOC

- POCZUCIE WŁASNEJ WARTOŚCI U ‌DOROSŁYCH

- ROZDZIAŁ IV. ODPOWIEDZIALNOŚĆ ‌I WŁADZA

- DEFINICJE

- NAJTRUDNIEJSZY PIERWSZY KROK

- ODPOWIEDZIALNOŚĆ ‌OSOBISTA U DZIECKA

- JĘZYK ‌OSOBISTY

- ODPOWIEDZIALNY, ALE NIE SAM

- ODPOWIEDZIALNOŚĆ ‌A USŁUGIWANIE

- ROZDZIAŁ V. ‌ODPOWIEDZIALNOŚĆ ‌SPOŁECZNA U DZIECKA

- ODPOWIEDZIALNOŚĆ ‌PRAKTYCZNA

- PRZEROST ODPOWIEDZIALNOŚCI U DZIECKA

- WŁADZA ‌RODZICIELSKA

- ROZDZIAŁ VI. ‌GRANICE

- WYJŚCIE Z ‌ROLI

- WYZNACZANIE GRANIC

- GDY ‌WYZNACZANIE GRANIC IDZIE ‌W ZŁĄ ‌STRONĘ

- GRANICE SPOŁECZNE

- ROZDZIAŁ VII. ‌NASTOLATEK ‌W RODZINIE

- ZA PÓŹNO ‌NA ‌WYCHOWYWANIE DZIECI

- POCZUCIE STRATY U ‌RODZICÓW

- WZAJEMNE ‌RELACJE RODZICÓW

- KTO ‌DECYDUJE?

- O KROK OD ZWYCIĘSTWA

- ROZDZIAŁ ‌VIII. RODZICE

- RÓŻNICE

- ZARZĄDZANIE ZESPOŁOWE

- PARTNERSTWO A ‌RODZICIELSTWO

- WZAJEMNOŚĆ ‌OZNACZA SZACUNEK

- Przypisy

DO POLSKIEGO CZYTELNIKA ‌

Jestem bardzo ‌dumny, ‌że moja książka ‌ukazuje się w Polsce. ‌Nasze dzieci ‌nie różnią się niczym ‌od tych sprzed stu ‌lat, mają ‌jedynie więcej ‌możliwości wyrażania ‌samych siebie. Ten ‌fakt stanowi zupełnie nowe ‌wyzwanie dla dzisiejszych ‌rodziców i nauczycieli.

Nie ma ‌jednego właściwego ‌sposobu wychowywania dzieci i ‌mam nadzieję, że ‌książka ta ‌− razem ‌z Waszymi ‌dziećmi − zainspiruje ‌Was do szukania własnej drogi, ale także i wybaczenia sobie, jeśli nie zawsze okaże się ona skuteczna.

Jesper Juul

PODZIĘKOWANIA

Teorie oraz przykłady wykorzystane w tej książce zawdzięczam pracy w Skandynawskim Instytucie Kemplera w Danii. Serdecznie dziękuję Walterowi Kemplerowi, dyrektorowi Instytutu, i jego pracownikom za inspirację oraz niezachwianą wiarę we mnie, kiedy sam nie bardzo w siebie wierzyłem.

Podziękowania należą się również tym rodzinom z całego świata, które udzieliły mi wglądu w swoje życie prywatne. Wciąż pamiętam uprzedzenia towarzyszące mi przy pierwszym zetknięciu z rodzinami z Japonii i krajów islamskich, rodzinami o mieszanym pochodzeniu etnicznym w chorwackich obozach dla uchodźców czy z amerykańskimi rodzinami wyniszczonymi przez alkoholizm − by wymienić tylko niektóre z nich.

Mój syn − dzisiaj już dorosły − pomógł mi wykorzystać te doświadczenia w sposób, w jaki może to zrobić tylko ktoś otwarcie i uczciwie poszukujący własnej drogi życiowej. Podobnie moja żona, która konfrontuje mnie z resztkami mojego dziecinnego egoizmu, który – jak za każdym razem żywię nadzieję – pojawia się po raz ostatni.

WPROWADZENIE

Mając dwadzieścia kilka lat, podobnie jak wiele osób w tym wieku, uważałem, że zapatrywania pokolenia moich rodziców − a także wcześniejszych pokoleń − na temat rodziny i wychowania dzieci są błędne.

W czasie kiedy kształciłem się na terapeutę rodzinnego, pracując z tzw. dziećmi i młodzieżą nieprzystosowanymi społecznie i z samotnymi matkami, zdałem sobie sprawę, że moje podejście nie jest ani lepsze, ani gorsze niż podejście rodziców. W rzeczywistości nasze poglądy wykazywały tę samą fundamentalną słabość. Po pierwsze, brakowało im podstaw etycznych. Po drugie, zostały sformułowane na aroganckim założeniu, że niektórzy ludzie są dobrzy, bo postępują według właściwych zapatrywań, a inni źli, bo podstawą ich działań są poglądy wypaczone.

Ta tendencja do polaryzacji przekonań była obecna również w przekazach, jakie otrzymywałem od kolegów z pracy i klientów. Niektórzy z nich twierdzili, że jestem dobry w tym, co robię – inni wręcz przeciwnie. W swojej naiwności uważałem, że dopóki pierwsza grupa stanowi większość, jestem bezpieczny. Zajęło mi trochę czasu, żeby przekonać się, że powinienem raczej wsłuchać się w głos osób nastawionych krytycznie. Dopiero kiedy zostałem ojcem, doświadczyłem poczucia braku kompetencji. To wtedy rozpoczęła się moja edukacja. Do tego czasu byłem tylko praktykantem.

Zanim zostałem ojcem, sądziłem, że rodzinę powinny charakteryzować zrozumienie i tolerancja oraz że relacje rodziców z dziećmi muszą opierać się na zasadach demokratycznych. Takie podejście było dokładnym przeciwieństwem moralizującego, nietolerancyjnego i restrykcyjnego typu wychowania, o którym wiedziałem, że wpływa destrukcyjnie na poczucie własnej wartości u dziecka i jego dalszy rozwój.

Wychowując syna i pracując jako terapeuta z rodzinami i dziećmi, z czasem zacząłem uświadamiać sobie, jak powierzchowne były moje poglądy. Zgoda, nasze rozumienie roli dzieci w rodzinie i społeczeństwie na wielu płaszczyznach uległo zmianie od czasu, gdy sam byłem dzieckiem. Pojmowanie natury ludzkiej, sposoby wymierzania kar i pojęcie moralności stały się bardziej humanitarne i mniej restrykcyjne. Uzmysłowiłem sobie jednak, że istnieją dwa czynniki, które stanowią dla mnie wyzwanie na gruncie zarówno zawodowym, jak i prywatnym.

Jako nauczyciel miałem nazbyt często okazję obserwować rodziców, którzy zmagają się z trudnościami wychowawczymi. Przychodzili na spotkanie z terapeutą, by porozmawiać o swoich dzieciach, a wychodzili od niego w poczuciu bycia nieudacznikami – jeszcze mniej zdolni do podjęcia działania niż przedtem. Również terapeuci, z którymi odbywali te spotkania, walczyli z poczuciem bezsilności i braku kompetencji. Obowiązek nakazywał im jednak, by trzymali się psychologii tradycyjnej, która kładła większy nacisk na znajdowanie winnych niż na wskazywanie możliwości.

Jako terapeuta rodzinny widziałem, że to dzieci i nastolatki najbardziej odczuwają skutki tego braku spójności. Ciągle obarczamy dzieci odpowiedzialnością, jaką niewielu z nas − rodziców, polityków, wychowawców, nauczycieli czy terapeutów − chciałoby wziąć na siebie. Nie kieruje nami zła wola. Wprost przeciwnie, kochamy nasze dzieci i wierzymy, że muszą zmierzyć się z tą odpowiedzialnością, by dorosnąć. Jednak logika naszego postępowania i podstawy nastawienia względem dzieci są błędne.

Szwedzka psycholog, Margaretha Berg Broden wyraziła tę myśl w zdaniu, które stało się inspiracją dla niniejszej książki: „Być może mylimy się, może to dzieci są kompetentne”[1]. Stwierdzenie Broden wywodzi się z jej szczególnego zainteresowania wczesną interakcją pomiędzy niemowlętami a rodzicami. Ponieważ sam jestem praktykiem, a nie naukowcem, i zajmuję się interakcją pomiędzy dziećmi i dorosłymi w najszerszym tego słowa znaczeniu, mam własną interpretację słów Berg Broden.

Uważam, że popełniamy kardynalny błąd, zakładając, iż dziecko nie rodzi się jako stuprocentowy człowiek. Zarówno w literaturze naukowej, jak i popularnej ujawnia się nasza skłonność do postrzegania dzieci jako istot raczej potencjalnych niż rzeczywistych − jako aspołecznych „półistot”. Dlatego zakładamy, że po pierwsze, muszą zostać wpierw poddane wpływowi osób dorosłych, a po drugie, że dopiero po osiągnięciu pewnego wieku można je uważać za dojrzałych, pełnowartościowych ludzi.

Innymi słowy uważamy, że musimy wychowywać dzieci w taki sposób, który pozwoli im przyswoić sobie wzory zachowania prawdziwego − czyli dorosłego − człowieka. Zidentyfikowaliśmy także pewne metody wychowawcze i nadaliśmy im nazwy z pewnego spektrum: od wychowania liberalnego po despotyczne. Jednak nigdy nie przyszło nam na myśl, by zakwestionować słuszność naszych założeń.

Zrobię to jednak w niniejszej książce. Jestem przekonany, że większość z tego, co tradycyjnie rozumiemy pod pojęciem wychowania, jest zarówno niepotrzebna, jak i szkodliwa. Nie tylko odbija się negatywnie na zdrowiu psychicznym dzieci, ale przeszkadza też osobom dorosłym, uniemożliwiając ich rozwój. Co więcej, nasze teorie pedagogiczne mają także destrukcyjny wpływ na relację dzieci z dorosłymi. Zamiast podważyć ich założenia, utrwalamy je, wprawiając w ruch błędne koło i zaburzając własne pojmowanie edukacji, resocjalizacji i polityki społecznej dotyczącej dzieci i ich rodzin.

Dzisiaj być może jeszcze bardziej słuszne niż kiedykolwiek staje się twierdzenie, że sposób, w jaki traktujemy nasze dzieci, determinuje przyszłość świata. Dostęp do informacji zwiększył się na tyle, że dwulicowe podejście do ich wychowania nie może pozostać niezauważone. Mówiąc o polityce światowej, prawimy kazania o ekologii, humanitaryzmie i wyrzeczeniu się agresji, ale wobec dzieci i młodzieży stosujemy przemoc.

Od kilku lat cieszę się przywilejem pracy z ludźmi należącymi do różnych kultur. Podróże przekonały mnie, że zmiany, jakie zaszły w relacjach pomiędzy dziećmi i dorosłymi w krajach skandynawskich, mogą służyć za przykład innym krajom.

W Skandynawii spotyka się dorosłych traktujących dzieci w sposób, który na pierwszy rzut oka może wydawać się pozbawiony ładu i autorytetu. Jednak po bliższym przyjrzeniu się okazuje się, że relacje dorosłych z dziećmi zawierają zalążek czegoś, co można określić mianem skoku w rozwoju ludzkości. Po raz pierwszy w erze nowożytnej dorośli na poważnie − bez dogmatyzmu i despotyzmu − biorą pod uwagę niezbywalne prawo jednostki do rozwoju. Po raz pierwszy mamy podstawy sądzić, że egzystencjalna wolność każdego człowieka nie stanowi zagrożenia dla społeczności, lecz utrzymuje je w dobrej kondycji.

Relacje pomiędzy dorosłymi i dziećmi kształtują się odmiennie w różnych krajach. Wiele różni rodzinę europejską i amerykańską, ale także rodziny w samej Europie czy Ameryce. W północnej Europie żyje się inaczej niż na południu albo w Europie Wschodniej. Występują także wyraźne odmienności między poszczególnymi regionami tego samego kraju. W każdej kulturze inaczej ocenia się społeczną wagę rodziny, jednak wszędzie rodzina jest tak samo ważna w kategoriach egzystencjalnych. Przyjemność, jaką czerpiemy z konstruktywnej i zdrowej interakcji, oraz ból powodowany relacjami destrukcyjnymi są zawsze takie same bez względu na miejsce, w którym żyjemy, nawet jeśli objawiamy je w odmienny sposób.

W niniejszej książce będę przeciwstawiał stare nowemu nie po to, by krytykować, ale by wypracować konkretne wskazówki do działania. W codziennej pracy z rodzinami i psychiatrami dostrzegam, że wielu rodziców bardzo otwarcie wyraża swoje przekonania. W głębi duszy wiedzą, że postępują nieodpowiednio, ale nie potrafią się zmienić, ponieważ potrzebują do tego konkretnych wskazówek.

Tradycyjna psychologia często zapytuje o ludzkie uczucia. Jak bardzo rodzice kochają swe dziecko? Do jakiego stopnia syn nienawidzi ojca? Jak bardzo córka złości się na matkę? Pytania te są ważne, ponieważ pomagają ludziom wyrazić prawdziwy ból. Ja jednak nigdy nie spotkałem rodziców, którzy nie kochaliby swoich dzieci, ani dzieci, które nie byłyby przywiązane do rodziców. Spotkałem jedynie rodziców i dzieci, którzy nie umieli przekształcić tych uczuć w czułe, pełne miłości postępowanie.

Dopiero teraz jesteśmy gotowi stworzyć prawdziwe relacje, które taką samą godnością obdarują mężczyzn i kobiety, dorosłych i dzieci. Nigdy dotąd w historii ludzkości nie działo się to na taką skalę. Poszanowanie godności każdego człowieka oznacza również otwarcie się na odmienność, co z kolei znaczy, że musimy zarzucić wiele naszych dotychczasowych przekonań na temat tego, co jest dobre, a co złe. Nie możemy po prostu zastąpić jednej metody wychowawczej inną. Nie możemy jedynie zmodyfikować naszych błędnych założeń. Wraz z naszymi dziećmi i wnukami dosłownie wyznaczamy granice nowego terytorium.

Anegdoty i przykłady przytaczane w tej książce mają zachęcać do eksperymentowania na własną rękę, nie zaś do ślepego naśladownictwa. Rodzice dziecka to nie tylko dwie osoby odmiennej płci, ale także istoty ludzkie, które postanowiły żyć wspólnie, mimo że ze swoich rodzin wyniosły bardzo różne doświadczenia. Oprócz odmiennego bagażu doświadczeń mają też ze sobą wiele wspólnego. Będąc dziećmi, wszyscy nauczyliśmy się, że istnieją różne sposoby nawiązywania relacji z ludźmi, a tylko niektóre z nich przynoszą dobre rezultaty. Kiedy zakładamy rodzinę, mamy ogromne szanse, by nauczyć się tego, czego nie mogliśmy nauczyć się w naszym domu rodzinnym.

Twierdząc, że dzieci są kompetentne, chcę powiedzieć, że mogą one nauczyć nas tego, co powinniśmy wiedzieć. Dzieci dają nam informację zwrotną, która umożliwia nam odzyskanie utraconych umiejętności i pomaga pozbyć się nieskutecznych, nieczułych i destrukcyjnych wzorców zachowania. Czerpanie wiedzy od własnych dzieci wymaga dużo więcej niż tylko prowadzenia z nimi rozmowy. Musimy zbudować z nimi prawdziwy dialog, którego wielu dorosłych nie potrafi nawiązać nawet z innymi dorosłymi: osobisty dialog oparty na poszanowaniu godności obu stron.

Zanim rozpocznę omawianie tego tematu, chciałbym wyjaśnić swoje poglądy na kilka zasadniczych spraw. Przede wszystkim fakt, że każdy z nas musi znaleźć swój sposób działania, który jest najbardziej korzystny dla niego i jego dzieci, nie oznacza, że wszystkie sposoby są równie dobre albo że „wszystko wolno”. Na kartach tej książki będę się odwoływał do pewnych kluczowych zasad; traktowane łącznie lub z osobna stanowią kryteria, według których możemy oceniać własne działania.

Często odwołuję się do dawnych zwyczajów, ponieważ wierzę, że dla wielu osób najlepszą drogą do zrozumienia siebie i swoich działań jest przeglądanie się w lustrze przeszłości.

Obawiam się trochę, by niektórzy czytelnicy nie poczuli, iż treść tej książki stanowi krytykę ich postępowania. Żyjemy w czasach, w których bardzo szybko wskazuje się winnych, a w konsekwencji wielu z nas często czuje się obiektem krytyki. Lecz moją intencją nie jest krytykowanie kogokolwiek.

ROZDZIAŁ I
WARTOŚCI RODZINNE

Stoimy wobec niezwykłych historycznych zmian. W wielu różnych społeczeństwach podstawowe wartości rodzinne, które gwarantowały fundamenty życia rodzinnego przez ponad dwa stulecia, weszły w okres rozpadu i transformacji. Awangardą tych zmian w Skandynawii są kobiety, a pomaga im rozwinięte ustawodawstwo społeczne i komfort życia w państwie dobrobytu. W innych krajach zmiany takie następują w wyniku wojny domowej lub pojawienia się trudności gospodarczych.

Tempo, w jakim zmiany zachodzą, jest różne, ale przyczyna jest zawsze ta sama: model hierarchicznej, autorytarnej rodziny, której przewodzi matka lub ojciec rodu, zanika. Mapa świata obfituje w wiele rozmaitych typów rodzin. Niektóre desperacko próbują utrzymać standardy,,starych dobrych czasów”, podczas gdy inne eksperymentują z nowymi, skuteczniejszymi formami wspólnego życia.

Z punktu widzenia zdrowia psychicznego istnieją wszelkie podstawy, by przyklasnąć tym zmianom. Tradycyjna struktura rodziny i liczne jej wartości były destrukcyjne zarówno dla dzieci, jak i dla dorosłych. Zilustrują to poniższe przykłady.

Kawiarnia w Hiszpanii

Rodzina – ojciec, matka oraz dwóch synów w wieku trzech i pięciu lat – właśnie skończyła jeść lody. Matka bierze serwetkę, pluje na nią, mocno chwyta podbródek młodszego syna i zaczyna wycierać mu usta. Chłopiec protestuje i odwraca głowę. Matka chwyta go za włosy i gniewnym szeptem mówi mu, jaki jest niegrzeczny.

Jego starszy brat przygląda się tej scenie z grymasem, ale tylko przez chwilę. Potem jego twarz przybiera wyraz neutralnej maski. Ojciec również patrzy na to ze zbolałym wyrazem twarzy, a jednak kieruje swą irytację w stronę żony: dlaczego nie może sprawić, by chłopak porządnie się zachowywał! Dlaczego zawsze wywołuje takie zamieszanie?

Do czasu wyjścia z kawiarni chłopiec jest już spokojny. Spoglądając na mijane wystawy sklepowe, dostrzega nową zabawkę i z entuzjazmem na nią wskazuje. Chce, by jego matka na nią spojrzała. Ale ona jest z przodu, a kiedy cofa się o kilka kroków, podchodzi do niego, chwyta go za ramię i odciąga, nawet nie rzucając okiem na wystawę. Chłopiec zaczyna płakać i błaga, by spojrzała na zabawkę, ale ona jest nieubłagana w swej determinacji, by wygrać. Pontela cara bien! − Zrób wesołą minę! − powtarza wielokrotnie.

Kawiarnia w Wiedniu

Dwa młode małżeństwa, jedno z synem w wieku około pięciu lat, siadają na zewnątrz, by po zakupach wypić kawę. Kiedy pojawia się kelnerka, matka chłopca mówi do niego:

– My pijemy kawę, a ty co chcesz?

Chłopiec przez chwilę się waha i mówi:

– Nie wiem.

Poirytowana matka zwraca się do kelnerki:

– Proszę mu dać sok jabłkowy.

Na stoliku pojawiają się kawa i sok jabłkowy, jednak po chwili chłopiec grzecznie i ostrożnie mówi:

– Mamusiu, wołałbym coca-colę z cytryną, jeśli to możliwe.

– Dlaczego nie powiedziałeś od razu? – pyta matka. – Teraz pij sok!

Ale na tym samym oddechu mówi do kelnerki:

– Syn zmienił zdanie. Proszę mu dać colę z cytryną, żebyśmy mieli trochę spokoju!

Przez dziesięć minut chłopiec siedzi spokojnie, podczas gdy dorośli rozmawiają. Nagle matka spogląda na zegarek i mówi ze złością do chłopca:

– Pij swój napój!

– Idziemy już? – pyta chłopiec, wyraźnie podekscytowany.

– Tak, musimy śpieszyć się do domu. Pij!

Chłopiec wypija colę wielkimi łykami.

– Skończyłem, mamusiu. – mówi zadowolony. – Szybko, prawda?

Matka ignoruje go i zaczyna rozmawiać z pozostałymi dorosłymi. I znowu chłopiec siedzi spokojnie. Po upływie pół godziny pyta ostrożnie:

– Mamusiu, pójdziemy zaraz do domu?

– Zamknij buzię, smarkaczu! – wybucha matka. – Jeszcze jedno słowo, a po powrocie do domu pójdziesz prosto do łóżka. Rozumiesz?!

Chłopiec godzi się z sytuacją. Pozostali dorośli spoglądają na matkę z aprobatą, a ojciec chłopca z uznaniem kładzie rękę na ramieniu żony.

Przystanek autobusowy w Kopenhadze

Babcia i dwoje wnucząt – czteroletni chłopiec i sześcioletnia dziewczynka – czekają na autobus. Chłopiec szarpie za płaszcz babci i mówi:

– Babciu, muszę iść do ubikacji.

– Nie możesz teraz iść – odpowiada babcia. – Musimy najpierw dotrzeć do domu!

– Ale ja muszę iść! – mówi chłopiec.

– Spójrz na swoją siostrę, jaka jest duża i rozsądna. – mówi babcia.

– Tak, ale ja muszę... naprawdę!

– Czy mnie nie słyszałeś? Możesz iść do toalety, kiedy dotrzesz do domu. Jeśli będziesz się źle zachowywał, powiem twojej mamie, a wtedy więcej nie pojedziesz ze mną do miasta!

Dorośli pokazani w tych scenkach nie są złymi ludźmi. Kochają swoje dzieci i wnuki, są zachwyceni, kiedy dzieci dobrze się zachowują, lubią ich zabawne, rezolutne uwagi. Ale ci dorośli zachowują się nieczule, ponieważ nauczyli się uznawać zachowania nieczułe za czułe, a zachowania czułe za nieodpowiedzialne.

Przez kilkaset lat tym, czego rzeczywiście uczyliśmy dzieci, było respektowanie siły i władzy – ale nie drugiego człowieka.

RODZINA JAKO STRUKTURA WŁADZY

Przez wieki rodzina była strukturą władzy, w której – w kategoriach społecznych, politycznych i psychologicznych – mężczyźni mieli absolutną kontrolę nad kobietami, a dorośli kontrolę nad dziećmi. Ta hierarchia pozostawała niekwestionowana: mężczyzna znajdował się na najwyższym szczeblu, poniżej – jeśli nie było nastoletnich synów – kobieta, następnie synowie, a za nimi córki. Powodzenie małżeństwa zależało od zdolności i chęci kobiety do tego, by poddać się swemu mężowi. Oczywisty cel wychowania dzieci stanowiło przystosowanie ich do tego, by stały się posłuszne sprawującym władzę.

Tak jak w innych strukturach totalitarnych ideałem jest sytuacja, w której nie wybuchają otwarte konflikty. Ci, którzy nie współpracują, spotykają się z przemocą fizyczną lub ograniczaniem ich i tak już znikomej wolności osobistej.

Dla tych, którzy wiedzieli, jak się przystosować, rodzina stawała się bezpieczną bazą, lecz ci, u których mocniejszy był indywidualizm, cierpieli z powodu jej destrukcyjnego wpływu. Osoby takie, często przejawiające psychosomatyczne symptomy tego cierpienia, były poddawane terapii – przez wychowawców i psychiatrów – tak by szybko przystosowały się do życia w strukturze władzy.

Z kolei małżonków i rodziców – osoby dzierżące władzę – zachęcano, by wykazywały zrozumienie, miłość i stanowczość – ale nigdy by oddały władzę. W rezultacie wiele kobiet i dzieci trafiało do szpitali psychiatrycznych, gdzie poddawano je przymusowym terapiom farmakologicznym.

Rzecz jasna, powyższy opis jest zarówno niekompletny, jak i niesprawiedliwy. Trzeba przyznać, że istniały przyjemne i pogodne aspekty tradycyjnego życia rodzinnego. Ludzie kochali się nawzajem. Na pewnym poziomie ci, którym udało się przystosować i poddać strukturze władzy, mieli poczucie bezpieczeństwa szczególnego typu – takiego, jakiego doświadczają dobrze przystosowani obywatele społeczeństw totalitarnych.

Niektórzy z nas być może odczuwają nawet tęsknotę za „dobrą, starą, tradycyjną rodziną”, jednak trzeba przyznać, że niezwykle rzadko wywierała ona pozytywny wpływ na pomyślność i rozwój jednostki. Te rodziny pozornie wydawały się często szczęśliwe, ale patologia, jaką wywoływały, czaiła się tuż pod powierzchnią.

Dopiero pod koniec XIX wieku zaczęliśmy interesować się dziećmi jako odrębnymi istotami. Wówczas zdaliśmy sobie sprawę, że zaspokajanie ich potrzeb intelektualnych i psychologicznych jest istotne dla ich rozwoju i pomyślności. Uznanie praw kobiet przyszło jeszcze później – w latach dwudziestych XX wieku – kiedy zaczęły domagać się one poważnego traktowania jako podmioty ludzkie, społeczne i polityczne. Dzięki tym zmianom w pierwszej połowie XX wieku rodzina stopniowo traciła cechy autorytarne − choć sama struktura władzy, będąca podstawą życia rodzinnego, pozostała niezmieniona.

Jedną z pozostałości po tradycyjnym modelu rodziny są elementy używanego przez nas języka, powstałe w czasach, kiedy za szczęśliwe uznawano rodziny bezkonfliktowe. Chciałbym w tym miejscu uaktualnić definicje kilku pojęć stosowanych w odniesieniu do rodzin i dzieci.

DEFINICJE

Metody wychowawcze

W Skandynawii aż do połowy lat siedemdziesiątych XX wieku znano „najpewniejsze metody” wychowywania dzieci. Panowało przekonanie, że dzieci są istotami aspołecznymi i potencjalnie podobnymi do zwierząt. Dlatego właśnie dorośli musieli się nimi zajmować i stosować wobec nich „metody”, które gwarantowały ich indywidualny i społeczny rozwój. Metody te były różne w zależności od ideologii i aż do całkiem niedawna nie kwestionowano przekonania, że taka czy inna metoda musi być skuteczna.

Teraz, kiedy wiemy, że dziecko to pełnowartościowy człowiek już od momentu urodzenia, absurdem jest mówienie o „metodach”. Pomyślmy przez chwilę, jak by to brzmiało, gdybyśmy zastosowali tę koncepcję do relacji dorosłych. Wyobraźmy sobie na przykład, że mężczyzna mówi do przyjaciela lub do swego terapeuty: „Zakochałem się w wysokiej, czarnowłosej Portugalce, ale mam z nią wiele problemów. Czy możesz podsunąć mi jakąś metodę, żeby łatwiej było z nią żyć?”. Oczywiście żaden dorosły nie pomyślałby nawet o tym, by w stosunkach z innymi dorosłymi osobami zastosować takie podejście. Ale od początku XVIII wieku dokładnie w ten sposób myśleliśmy o naszych relacjach z dziećmi.

Kiedy rodzi się dziecko, jest ono w pełni istotą ludzką – a więc istotą społeczną, wrażliwą i empatyczną. Te cechy nie są wyuczone, lecz wrodzone. Jednak aby mogły się rozwijać, dziecko musi przebywać z dorosłymi, którzy respektują i kształtują społeczne, ludzkie zachowania. Stosowanie metody – jakiejkolwiek metody – jest nie tylko niepotrzebne, ale wręcz szkodliwe, ponieważ redukuje pozycję dziecka do roli przedmiotu. Nadszedł czas – zarówno w opinii praktyków, jak i naukowców – by zmienić podejście do dziecka, by od relacji podmiot−przedmiot przejść do relacji podmiot−podmiot.

Wiek buntu

W wieku około dwóch lat dzieci zaczynają stopniowo uwalniać się spod całkowitej zależności od rodziców. Chcą myśleć, czuć i działać na własną rękę. Moment, w którym rozpoczyna się ten wiek niezależności, nietrudno poznać. Pewnego ranka, kiedy ubierasz swą dwuletnią córkę, ona szarpie cię za ramię i mówi: „Ja móc!” albo „Ja sama!”.

A jak zachowuje się w tej sytuacji większość rodziców? Mówią: „Przestań! Nie umiesz. Ja to muszę zrobić. Nie mamy czasu na zabawę!”. Innymi słowy, kiedy dzieci stają się niezależne, wielu dorosłych stawia opór!

Ta krótka anegdota pokazuje również, jak bystre są dzieci w kwestii współdziałania! Jeśli rodzic odniesie się do kiełkującej niezależności swego dwuletniego dziecka z niechęcią lub oporem, w ciągu kilku miesięcy dziecko albo zacznie się buntować – na opór odpowiadając oporem – albo całkowicie straci inicjatywę i stanie się jeszcze bardziej zależne.

Siłą rzeczy małe dzieci robią się coraz bardziej niezależne i samodzielne – to część procesu rozwoju. Tylko w systemie opartym na przemocy można naturalny i postępujący rozwój niepowtarzalnej osobowości dziecka postrzegać jako problem. Określanie dziecka słowem „nieposłuszny” jest typowym wybiegiem osób sprawujących władzę, który ma spowodować, by dzieci pozostały uległe.

Dojrzewanie

Dojrzewanie to pojęcie psychologiczne, które w XX wieku nabrało negatywnego znaczenia. Z dojrzewaniem kojarzą się konflikty, kłótnie i problemy. Po drugiej wojnie światowej pojawiło się inne, równie negatywne pojęcie wczesnej fazy dojrzewania i uwrażliwiło rodziców młodszych dzieci na fakt, że zbliżają się kłopoty.

Z obiektywnego punktu widzenia, dojrzewanie to okres psychoseksualnego rozwoju, który sprawia, że młodzi ludzie pomiędzy jedenastym a piętnastym rokiem życia doświadczają wewnętrznej niepewności i zawirowań. Pogląd, jakoby ten proces miał sam z siebie wywoływać konflikty z dorosłymi, jest bzdurny. Liczba konfliktów i ich intensywność zależą − między innymi − od tego, czy dorośli potrafią uznać, że ich rola jako rodziców się zmienia, oraz od tego, w jaki sposób podchodzili do jego rozwoju w pierwszych trzech lub czterech latach życia.

Bunt nastolatka

Wiek nastoletni opisuje się czasem w kategoriach militarnych i politycznych: bunt, niezależność, rewolucja i brak dyscypliny. Nic w tym dziwnego. W strukturze władzy, w której dorośli reprezentują stabilność i w której ich rola ma polegać na utrzymywaniu sytuacji wolnej od konfliktów, wszelkie stopniowo zachodzące zmiany muszą z konieczności być odbierane jako atak na ustalony porządek.

Podobny mechanizm ma zastosowanie do kobiet w średnim wieku. Kiedy wchodzą w okres menopauzy, każde ich działanie czy nastrój przypisuje się działaniu „hormonów”. Stanowi to wymówkę dla osób sprawujących władzę − mężczyzn − do wyzbycia się jakiejkolwiek odpowiedzialności za powstające konflikty. W analogiczny sposób nastolatków wini się za to, że są nastolatkami. Jako dorośli powinniśmy jednak zebrać się na odwagę i zaakceptować swoją nadrzędną odpowiedzialność za budowanie relacji w rodzinie.

A teraz rozważmy kilka pojęć, które tradycyjnie stosujemy do procesu wychowywania dzieci, a które odzwierciedlają, jak osoby sprawujące władzę postrzegają rzeczywistość. Ujawnia się w nich przekonanie, że utrzymywanie władzy jest dla wszystkich stron korzystne.

Ustalanie granic

W strukturze władzy konieczne jest zachowanie porządku, dlatego ustala się granice, które mają służyć kontrolowaniu fizycznej, mentalnej i emocjonalnej aktywności dzieci. Granice te – czyli to, co dzieci mogą i czego nie mogą robić oraz to, co powinny i czego nie powinny robić – narzucano zupełnie tak, jakby rodzina była jednostką nadzoru.

W systemie tym dorośli twierdzili, że pewne ograniczenia są zdrowe i dobre dla dzieci – wiele osób to założenie akceptowało, choć nie istniały żadne dowody na jego poparcie. Pozwolę sobie rozwinąć nieco ten temat. Prawdą jest, że dzieci rozwijają się w sposób harmonijny i prawidłowy wtedy, gdy osoby dorosłe wyznaczają im pewne granice. Ale – jak to wyjaśnię później – ważne jest, by zarówno dzieci, jak i dorośli wyznaczali swoje własne granice. Kwestia stawiania ograniczeń innym ludziom jest przede wszystkim przejawem chęci sprawowania władzy.

Ta kwestia pojawia się w sposób nieunikniony, gdy tylko rodzice zaczynają omawiać swą wizję wychowania dzieci. Zwykle sądzimy, że tylko nasze pokolenie ma trudności z ustanawianiem granic, że naszym rodzicom przychodziło to z większą łatwością. W rzeczywistości ustalanie granic zawsze było trudne. Rodzice zawsze prosili specjalistów o radę, jak sprawić, by dzieci „były posłuszne”. Zazwyczaj radzono rodzicom, by rozważali ustalenie granic w czterech kategoriach: jednomyślności, stanowczości, konsekwencji i sprawiedliwości. Przyjrzyjmy się teraz tym kategoriom.

Jednomyślność

Popularne powiedzenie mówi: w jedności siła. Takie właśnie rozumowanie kryje się za jedną z najważniejszych niegdyś zasad wychowawczych: rodzice powinni być zgodni co do tego, jak wychowywać dzieci. Spotkałem niezliczone pary, które poświęciły swe małżeństwo po to, by pozostać wiernym temu ideałowi, cierpiąc zarazem z powodu przytłaczającego poczucia winy, gdy im się to nie udało. Wierzyli − tak jak wielu innych rodziców − że dzieci czują się najbezpieczniej, gdy ich rodzice zgadzają się ze sobą, oraz że krzywdzą swoje dzieci, kiedy nie udaje im się dojść do porozumienia. Tolerowano pewną odmienność poglądów – ale tylko wtedy, gdy wyrażano ją, kiedy dzieci poszły już spać. W ich obecności bowiem nie miało prawa pojawić się nic poza bezwarunkową jednomyślnością. Jednak dogmat jednomyślności ma zastosowanie tylko wówczas, gdy obstajemy przy postrzeganiu rodziny jako jednostki politycznej. Kiedy osoby sprawujące władzę w rodzinie chcą narzucić jej swój porządek, zgoda jest dla nich korzystna, mogą bowiem wtedy jednym frontem stawić czoło swoim dzieciom.

Rodzice sądzą też czasem, że brak zgodnego stanowiska pozwoli dzieciom nastawiać jednego z nich przeciwko drugiemu – wbijać klin w dowództwo rodziny. W praktyce jednak jest tak, że rodzice rzadko zgadzają się ze sobą. W wielu rodzinach zdarza się, że ojcowie wymierzają kary, a matki proszą o pobłażliwość. W takiej sytuacji matka nie jest nielojalnym żołnierzem, lecz raczej rodzinną sanitariuszką, która udziela pierwszej pomocy i opiekuje się rannymi. Jednak kobiety – nawet wtedy, gdy odgrywały taką rolę − nigdy nie kwestionowały konieczności ustalania granic ani nie próbowały rewidować ograniczeń, w których same żyły.

Według mnie nie ma znaczenia, czy rodzice zgadzają się w kwestiach wychowawczych, czy nie. W zasadzie zgadzać muszą się tylko co do jednego: że różnica zdań jest dopuszczalna. Dzieci czują się niepewnie tylko wówczas, gdy ich rodzice postrzegają powstające między nimi różnice jako złe i niepożądane.

Stanowczość

Istnieje powszechne przekonanie, że aby utrzymać strukturę władzy w stanie nienaruszonym, trzeba być stanowczym. Wiąże się to ściśle z jednomyślnością. Kiedy członkowie rodziny wyrażają odmienne opinie, rozdźwięk jest postrzegany jako opozycja i prowadzi do konfliktów. Co dla dorosłych oznacza bycie stanowczym? Kiedy dzieci są nieposłuszne, dorośli muszą umieć powiedzieć jednomyślne: nie!

Zdrową alternatywą dla tego siłowego rozwiązania jest otwarty, osobisty dialog, uwzględniający pragnienia, marzenia i potrzeby zarówno dzieci, jak i dorosłych. Tylko takie zachowanie oznacza dobrze pojęte przywództwo.

Konsekwencje

Przypuśćmy, że nawet po tym, jak rodzice przemówili jednym, stanowczym głosem, dzieci nadal są nieposłuszne. Co dalej? Bez względu na rodzaj konfliktu rodzice zwykle wybierają jedno z dwóch rozwiązań: uciekają się do przemocy fizycznej albo ograniczają osobistą wolność dziecka.

Żadne z tych rozwiązań nie jest łatwe do wprowadzenia w życie. Większość z nas nie chce fizycznie skrzywdzić własnego dziecka ani z czystym sumieniem ograniczyć jego osobistą wolność. Dlatego odwołujemy się do dobrze nam znanych usprawiedliwień:

• To dla twojego własnego dobra!

• Zrozumiesz, kiedy dorośniesz!

• Musisz nauczyć się przystosowywać!

• Mnie to boli bardziej niż ciebie!

• Jeśli nie posłuchasz, będę musiał wbić ci to do głowy!

Czego w rezultacie uczą się dzieci? Kiedy rodzic mówi: „To ja tutaj podejmuję decyzje!”, dzieci uczą się, że nie dysponują żadną wolnością osobistą. Kiedy słyszą: „Dzieci powinno być widać, a nie słychać!”, uczą się, że nie mają prawa do swobodnej wypowiedzi i same muszą cenzurować swoje słowa.

Co ciekawe, po wymierzeniu kary wielu rodziców zaczyna martwić się naruszeniem swoich relacji z dzieckiem. Typowe jest, że wyrażają swoją obawę w postaci żądania: „A teraz uściskaj tatusia i zapomnijmy o tym”. Lub mniej bezpośrednio jako pytanie: „Będziemy znowu przyjaciółmi?”. Jak na ironię, dokładnie takie samo zdanie dorośli zwykle wypowiadają, zrywając ze sobą: „Czy nie moglibyśmy pozostać przyjaciółmi?”.

Uczucie niezręczności i zwątpienia jest w tej sytuacji jak najbardziej uzasadnione. Żonglując konsekwencjami i karami, rodzice stopniowo niszczą swoje relacje z dziećmi. Zrzucają z siebie wszelką odpowiedzialność za zaistniały konflikt i odwracają sytuację tak, by dziecko stało się stroną winną. Ten sposób postępowania podkopuje nie tylko wiarę dziecka w rodziców, ale również jego poczucie własnej wartości.

Sprawiedliwość

Dla wielu rodziców lwią część procesu wychowania stanowi krytykowanie i poprawianie dzieci, kiedy zachowują się niewłaściwie. W takich sytuacjach dzieci muszą przyznać, że coś zrobiły źle lub pokazać, że odczuwają wyrzuty sumienia. Zgodnie z tym modelem rodzice są odpowiedzialni za to, by dziecko uzmysłowiło sobie, że faktycznie zawiniło. Dopiero po przyznaniu się do winy może zacząć zmieniać się na lepsze. Taki sposób myślenia dał początek następującym dobrze znanym powiedzeniom:

• Wstydź się!

• Powinieneś się za siebie wstydzić!

• Nie wstyd ci za siebie?

W systemie wychowywania, w którym każdy konflikt pomiędzy rodzicami a dziećmi można wytłumaczyć brakiem lub porażką procesu wychowawczego, pojęcie sprawiedliwości wprowadzono jako wytyczną dla tych, którzy sprawują władzę. W praktyce pozwala ono dorosłym utwierdzić się w przekonaniu, że przed wymierzeniem kary dziecko rzeczywiście było winne. Dzięki temu rodzice nie koncentrują się na przemocy, którą stosują, lecz na niesprawiedliwości, jakiej by się dopuścili, gdyby ukarali dziecko, które w rzeczywistości było niewinne.

Paradoksalną konsekwencją tak pojętej sprawiedliwości jest fakt, że dzieci protestują tylko w sytuacjach, kiedy zostają ukarane za coś, czego w rzeczywistości nie zrobiły. Bardziej ogólne – oraz głęboko niesprawiedliwe – poczucie „bycia tym złym” stało się normą. Stało się normalnym stanem umysłu dzieci wychowywanych w systemie, w którym krytycyzm rodziców uznawano za kamień węgielny edukacji i wychowania.

Pojęcie sprawiedliwości grało rolę również w rodzinach, w których rodzice czynili ogromne wysiłki, by nie traktować swoich dzieci niejednakowo. Zgodnie z ich sposobem rozumowania dzieci – bez względu na to, jak bardzo się od siebie różnią – powinny dostawać wszystkiego po równo: te same prezenty, te same nagrody, te same kary i takie samo wychowanie. W rezultacie niektóre dzieci otrzymywały to, czego naprawdę potrzebowały, a inne nie – na zasadzie rzutu monetą, orzeł lub reszka. Rodzice jednak mogli spać spokojnie utwierdzeni w przekonaniu, że postępują „sprawiedliwie”.

Opisany przeze mnie zestaw wartości wywodzący się ze staroświeckiej koncepcji natury dziecka jest nadal szeroko praktykowany w wielu zakątkach świata. Bez względu na to, co o nim sądzimy, musimy przyznać, że tradycyjne metody wychowawcze wykazują dużą skuteczność, a przynajmniej kiedyś tak było. Jednak cel takiego wychowania – ukształtowanie dzieci, które się dobrze zachowują – jest błędny. Jego kwintesencja to przestroga, którą notorycznie słyszeliśmy w okresie dorastania: Zachowuj się dobrze, tak żeby inni ludzie widzieli, że otrzymałeś odpowiednie wychowanie!

Priorytety naszych rodziców opierały się na powierzchownych celach: utrzymywania dobrych stosunków z innymi, grzecznego zachowania się, dostosowania się, odpowiedniego odzywania się oraz mówienia „dziękuję”, „miło pana poznać” i „dziękuję za gościnę”. Nie oczekiwano, że dzieci będą sobą. Oczekiwano, że będą grać, dokładnie tak jak aktor w teatrze. I dokładnie tak jak aktorzy miały uczyć się swych ról.

Teraz, wiele lat później, łatwo jest się mądrzyć, wiedząc o dzieciach dużo więcej, niż wiedzieli nasi rodzice. Musimy pamiętać, że ci rodzice, którzy nadal uparcie trwają przy wizji rodziny jako strukturze władzy, robią tak ze szczerego przekonania, że jest ona najlepsza dla ich dzieci i wcale nie uważają swego sposobu wychowania za przejaw władzy.

DEMOKRATYCZNE INTERLUDIUM

W latach osiemdziesiątych, kiedy moje pokolenie osiągnęło wiek reprodukcyjny, zaczęto myśleć o rodzinie w nowy sposób. Nastał czas, kiedy rodziny próbowały się przekształcić zgodnie z ideałami demokratycznymi. W dużym stopniu bodźcem do tej zmiany był ruch feministyczny. Po wielu wiekach ograniczeń kobiety pragnęły prawdziwej równości. Spowodowało to zmianę kulturowych ról płci i podziału obowiązków w rodzinie oraz zniesienie istniejącej w społeczeństwie nierówności w zakresie zatrudnienia i wykształcenia.

Chociaż wielu z nas dorastało w domach, w których struktura władzy była mniej lub bardziej totalitarna, czuliśmy, że rodzina musi stać się bardziej demokratyczna. Wierzyliśmy, że nasze dzieci mają prawo znać uzasadnienie norm i ograniczeń, jakie im narzucamy, a także mają prawo uczestniczyć w podejmowaniu decyzji i mieć na nie wpływ. W konsekwencji pojawiła się nowa jakość relacji pomiędzy mężczyznami i kobietami, dorosłymi i dziećmi. Rodzice, na przykład, nie potrzebowali już tylu metod wychowawczych. Zamiast tego chcieli rozumieć dzieci i młodzież. Jednocześnie zmianom ulegały relacje seksualne pomiędzy kobietami i mężczyznami, ponieważ kobiety same podejmowały decyzje dotyczące własnego ciała. Pomocny w tym był przemysł farmaceutyczny, który dostarczał efektywnych metod antykoncepcji.

Ten szlachetny eksperyment zdemokratyzowania rodziny, choć uzasadniony, okazał się niewystarczający i miał jedynie ograniczony wpływ na tradycyjne wartości rodzinne. Dlaczego? W tamtych czasach pojęcie rodziny stało się polityczną definicją opisującą problemy występujące pomiędzy płciami oraz dorosłymi i dziećmi – był to etap pośredni, logiczny i konieczny. Jednak polityczne nazewnictwo nie jest w stanie należycie opisać wewnętrznych relacji w rodzinie. W rzeczywistości częściej utrudnia nawiązanie bliskości niż jej sprzyja. Daje ono poczucie bezpieczeństwa i ważności osobom wtajemniczonym, lecz to bezpieczeństwo nigdy nie sięga tych, którzy znajdują się na dole hierarchii.

Proces interakcji w rodzinie

Ze względu na istniejącą w rodzinach hierarchię wartości demokratyczne – mimo że niewątpliwie stanowią pożądany dodatek do podstawowych wartości rodzinnych – same w sobie nie wystarczą. Przekonanie, że każdy ma prawo uczestniczyć w procesie podejmowania decyzji, jest pomocne, kiedy takie uczestnictwo odnosimy na przykład do decyzji, gdzie spędzić święta Bożego Narodzenia albo kto będzie odpowiedzialny za jakie prace domowe. Ale nie wpływa na rzeczywisty proces interakcji będący czynnikiem niezwykle istotnym, determinującym samopoczucie wszystkich członków rodziny i nastrój podczas tych świąt.

Proces interakcji, o którym czasami mówimy duch lub atmosfera − greccy filozofowie nazywali go etosem − odwołuje się do jakości rozmowy w rodzinie: do tego, jak jej członkowie odnoszą się do siebie i jak się czują. Jest to element kluczowy dla fizycznego i emocjonalnego zdrowia i rozwoju dzieci. Wpływa na niego wiele różnorodnych czynników: osobowość i życiowe doświadczenia rodziców, ich wzajemne relacje, osobiste sukcesy i porażki, światopogląd, punkt widzenia, świadomość konfliktów i umiejętność radzenia sobie z nimi, zaradność w sytuacjach stresowych i kryzysowych itd.

Z nauki psychologii wynika, że całkowitą odpowiedzialność za stworzenie określonego etosu czy atmosfery w rodzinie ponoszą osoby dorosłe. Nie mogą scedować tego obowiązku na dzieci ani się nim podzielić, gdyż dzieci nie mogą go przejąć. Jest to zadanie wyłącznie dla dorosłych.

Nie oznacza to, że dzieci nie mają wpływu na proces interakcji w rodzinie. Wprost przeciwnie. Wywierają na niego ogromny wpływ z racji braku życiowego doświadczenia, z racji swej logiki, niedoskonałości, jakie przejawiają, oraz z racji swej wrażliwości na konflikty. Mają wpływ na ten proces również dzięki wykazywanej przez siebie chęci współdziałania, witalności i kreatywności, a również dlatego, że często w konfliktach pomiędzy dorosłymi odgrywają rolę piorunochronów.

Mimo wszystko jednak dzieci nie mogą ponosić odpowiedzialności za jakość rodzinnych relacji. W rodzinach, w których rodzice − z różnych powodów – nie mogą sobie z tą odpowiedzialnością poradzić i w których w końcu to dzieci „podejmują decyzje”, skutki są zawsze opłakane: dla dorosłych, dla dzieci i dla ich wzajemnych relacji. Zadania, obowiązki i sprawy praktyczne można scedować na dzieci czy młodzież, ale nie da się tego zrobić z odpowiedzialnością za dobro rodziny. Ona leży wyłącznie w gestii osób dorosłych.

Nie oznacza to, że dzieciom powinno się odbierać prawo do udziału w podejmowaniu decyzji w sensie demokratycznym. Mogą uczestniczyć w tym procesie, jeśli nadrzędnym celem jest wprowadzenie ich w zasady rządzące demokracją. W sytuacjach, w których dzieci i osoby dorosłe wspólnie funkcjonują, lepiej jest dla dzieci, jeśli dorośli poważnie traktują ich życzenia i potrzeby. W życiu rodzinnym i społecznym często występuje ogromna i bardzo istotna różnica pomiędzy otrzymywaniem tego, czego się chce, i tego, czego się potrzebuje.

Rodzina jest jednostką w sensie prawnym tylko wtedy, kiedy powstaje lub kiedy się rozpada. Pomiędzy tymi wydarzeniami jest ona przede wszystkim tworem o wymiarze egzystencjalnym i emocjonalnym. Szanowanie praw drugiego człowieka przynosi korzyści nam wszystkim, jednak to nie wystarcza, kiedy w grę wchodzą dobro i rozwój dzieci. Zdrowe dzieci wymagają czegoś więcej niż równości w sensie politycznym i prawnym. Wymagają, by traktować je z szacunkiem dla ich osobistej godności.

Opisana powyżej przemiana rodziny totalitarnej w demokratyczną wywołała serię zdarzeń, które u wielu ludzi zostawiły rany. Jednak miała ona miejsce w optymistycznych czasach. Wierzyliśmy, że przyszłość pokaże, iż nasze wysiłki były warte zachodu. Chcieliśmy obyć się bez starych zasad, nie mając jasnej wizji tego, jak powinny wyglądać nowe. Do dzisiaj wielu rodziców z naszego pokolenia żałuje, że „nowoczesna rodzina” nie dotarła jeszcze do takiego punktu, w którym sama mogłaby rozwiązywać swoje problemy.

Jednak w gruncie rzeczy wartość zasad demokratycznych w konfrontacji z prawdziwym życiem okazała się ograniczona. Są one bowiem zbyt abstrakcyjne, by służyć jako wytyczne w codziennych sprawach. Okazało się, że trudniej jest wcielić je w życie, niż je wymyślić.

Konflikt

Dla rodziny tradycyjnej ideałem był brak konfliktów. Dlatego nieporozumienia pomiędzy dorosłymi i dziećmi kładziono na karb nieodpowiedniego wychowania dzieci i winą obarczano rodziców − albo winiono dzieci za brak dobrych manier. Pierwsze pokolenie rodziców demokratycznych zostało pozbawione wzorców zachowań i nie wiedziało, jak w konstruktywny sposób pokonywać i rozwiązywać spory.

W naturalny sposób rodzice ci zwrócili się w pierwszej kolejności w stronę modelu politycznego – czyli walki o władzę. Jednak model ten nie daje się zastosować do rodziny, ponieważ siłą rzeczy jedna strona staje się wtedy stroną wygraną, a druga − przegraną. W rodzinach, które na tym modelu się opierają, na przegranej pozycji stoi jedność rodziny. Nic dziwnego, że powszechniejsze niż kiedykolwiek wcześniej w historii stały się rozwody i domy, w których dzieci wychowuje tylko jedno z rodziców.

Równość

W rodzinach demokratycznych koncepcja równości przejawiała się przede wszystkim w próbach zarzucenia tradycyjnych ról płci i ukształtowania nowych w bardziej egalitarny sposób. Chciano wyeliminować założenie, że mężczyźni są żywicielami rodziny, a kobiety gospodyniami domowymi.

Jednak wiele rodzin – szczególnie tych, które w skuteczny sposób doprowadziły do zrównania ról płci – musiało stawić czoła nieprzyjemnej rzeczywistości. Mimo że równość jest szlachetnym ideałem, nie udało się wykształcić zdrowej równowagi pomiędzy kobietami i mężczyznami. Kiedy ustąpiły stare stereotypy, zakorzeniły się inne. Podział obowiązków domowych nie rozwiązał dylematu, jak podzielić się obowiązkami emocjonalnymi i innymi kwestiami związanymi z rodziną.

Ponieważ mężczyźni byli bezpośrednimi sukcesorami dawnych rodzinnych władców totalitarnych, ich rola została poddana krytyce. Dla wielu z nich stanowiło to rodzaj kastracji. Jednak u samych podstaw skierowanej przeciw nim krytyki czaił się paradoks: mężczyźni jako ojcowie nigdy nie odgrywali ważnej roli w rodzinie − ani ilościowo, ani jakościowo. W rezultacie krytykowano ich głównie za to, czego nie robili.

W tym samym czasie, kiedy kobiety wkroczyły na rynek pracy, wielu mężczyzn zaczęło − z większym lub mniejszym zaangażowaniem – przejmować od kobiet znaczną część zadań i obowiązków rodzinnych. Wszystkie te zjawiska łącznie doprowadziły do zaniku roli mężczyzny jako jedynego żywiciela rodziny. Zarówno kobiety jak i mężczyźni domagali się, by przydzielono im rolę partnerów, kochanków, ojców i członków rodziny.

Przez krótką chwilę równość definiowano jako upodobnienie się do siebie, wysławiano także cnoty „miękkiego mężczyzny”. Wkrótce wahadło wychyliło się w drugą stronę i powrócono do ideału mężczyzny macho. To wtedy właśnie mężczyźni i kobiety zdali sobie sprawę, że do zbudowania demokratycznej rodziny nie wystarczy samo „spełnianie życzeń” kobiety. Tak zwanych kobiecych wartości − które w większości są podstawowymi wartościami ludzkimi – nie da się przeszczepić mężczyznom.

Przez tysiąclecia kobietom odmawiano podstawowych praw, a jednak udało im się zachować – w rożnym stopniu – ludzkie przymioty. Mężczyźni – odizolowani w roli żywicieli – zdystansowali się od swych ludzkich cech. W tym sensie brak równości jest nadal niezwykle widoczny.

Szacunek i akceptacja

W nowym rozumieniu równości płci podstawowymi pojęciami stały się szacunek i akceptacja. Słowa te można różnie rozumieć: na przykład, czy szacunek to coś, co my – istoty ludzkie – powinniśmy sobie nawzajem okazywać ze względu na sam fakt naszego istnienia, czy też trzeba sobie nań zasłużyć?

Przypuśćmy, że partnerka mówi: musisz zaakceptować moje metody wychowawcze! Czy powinienem ukryć fakt, że się z nimi nie zgadzam? A może lepiej byłoby przytaknąć i udawać, że się zgadzam? Czy ona może żądać ode mnie bezwarunkowej akceptacji swoich decyzji? Czy też jest to dar, który mogę jej ofiarować, ponieważ ją kocham? Co się stanie, jeśli będę respektował ją i jej sposób bycia, ale zdam sobie sprawę, że nie mogę znieść wspólnego życia? Czy konieczne jest zrozumienie drugiej osoby, zanim będzie można ją szanować i akceptować – lub nawet kochać − czy też jest to zbyteczne?

By przełożyć te abstrakcyjne problemy na konkrety, które przydadzą się, kiedy będziemy próbowali zrozumieć zjawiska życia rodzinnego, musimy najpierw zwrócić się w stronę własnego wnętrza. Musimy nauczyć się akceptować samych siebie takimi, jakimi jesteśmy. W ten sposób zyskamy szacunek do samych siebie. Poprzez ten proces nauczymy się, jak absurdalne jest przejmowanie się sytuacjami, w których ludzie nie okazują nam szacunku. To przywodzi nas z powrotem do punktu wyjścia: czy szacunek i akceptacja są zasadniczymi warunkami miłości czy też jej konsekwencjami?

Żądania

O żądaniach można mówić w biznesie, kontraktach prawnych i politycznych grach o władzę, ale nie wówczas gdy mówimy o rodzinie. Kobieta może żądać, by jej były mąż płacił alimenty na dziecko, ale nie może wyegzekwować, by wziął za dziecko odpowiedzialność lub się o nie troszczył. Związek uczuciowy istniejący pomiędzy kobietą a mężczyzną lub pomiędzy rodzicami a dziećmi jest darem i przywilejem. Nie jest czymś, czego możemy od siebie nawzajem żądać.

Kiedy któryś z członków rodziny czegoś żąda – bez względu na to, czy chodzi o odpowiedzialność, uczucie, uwagę, seks, troskę, obowiązek, bycie razem czy szacunek – to niewątpliwie wyraża potrzebę miłości. Wyraża uzasadnioną tęsknotę – nie absurdalne żądanie.

Jednak życie rodzinne jest pełne żądań. Czasami udaje nam się dostać to, o co prosimy. Ale aż nazbyt często osiągamy to, czego chcemy, płacąc wysoką cenę, jaką jest utrata kontaktu z osobą, która jest nam bliska.

Próba przekształcenia rodziny w sposób demokratyczny jest krokiem naprzód, ale nie jest przedsięwzięciem w pełni zwieńczonym sukcesem. Pomija bowiem wymiar życia rodzinnego niezbędny dla zdrowia jej członków – poszanowanie godności. Koncepcja równej godności wszystkich ludzi pojawia się w manifestach politycznych od dwustu lat, chociaż rzadko bywa wprowadzana w życie. Podobnie trudno zastosować ją w życiu rodzinnym, kiedy jest tak niewiele wzorców i wyrazistych przykładów.

Społeczność jednostek o równej godności

Począwszy od lat siedemdziesiątych, kiedy pojawiła się idea równego traktowania wszystkich członków rodziny, relacje pomiędzy osobami dorosłymi a dziećmi uległy zdecydowanej poprawie. Zmianę tę obrazuje najlepiej fakt, że obecnie dzieci i nastolatki mogą funkcjonować w świecie z dużo większym poczuciem naturalności i samoświadomości. Nie programuje się ich już automatycznie, by tolerowali naruszanie własnego poczucia godności przez dorosłych, jak to się działo wcześniej.

Jednocześnie jednak rodzinie i społeczeństwu nadal nie udaje się zaspokoić podstawowej potrzeby dzieci i młodzieży: uznania ich za pełnoprawnych członków społeczności.

Idea jednakowego szacunku dla wszystkich wpłynęła również na relacje pomiędzy kobietami i mężczyznami. Dzisiaj widzimy oznaki tego, że tradycyjne role kobiet i mężczyzn już się zdezaktualizowały. To prawda, że mężczyźni i kobiety często myślą, postrzegają i działają w bardzo odmienny sposób. Do jakiego stopnia te różnice są uwarunkowane biologicznie, kulturowo i historycznie nie jest tu teraz istotne. Zasada wzajemnego szacunku zakłada, że ludzie są różni, i wcale nie należy likwidować tej różnicy. Dlatego właśnie można ją zastosować do osobistych relacji pomiędzy kobietami i mężczyznami, dorosłymi i dziećmi, hindusami i chrześcijanami, Afrykanami i Skandynawami, lekarzami i pacjentami oraz pracodawcami i pracownikami.

Co kryje się pod pojęciem wzajemnego szacunku? Jeśli równość jest czymś statycznym i wymiernym, to szacunek odnosi się do działania. Różni się od równości również tym, że nie zawsze wiąże się z przypisywaniem jednostkom jakichś konkretnych ról. Na przykład fakt, że w niedzielne popołudnie żona zajmuje się przygotowaniem obiadu, podczas gdy jej mąż ogląda mecz w telewizji – lub na odwrót – nie mówi nam nic o tym, jak wyglądają ich relacje w kwestii wzajemnego szacunku. Mimo że taki podział ról może wydawać się na pozór konserwatywny, nie oznacza, że role małżonków są nierówne – o ile żaden z partnerów nie czuje się zmuszony do wejścia w swoją rolę przez drugiego. Kiedy ktoś przyjmuje nową rolę, o równości możemy mówić tylko wówczas, gdy osoba biorąca na siebie nowe obowiązki w rezultacie staje się lepsza. Kiedy ojcowie poświęcają więcej czasu swoim dzieciom, ich żony mogą czuć wdzięczność, że mają o jeden obowiązek mniej. Ale relacja pomiędzy rodzicami polepsza się tylko o tyle, o ile ojciec – w wyniku częstszego kontaktu ze swoimi dziećmi − postrzega siebie jako człowieka bardziej spełnionego. W przeciwnym wypadku ma poczucie, że jedynie „pomaga”.

Nasza zdolność do poszanowania godności drugiego człowieka w spontanicznych zachowaniach wobec dorosłego partnera lub dziecka zależy – jak tak wiele innych spraw – od doświadczenia, które wynieśliśmy z domu, i od wzorców, jakie mieliśmy. Niektórym może być trudno traktować innych z szacunkiem, jeśli sami nie doświadczyli tego jako dzieci. Umiejętność ta wymaga nauki i codziennego treningu.

ROZDZIAŁ II
DZIECI WSPÓŁDZIAŁAJĄ!

Kiedy dzieci przestają współdziałać, to dzieje się tak dlatego, że albo zbyt mocno i zbyt długo starały się do tej pory, albo została naruszona ich integralność osobista. Nigdy nie dzieje się to z braku chęci do współdziałania.

PODSTAWOWY KONFLIKT

Z lektury najstarszych dokumentów wiemy, że konflikt pomiędzy jednostką a grupą czy społeczeństwem zawsze stanowił fundamentalny dylemat egzystencjalny. Czasami mówiło się o nim jak o konflikcie między indywidualizmem a konformizmem lub między tożsamością a dostosowaniem. Ja wolę nazywać go konfliktem pomiędzy integralnością a współdziałaniem.

INTEGRALNOŚĆ

(samoświadomość, tożsamość, Ja)

↑

KONFLIKT

↓

WSPÓŁDZIAŁANIE

(naśladowanie)

Wszystkie teorie wychowawcze interpretowały ów przyrodzony konflikt za pomocą twierdzenia, że dzieci rodzą się aspołeczne, egocentryczne i nie wykazują chęci współpracy. Dlatego zadaniem dorosłych jest uczenie ich, jak współdziałać, jak się dostosować do grupy i liczyć z drugim człowiekiem. Do tego celu przypisywano różne środki. Na przykład w drugiej połowie XX wieku stosowano mniej przemocy fizycznej, większą wagę przywiązując do dialogu.

Przekonanie, że dzieci nie wykazują woli współdziałania, pozostawało niekwestionowane aż do niedawna. Na przykład w czasie, kiedy przyszedłem na świat, pediatrzy zalecali matkom trzymanie się sztywnych zasad higieny − systemu, który określano mianem: cisza, czystość, regularność. Instruowano matki, że muszą karmić dzieci piersią, kąpać i kłaść do łóżka o ściśle określonych porach i w regularnych odstępach czasu. Specjaliści dowodzili, że jeśli rodzice nie zastosują się do tych reguł, dzieci przejmą nad nimi kontrolę. Kiedy – po kilku tygodniach czy miesiącach – matka zaczynała martwić się o swoje dziecko, które coraz więcej płakało, fachowcy zapewniali o dobroczynnych skutkach płaczu jako gimnastyki dla dziecięcych płuc. Na szczęście rodzice wielu z nas – przynajmniej tych, którzy przetrwali pierwsze lata życia w stosunkowo dobrej formie – nie mieli serca słuchać krzyków będących wyrazem frustracji. Wbrew zaleceniom lekarzy przytulali nas i karmili wtedy, kiedy teoretycznie nie powinni tego robić.

Idea konfliktu pomiędzy dążeniem dziecka do zachowania własnej integralności a pragnieniem współdziałania ukrywa jeszcze jedno założenie: że dzieci w tym konflikcie dbają wyłącznie o siebie. Rodzice muszą nauczyć je współdziałania, by od samego początku wiedziały, kto w domu rządzi.

Po czterdziestu latach intensywnych badań nad rodzinami i dwóch dekadach obserwacji i analizy związków między matką i dzieckiem dowiedzieliśmy się, że rzeczy mają się dokładnie na odwrót. W rzeczywistości, kiedy dziecko musi wybierać pomiędzy zachowaniem własnej integralności a współdziałaniem – a zdarza mu się to, tak jak dorosłym, wiele razy każdego dnia – w dziewięciu przypadkach na dziesięć wybiera współdziałanie. Dlatego dorośli nie są potrzebni, by uczyć dziecko przystosowania się i współpracy. Potrzebni są, by nauczyć je czegoś wręcz przeciwnego: jak w relacjach z innymi zadbać o siebie.

Dorośli nie potrafią dostrzec tego problemu z dwóch powodów. Po pierwsze, zwykle nie zwracamy uwagi na zachowanie naszych dzieci, kiedy z nami współdziałają, lecz dopiero wtedy, gdy przestają to robić. Po drugie, ich współdziałanie może przejawiać się w dwóch bardzo odmiennych formach. Zanim jednak przejdę do omówienia tego zagadnienia, chciałbym zdefiniować, co kryje się pod pojęciem współdziałania.

WSPÓŁDZIAŁANIE

Kiedy mówię, że dzieci współdziałają, oznacza to, że naśladują zachowania osób dorosłych: na początku swoich rodziców, a potem innych osób, z którymi mają bliski kontakt.

Przykład 1.

Matce skończył się urlop macierzyński i musiała oddać do żłobka swoją sześciomiesięczną Lily. Kiedy zawozi ją tam rano, dziecko płacze, jest nieszczęśliwe i bardzo trudno je uspokoić. Gdy do żłobka zawozi ją tata, wszystko wydaje się w porządku.

Jak wytłumaczymy tę zagadkę? Rodzice, dyskutując nad tym problemem, przypuszczają, że może on mieć swe źródło w niedostatecznej opiece nad dzieckiem w żłobku. Rozważają również swoje podejście do dziecka: może mama jest zbyt opiekuńcza, a tata nie dość czuły?

Tymczasem w ogromnej większości wypadków radość bądź niezadowolenie dziecka związane z przybyciem do żłobka nie ma nic wspólnego z tymi sprawami. Jest raczej tak, że dzieci, na przykład Lily, naśladują zachowanie rodziców. Jeśli matka nie jest jeszcze emocjonalnie gotowa − co zrozumiałe – na rozłąkę z dzieckiem, czuje niepokój, smutek, jest nerwowa i nieszczęśliwa, dziecko będzie płakać razem z nią. Matka Lily prawdopodobnie starała się tłumić te nastroje, jednak Lily je wyczuwała – i kopiowała. Innymi słowy, dziecko w kompetentny sposób współdziała z matką, przekazując jej wiadomość, którą można przetłumaczyć w następujący sposób: kochana mamo, coś między nami jest nie w porządku – coś jest niejasne. Daję ci znać, że o tym wiem, i zakładam, że weźmiesz na siebie odpowiedzialność za rozwiązanie tego problemu tak, byśmy obie mogły poczuć się lepiej.

Jednak gdybyśmy zapytali matkę, czy płaczące dziecko, które właśnie zostawiła w żłobku, z nią współdziała, najprawdopodobniej usłyszelibyśmy, że nie. Jest tak dlatego, że dla matki pojęcie współdziałania wiąże się z umiejętnością przystosowania. Zakłada ona, że współdziałające dziecko powinno znosić rozłąkę bez płaczu.

Ten sam mechanizm działa, kiedy przychodzimy z dzieckiem do dentysty lub lekarza, albo stawiamy w jakiejkolwiek innej, nowej sytuacji.

Przykład 2.

Karen i Christianowi – po wielu latach niezamierzonej bezdzietności − urodziła się Sara. Karen wzięła roczny urlop, by zostać w domu z córeczką. Tak jak większość rodziców, Karen i Christian byli niezwykle szczęśliwi, ale i niepewni tego, czy zdołają sprostać odpowiedzialności, jaką niesie ze sobą rodzicielstwo.

O tej niepewności nie mieli jednak okazji – z wielu powodów – porozmawiać. Oznacza to, że Karen musiała sobie codziennie radzić z dzieckiem, nie poradziwszy sobie wpierw ze swoimi uczuciami. Kiedy Christian wracał z pracy lub kiedy przyjaciele i rodzina wpadali z wizytą, słyszała, jakie to wspaniałe, że może tyle czasu spędzać ze swoim dzieckiem. Karen stopniowo wyparła poczucie niepewności i zaczęła zbyt dużą wagę przywiązywać do higieny i diety Sary. Starała się, by córka miała piękne ubranka, jadła regularnie i dużo.

W wieku trzech miesięcy Sara zaczęła zwracać pokarm matki. Karen była zrozpaczona, ale nie wspomniała o tym nikomu − do czasu gdy dziecko zaczęło tracić na wadze. W końcu poruszyła ten temat w rozmowie z pediatrą. Ponieważ istniał cień zagrożenia, że Sara ma wrodzoną wadę zwężenia części wpustowej żołądka, trzeba było skierować ją na badania w szpitalu. Badania nie wykazały jednak żadnych zaburzeń anatomicznych. Dziecko nadal wymiotowało, a karmienie piersią, które wcześniej było przyjemnym, intymnym doświadczeniem, stało się koszmarem zarówno dla matki, jak i córki.

Chociaż Karen nie zdawała sobie z tego sprawy, jej córka cały czas z nią współdziałała, dając jej bardzo kompetentną informację zwrotną. Jej przekaz można wyartykułować na kilka sposobów. Wystąpienie wymiotów może znaczyć tyle co:

Dziękuję mamo, jestem już najedzona!

lub:

Mamo, wolałabym raczej jeść, kiedy jestem głodna, a nie wtedy, kiedy masz ochotę nacieszyć się intymnym doświadczeniem z moim udziałem.

lub:

Coś między nami jest nie tak, mamo. Masz taką obsesję na punkcie bycia dobrą matką, że całkowicie zapomniałaś o moich potrzebach. Czy nie sądzisz, że dobrze byłoby porozmawiać z tatą?

lub:

Posłuchaj, mamo. Ja po prostu nie mogę zaakceptować sposobu, w jaki mnie traktujesz. Robi mi się od tego niedobrze!

W przekonaniu Karen jej córka nie wykazywała chęci współdziałania – choć było wprost przeciwnie. Minęło kilka tygodni. Po kolejnej hospitalizacji Karen i Christian zdecydowali się zwrócić po poradę do terapeuty rodzinnego. Większość terapeutów wysnułaby jeden z następujących wniosków: Karen jest neurotyczką, małżeństwo rodziców się rozpada albo coś jest nie w porządku z dzieckiem. Kiedy zapytano Karen wprost, jak według niej Sara mogłaby z nią współpracować, Karen odpowiedziała: byłabym szczęśliwa, gdyby tylko zaczęła normalnie jeść i przybierać na wadze.

Ale to nie jest sposób, w jaki dzieci współdziałają. One sięgają zawsze do źrodeł problemu. Dzieci zawsze wskazują – chociaż nie czynią tego świadomie − na konflikt, który nie pozwala rodzinie osiągnąć stanu prawdziwej harmonii.

Przykład 3.

Rodzina spożywa posiłek w restauracji. Kiedy dorośli piją kawę, dzieci w wieku czterech i siedmiu lat dostają lody, które szybko zjadają. W tym czasie rodziców całkowicie pochłania ważna rozmowa.

Przez chwilę dzieci siedzą, słuchając, ale wkrótce wymyślają zabawę: zaczynają bardzo cicho chodzić − według coraz bardziej skomplikowanego wzoru – pomiędzy pustymi stolikami w restauracji. Rodzice kilka razy wołają je do siebie, ale dzieci wkrótce wracają do zabawy.

Nagle ojciec przywołuje je gniewnym, przyciszonym głosem. Kiedy posłusznie do niego podchodzą, mówi:

– Czy mnie słyszeliście? Jeśli nie potraficie się zachować, więcej nie pójdziecie z nami do restauracji. Nieważne zresztą, wystarczy na dzisiaj! Idziemy do domu.

Dzieci są zaskoczone. Wychodzą bez słowa ze spuszczonymi głowami. Przecież współpracowały: całkowicie, otwarcie i bezpośrednio. Ich zachowanie mówiło: ponieważ nasi rodzice są zajęci sobą, znajdziemy sobie jakieś zajęcie, żeby im nie przeszkadzać.

A teraz przewińmy szybko film o kilka tygodni do przodu, do wieczora, kiedy jedno z dzieci mówi do ojca:

– Czy wyjdziemy dzisiaj do restauracji?

– No cóż, być może – odpowiada ojciec. − Ale macie się tym razem dobrze zachowywać i nie zepsuć tego wyjścia tak, jak zrobiliście to ostatnio!

Po raz kolejny rodzic źle odczytał spontaniczne, wynikające z miłości zachowanie dziecka jako brak chęci do współdziałania. Po raz kolejny pomylił współpracę z tzw. dobrym zachowaniem. Postanowił skupić się raczej na posłuszeństwie niż na budowaniu relacji wzajemnego szacunku.

Gdybyśmy spojrzeli na zachowanie dzieci w inny sposób, dostrzeglibyśmy, że są one mistrzami współdziałania. Pomyślmy o czteroletnim chłopcu, który chodzi w taki sam sposób, jak jego ojciec, albo o sześcioletniej dziewczynce, która je dokładnie tak, jak jej matka, czy o dziewięciolatku, który przemawia do swego młodszego brata tak, jak ojciec przemawia do niego. Kiedy widzimy, że dzieci nas w ten sposób naśladują, rzadko czujemy się oburzeni. Wprost przeciwnie – pochlebia nam to.

Kiedy jednak dzieci naśladują nas lub zdradzają nasze uczucia i poglądy, które wolelibyśmy zachować dla siebie albo których nie jesteśmy świadomi, reagujemy negatywnie. Już bardzo małe dzieci odczytują nasze uczucia, studiując nasze twarze, zanim wyrażą swoje emocje.

Zauważmy, co się dzieje, kiedy odwiedzamy kogoś, kto ma małe dziecko w wieku od sześciu miesięcy do dwóch i pół roku. Po naszym wejściu do pokoju dziecko przypatruje się intensywnie twarzy matki lub ojca. Jeśli którekolwiek z nich jest wzburzone, nerwowe, przejawia obawę lub zdradza niechęć do przyjmowania gości, dziecko zacznie płakać albo odwróci głowę od gościa. W tym momencie któreś z rodziców prawdopodobnie przybierze miły wyraz twarzy i powie do nas: „O, to wy! Proszę wejdźcie!”. Jednak dziecko już się nie uspokoi.

Tak samo uważnie obserwują matkę dzieci, kiedy ta przyjmuje nowego wielbiciela, i zachowują się odpowiednio do jej reakcji. Jako terapeuta rodzinny codziennie obserwuję przejawy tego typu naśladownictwa. Podczas sesji rodzinnych małe dzieci często wykazują wzburzenie i domagają się uwagi w czasie dyskusji z rodzicami na temat problemów danej rodziny. Kiedy zaś temperatura rozmowy opadnie i uda się określić, na czym polega problem, młodsze dzieci zasypiają, a te starsze zabierają się do rysowania albo zaczynają się nudzić i chcą iść do domu.

Dzieci naśladują swoich rodziców nawet wtedy, gdy ci wywołują konflikty lub sprawiają problemy. Moje doświadczenie w zakresie terapii rodzinnej wskazuje, że na przykład dzieci alkoholików, które w dorosłym życiu także popadają w alkoholizm, współdziałają z nastawionym autodestrukcyjnie rodzicem, do którego były w szczególny sposób przywiązane.

Jak wcześniej wspomniałem, dziecko może manifestować wolę współdziałania na dwa sposoby. Może współdziałać w sposób bezpośredni, naśladując zachowanie jednego z rodziców. Zdarza się to najczęściej w rodzinach, w których rodzice nie wykazują postaw destrukcyjnych.

• Dzieci traktowane z szacunkiem też traktują innych z szacunkiem.

• Dzieci, o które się dba, dbają o innych.

• Dzieci, których integralności się nie narusza, same nie naruszają cudzej integralności.

Dzieci mogą także współdziałać w sposób odwrócony (przekorny), stawiając opór. Niemniej motywacją ich działania jest wtedy także chęć współdziałania. Zdarza się również, że dwoje dzieci w tej samej rodzinie współdziała z rodzicami na dwa różne sposoby. Ten fakt dziwi często zarówno rodziców, jak i psychologów, ponieważ dzieci pochodzą z tego samego środowiska i są wychowywane w podobny sposób.

Przykład 4.

Młoda matka w chorwackim obozie dla uchodźców zwraca się po poradę do zespołu pracujących tam psychologów, ponieważ jej siedmioletni syn jest nieznośny, nieposłuszny, płaczliwy i niesamodzielny – nie wykazuje woli współdziałania. Jednocześnie o swoim dwunastoletnim synu mówi, że jest dojrzały i pomocny. Nauczyciele w szkole określają go jako introwertyka, ale chwalą jego bystrość i sumienność.

Ta chorwacka rodzina przeżyła piekło. Sześć miesięcy wcześniej ojciec chłopców zginął na froncie bośniackim, a reszta krewnych rozproszyła się po różnych obozach dla uchodźców i schroniskach. Matka postanowiła poradzić sobie z tragiczną sytuacją w sposób, który wybiera większość rodziców: zachowując ciężar żałoby dla siebie i płacząc tylko od czasu do czasu w samotności. Ten wynikający z miłości i dobrej woli gest jest niestety równie powszechny co szkodliwy – zarówno dla matki, jak i dzieci.

Starszy syn współdziała z matką, naśladując ją: zachowuje swój smutek dla siebie. Chodzi po obozie przygarbiony, z nieodgadnionym, kamiennym wyrazem twarzy. Od dorosłych, których spotyka, słyszy wyrazy współczucia i troski. Jego niewypowiedziane uczucie do matki uspokaja i umacnia ich oboje. Współdziała z nią w sposób bezpośredni.

Młodszy brat również współdziała, ale inaczej. Jest jedyną osobą w rodzinie, która aktywnie wyraża swój smutek, rozpacz, frustrację i tęsknotę za towarzystwem. Innymi słowy, daje wyraz uczuciom, które jego matka stara się stłumić. Matka nie może jednocześnie uodpornić się na swoje emocje i otworzyć na uczucia syna, bo są zbyt podobne. Syn chciałby współdziałać z matką dokładnie tak, jak robi to starszy brat, ale nie potrafi zmusić się do tego. Jego zdeterminowane frustracją zachowanie nie wywołuje współczucia dorosłych, lecz irytację i bezsilność. Nie postrzegają go jako „dużego i rozsądnego”, jak brata, lecz jako „małego i niegrzecznego”. Cała trójka współdziała ze sobą kosztem własnego zdrowia, choć tylko młodszy syn ma sposób na uleczenie rodziny. On jest tym, który wskazuje drogę.

Na szczęście matka zdała sobie sprawę, że potrzebuje pomocy. Zrozumiała oznaki zagrożenia i potraktowała je wystarczająco poważnie, by porozmawiać o tym z innymi. Po wizycie u psychologa została przedstawiona grupie kobiet znajdujących się w podobnej sytuacji. Kiedy zaczęła radzić sobie z własnym żalem, umożliwiła także starszemu synowi ekspresję jego smutku. W konsekwencji uspokoił się i młodszy syn.

Często to samo zjawisko obserwujemy w rodzinach, w których ojciec stosuje przemoc wobec żony i dzieci. Chęć współdziałania u dzieci może mieć wtedy różne przejawy: nierzadko jedno z dzieci naśladuje tatę – staje się gwałtowne i destrukcyjne – a drugie, naśladując mamę, kieruje agresję do środka. Pierwsze może zdradzać także oznaki autodestrukcji – nadużywać narkotyków, popaść w rozwiązłość seksualną lub próbować odebrać sobie życie – a drugie stanie się ciche, będzie trzymać się na uboczu, nie podejmować osobistych zobowiązań i mieć przesadne poczucie odpowiedzialności w stosunku do innych. Patrząc z zewnątrz, wiele z tych ostatnich zachowań można mylnie uznać za oznaki tzw. dobrego wychowania.

Nastoletni chłopcy z takich rodzin często przejawiają agresję, a dziewczęta przyjmują postawy autodestrukcyjne. Jedną z przyczyn tego zjawiska jest fakt, że dziewczęta przyjmują matkę za wzór do naśladowania i działają zgodnie z jej autodestrukcyjnym wzorcem zachowania. Jednak każde dziecko w odmienny sposób nawiązuje relację ze swoimi rodzicami – zarówno pod względem natury, jak i jakości interakcji.

Oto schemat bezpośredniej i odwróconej formy naśladowania−współdziałania.

• Dzieci, które są często krytykowane, stają się krytyczne wobec innych albo wobec siebie.

• Dzieci, które wychowują się w domach, gdzie panuje agresja, same stają się agresywne albo wykazują zachowania autodestrukcyjne.

• Dzieci, które wychowują się w rodzinach, w których nie ma zwyczaju otwartego wyrażania myśli, stają się milczące albo gadatliwe.

• Dzieci, które są obiektem przemocy fizycznej czy seksualnej, popadają w obsesje o cechach autodestrukcyjnych albo stosują przemoc wobec innych.

Według moich szacunków połowa dzieci skonfrontowanych z destrukcyjnym zachowaniem dorosłych współdziała w sposób odwrócony. Druga połowa współpracuje w sposób bezpośredni i z tego powodu uznaje się ją za problematyczną. Wspominam o tym, by podkreślić fakt, że wszyscy mamy własne powody, by robić to, co robimy. Wszyscy, nie z własnej winy, zostaliśmy doprowadzeni do naszych destrukcyjnych lub autodestrukcyjnych zachowań.

W przeszłości, kiedy rodzina była autokratyczną strukturą władzy, rodzice częściej tłumili kompetencję dzieci. Na szczęście teraz jest to o wiele trudniejsze. Dzieci i nastolatki stały się nie tylko bardziej pewne siebie, ale też rodzice są bardziej elastyczni, społeczeństwo zaś jako całość bardziej skłonne poważnie traktować dobro każdego dziecka.

INTEGRALNOŚĆ

Używając słowa integralność, odwołuję się do koncepcji fizycznej i psychologicznej nienaruszalności ludzkiej egzystencji. Kwestia integralności wiąże się z naszą tożsamością, granicami i potrzebami osobistymi.

W większości wypadków w relacji z rodzicami dzieci nie są w stanie ochronić swej integralności. Nie chcę przez to powiedzieć, że są w tym zakresie całkowicie niekompetentne: w rzeczywistości w dużej mierze potrafią same ustalać własne granice. Pragnę raczej zasugerować, że dzieci często zaniedbują własne potrzeby, jeśli stoją one w konflikcie z potrzebami rodziców. W takim wypadku dzieci – zamiast myśleć o sobie – wybierają współdziałanie.

Zilustrujmy to jaskrawym przykładem. Wykorzystywanie seksualne dzieci lub pasierbów przez ojców czy matki to dramatyczne naruszenie ich integralności fizycznej i psychicznej. Kiedy ofiary opisują później swoje uczucia, często twierdzą, że miały świadomość, iż to, co się stało, było z gruntu złe oraz że – w sposób werbalny i niewerbalny – próbowały się bronić. Jednak ofiary kazirodztwa zrzekają się swoich własnych praw po to, by współdziałać z dorosłymi. A pod wpływem gróźb czy innej manipulacji często zapewniają także sprawcy bezkarność, nie wyjawiając tego, co się stało. Czasami to lojalne, będące wyrazem współdziałania milczenie trwa kilka lat, a czasami całe życie.

Tak wygląda autodestrukcyjna reakcja na niesprawiedliwość, którą społeczeństwo uznaje nie tylko za nielegalną, ale również za absolutnie niedopuszczalną ze względów moralnych. Nietrudno wyobrazić sobie, jak milczące i autodestrukcyjnie nastawione dzieci zachowują się w obliczu niesprawiedliwości mniejszego kalibru – tych, które powszechnie uznaje się za cenny czy też konieczny element tzw. dobrego wychowania.

Dzieci reagują na przejawy gwałcenia ich integralności psychicznej najczęściej w sposób autodestrukcyjny. Oznacza to, że kiedy rodzice – świadomie bądź nie – czynią to regularnie i w podobny sposób, dzieci nie zdają sobie sprawy, że rodzice postępują źle. Zakładają, że to one są złe! Tracąc poczucie własnej wartości, kumulują w sobie poczucie winy lub wstydu. Taka interakcja pociąga za sobą konsekwencje na całe życie, zarówno dla jakości życia dzieci, jak i jakości relacji rodzic–dziecko.

Smutne jest, że im bardziej narusza się integralność danej osoby, tym bardziej stara się ona współdziałać ze sprawcą i podporządkowywać mu się. Dzieje się tak nie tylko w wypadku dzieci, ale również np. u kobiet żyjących z agresywnymi partnerami. Klinicyści pracujący z dorosłymi ofiarami tortur zaobserwowali, że istnieje związek pomiędzy stopniem pogwałcenia czyjejś integralności fizycznej a poczuciem winy. Oczywistym celem tortur jest zniszczenie integralności psychicznej i fizycznej ofiary bez uśmiercania jej. Z punktu widzenia kata tortura odnosi skutek, gdy ofiara czuje się całkowicie winna tego, co się stało.

Podobnie jest z dziećmi, które umieszczono w zakładach opiekuńczych z powodu fizycznego lub psychicznego okrucieństwa rodziców. Dzieci te cierpią na skrajny brak poczucia własnej wartości i ogromne poczucie winy. Przejawiają również lojalność względem rodziców i często czują się zobowiązane wracać do domu w weekendy i wakacje, mimo że wiedzą, iż może je tam spotkać tylko krzywda.

Dzieci, których integralność pogwałcono, zawsze adekwatnie komunikują ten fakt dorosłym, jednak ich przekaz często bywa ignorowany, tłumiony lub rozumiany opacznie. Kiedy byłem dzieckiem, rodzice i nauczyciele powszechnie uważali, że można sprawić, by dzieci stały się „dobre”, mówiąc im, jakie są „złe”. Sądzili, że dzieci nauczą się dobrego zachowania, kiedy tylko dowiedzą się, jak źle się zachowują. Jednak mówienie dziecku, że jest złe, stanowi atak na jego integralność psychiczną. Dziecko często komunikuje ten fakt niewerbalnie, używając zrozumiałego i niedwuznacznego języka: płacze albo na jego twarzy pojawia się wyraz bólu. Spogląda przez moment na osobę dorosłą i – jeśli przekazywany przez nie komunikat nie zostanie zrozumiany – spuszcza oczy, a jego ciało usztywnia się. Wszystko w nim mówi: Ranisz mnie!

W rzeczywistości czasami dzieci faktycznie wypowiadają te słowa explicite, ale słyszą wtedy tylko: „Bądź cicho, kiedy do ciebie mówię!”. Dorośli źle odczytują także język ciała dzieci i odwracanie wzroku traktują jako przejaw nieposłuszeństwa, mówiąc: „Patrz na mnie, kiedy do ciebie mówię!”. Takie traktowanie dziecka wzmacnia jakiś wyimaginowany społeczny ideał kosztem osobistej integralności małego człowieka. Takie słowa dorosłych niosą przekaz dla dziecka: „Nie jest istotne, czy to, co mówię, rani cię czy nie. A jeśli nawet tak jest, to dzięki temu lepiej zapamiętasz moje słowa! Ważne jest, że powinieneś nauczyć się grzeczności, a grzeczność wymaga, by patrzeć na osobę, która do ciebie mówi!”.

Jeśli taka wymiana zdań nie robi na dziecku wystarczająco dużego wrażenia, dorośli czasami chwytają je za podbródek i zmuszają do podniesienia głowy. Dziecku pozostaje wtedy już tylko jedna linia obrony: spuścić oczy. Jednak ta reakcja irytuje niektórych dorosłych tak bardzo, że uciekają się do przemocy fizycznej albo każą dziecku iść do swojego pokoju.

Dlaczego tę praktykę – tak powszechną trzydzieści czy czterdzieści lat temu – a i dziś czasami stosowaną, uznaje się za normalną i dopuszczalną? Są dwa powody. Po pierwsze, wszyscy rodzice tak robią, co sprawia, że zachowanie takie wydaje się poprawne z definicji. Po drugie – i to jest w tym kontekście ważniejsze – dzieci tak potraktowane zaczynają współdziałać! Dziecko, które jest bite albo posyłane do łóżka bez kolacji, opamięta się – dwie godziny później lub być może następnego ranka − i powróci do serdecznych relacji z rodzicami. Będzie grało z ojcem w piłkę, prowadziło serdeczne rozmowy z matką i biegało po podwórku z kolegami. Być może w rytualny sposób przeprosi swoich rodziców albo rodzice przejmą inicjatywę i powiedzą: „Teraz, kiedy wszystko jest w porządku, zapomnijmy o naszej kłótni”.

Dziecko nie czuje złości do swoich rodziców i nie postrzega ich bardziej krytycznie niż wcześniej. Ale straciło kolejną małą cząstkę poczucia własnej wartości, stając się nieco mniej sobą, a trochę bardziej osobą, jaką chcieliby w nim widzieć rodzice. Jednak tak jak wszystkie inne dzieci kocha ich bezwarunkowo i jest przygotowane na to, by za wszelką cenę stać się dzieckiem, jakiego pragną. Jest tak bardzo przekonane, że to oni mają rację, a nie ono, iż najprawdopodobniej stłumi w sobie ból i poniżenie. I najpewniej za dwadzieścia lat to samo zrobi swoim dzieciom.

Chęć dzieci do współdziałania często służy jako dowód skuteczności tej metody wychowawczej. Dzięki temu dorośli mogą uważać, że wszystko, przez co każą dzieciom przechodzić, nie jest dla nich w żaden sposób krzywdzące. Rodzice wskazują na dzieci i mówią: „Aha! Widzisz? Mówiłem ci, że dobrze wychowujemy Janka. Zobacz, jak z nami współdziała!”.

Przykład 1.

Młodej matce trudno było poradzić sobie z obowiązkami domowymi, jakie na nią czekały po powrocie z pracy. Była w separacji z ojcem swoich dzieci, więc musiała opiekować się trzyletnią córką i pięcioletnim synem, sprzątać, gotować, robić pranie i samodzielnie dbać o rodzinne finanse. Rozwiązała problem w ten sposób, że każdego dnia przez kilka godzin dzieci siedziały w swoim pokoju, oglądając telewizję, podczas gdy ona wykonywała swoje obowiązki.

Nauczyciele zauważyli, że dzieci zachowują się w szkole dość biernie i wyglądają na nieco smutne. Kiedy zapytano chłopca, co się dzieje, poskarżył się, że nie może wychodzić ze swojego pokoju. Nauczyciel wezwał matkę, która nie tylko otwarcie przyznała, że wysyła dzieci do pokoju, ale jeszcze w dwojaki sposób uzasadniła swoją decyzję. Po pierwsze, jej matka robiła tak samo z nią i żadna krzywda jej się z tego powodu nie stała, a po drugie przechodząc obok pokoju dzieci, słyszy, jak się bawią, więc sądzi, że są z tego rozwiązania zadowolone. Oczywiście dzieci nie były wcale zadowolone, tylko starały się z nią współdziałać.

Przytaczam ten przykład nie po to, by dywagować, czy zamykanie dzieci w pokoju na kilka godzin dziennie jest dobre czy złe. Chodzi mi o to, by podkreślić, że dzieci dają nam jasne sygnały, które powinniśmy traktować poważnie – nawet jeśli stoi to w sprzeczności z tym, jak sami zostaliśmy wychowani lub jak wychowują swoje dzieci inni.

Przemoc fizyczna jest obelgą dla integralności każdej osoby – również dziecka. Możemy próbować ją zracjonalizować, mówiąc, że jest to jedyne rozwiązanie lub że „należy mu się”, lub też broniąc prawa osoby dorosłej do wymierzania kar cielesnych. Już sama liczba eufemizmów, które ukuliśmy po to, by umniejszyć znaczenie naszego zachowania, powinna zasygnalizować nam, że robimy coś, o czym wiemy, że jest złe.

Jednak wielu rodziców broni kar fizycznych, używając takich argumentów jak matka w powyższym przykładzie. „Kiedy byłem dzieckiem, kilka razy porządnie dostałem w skórę. Zasłużyłem sobie na to i nic złego mi się nie stało”. Albo: „To działa! Kiedy dzieci zrobią coś złego, porządne lanie gwarantuje, że już nigdy tego nie powtórzą”.

Argument „to działa” przytaczany jest nie tylko przez rodziców, ale również przez osoby zajmujące się zawodowo edukacją i zdrowiem psychicznym. Pozornie mają rację. Te metody rzeczywiście działają. W istocie im silniej jedna strona żąda, by druga poświęciła coś ze swojej integralności, tym lepiej metody te wydają się działać. To właśnie z tego powodu sześcioletnie ofiary kazirodztwa przypominają flirciarską trzynastoletnią Lolitkę, a japońscy uczniowie popełniają samobójstwa z lęku o własne osiągnięcia. To dlatego nowe sekty religijne – każda uzbrojona we własny chwyt reklamowy – są tak popularne. To dlatego dziesiątki tysięcy ludzi płacze, kiedy umiera Stalin lub Tito. To dlatego ojcowie w rodzinach patriarchalnych czy apodyktyczne babcie żyją w iluzji, że mają za sobą całą rodzinę, kiedy w rzeczywistości całą rodzinę mają pod sobą.

Bronienie słuszności kar cielesnych ze względu na ich rzekomą skuteczność jest błędne z dwóch powodów. Po pierwsze, zaobserwowaliśmy, że dzieci chętnie współdziałają z każdą osobą dorosłą, którą kochają, której ufają i na której polegają, bez względu na to, jak ta osoba się zachowuje. Po drugie, teraz kiedy wiemy tak dużo o dalekosiężnych skutkach przemocy, usprawiedliwianie jej tylko dlatego, że przynosi krótkoterminowe rezultaty, jest nieetyczne.

Nie wystarczy stwierdzić, że jakaś metoda wychowawcza ,,działa”. Musimy zbadać, dlaczego i jak działa. Musimy zacząć stawiać pytania o nasze postępowanie. Musimy rozważyć ludzką i społeczną cenę, jaką płacimy i jaką płacą nasze dzieci, nasi klienci, pacjenci i inni członkowie społeczeństwa za to, co pozornie wydaje się skutecznym środkiem wychowawczym. Jeśli ceną jest poświęcenie czyjejś integralności, to jest ona zbyt wysoka. To bardzo prosta i cywilizowana zasada etyczna.

W przeszłości, kiedy jeszcze wierzyliśmy, że dzieci rodzą się jako niekompetentne półistoty ludzkie, możliwe było usprawiedliwienie gwałtu na ich integralności. Osoby dorosłe, które dzierżyły władzę, miały moc interpretowania i opisywania rzeczywistości. Dorośli wiedzieli też, co jest dla dzieci najlepsze. Wiedzieli, czego dzieci potrzebują, by dorosły i stały się pełnowartościowymi ludźmi.

• Zrozumiesz to, kiedy dorośniesz!

• To dla twojego własnego dobra!

• Pewnego dnia podziękujesz mi za to!

• Mnie boli to bardziej niż ciebie!

To tylko kilka klasycznych uzasadnień, jakie wypowiadali dorośli, gdy naruszali integralność dzieci i nastolatków. Próbując interpretować te wypowiedzi w najbardziej życzliwy sposób, dostrzegamy, jak niekomfortowo czuli się oni ze swoim postępowaniem.

Teraz mamy większą wiedzę. Wiemy nie tylko to, że dzieci są kompetentne, ale również że:

• Dzieci są od urodzenia istotami społecznymi.

• Potrafią wyrazić swoją integralność i określić jej granice.

• Współdziałają z każdym zachowaniem dorosłych, bez względu na to, czy jest to dla nich zdrowe czy nie.

• W sposób kompetentny wyrażają – werbalnie i niewerbalnie – naturę emocjonalnych i egzystencjalnych dylematów przeżywanych przez swoich rodziców.

Mówiąc krótko: w czasie kiedy – jak powszechnie się uważa − dzieci są dla swoich rodziców najbardziej kłopotliwe, w rzeczywistości są one dla nich najbardziej wartościowe!

Spróbuję w tej książce zilustrować i uzasadnić tę być może nieco prowokacyjną obserwację, będącą jedną z podstaw budowania pomiędzy rodzicami a dziećmi relacji nowego typu. A oto trzy przykłady.

Przykład 2.

Nicolas ma jedenaście miesięcy, a jego rodzice przechodzą poważny kryzys małżeński. Często sprzeczają się po nocach. Ton ich dyskusji szybko staje się nieprzyjemny i pełen wyrzutów, a dodatkowo argumenty, które padają, nigdy niczego nie rozwiązują. W końcu czują się po prostu zmęczeni, drażliwi i zniechęceni. Za każdym razem, kiedy się kłócą, Nicolas budzi się i płacze. Próbując chłopca rozweselić, rodzice przytulają go, ale najwyraźniej bez skutku. Pomimo wszystkich wysiłków dziecko pozostaje niepocieszone. Im bardziej próbują odkryć, czego potrzebuje, tym bardziej staje się niesamodzielny i irytujący, aż w końcu po blisko godzinie – wyczerpany – zasypia. Następnego ranka budzi się rozdrażniony z nieszczęśliwą miną.

Jego rodzice, świadomi tego, że dzieci są kompetentne, wiedzą, że Nicolas nie zachowuje się w ten sposób, by „zwrócić na siebie uwagę” albo im przeszkadzać. Starając się zrozumieć jego zachowanie, przypominają sobie jeszcze o innym zjawisku: Nicolas często budzi się, kiedy uprawiają seks, ale wówczas jest szczęśliwy i odprężony i nietrudno go uśpić.

Rodzice Nicolasa prędko uświadamiają sobie destruktywne działanie swoich nocnych kłótni. Po kilku tygodniach udaje im się znaleźć bardziej konstruktywne sposoby dyskutowania o kwestiach spornych i dzielących ich różnicach. Nicolas nadal się budzi, nieco sfrustrowany i nieszczęśliwy, ale po pięciu czy dziesięciu minutach siedzenia przy nich, w czasie gdy rozmawiają, uspokaja się i prosi, by go położono do łóżeczka.

Podchodząc do reakcji swojego syna z powagą, rodzice nauczyli się tego, czego odkrycie w innym wypadku mogłoby im zająć całe lata. Zdali sobie sprawę, że jego przygnębienie i frustracja mówią: „Kochani mamo i tato, nie podoba mi się sposób, w jaki rozwiązujecie swoje problemy. Sprawia on, że się boję i czuję się nieszczęśliwy. Czy nie moglibyście znaleźć jakiejś innej metody?”. Kiedy zmienili sposób dyskutowania ze sobą, zmieniła się również treść przekazywana w zachowaniu Nicolasa: „Nadal kiedy się nie zgadzacie, nieco się boję i czuję się trochę nieszczęśliwy, ale uspokaja mnie to, jak sobie z tym radzicie!”.

Przykład 3.

Louise jest trudną, wymagającą dziewięciolatką, której zachowanie zaczyna stawać się alarmująco autodestrukcyjne: rani sobie palce nożyczkami, kłuje skórę na brzuchu, wkłada igłę do nosa, by wywołać krwawienie. Ma starszego brata, do którego często się porównuje. Od kilku lat mawia do swoich rodziców: „Dlaczego nie kochacie mnie tak mocno jak Thomasa?”. Wywoływane przez nią krwotoki z nosa zaczęły się wkrótce po tym, jak Thomas był u lekarza na kauteryzacji naczynek krwionośnych w nosie, ponieważ często przytrafiały mu się silne, niczym niesprowokowane krwawienia.

Rodzice Louise są kompetentnymi rodzicami i bardzo kochają swoją córkę. Próbowali już wszystkiego, co było w ich mocy, by poprawić swoją z nią relację. Są rozważni i starają się dawać jej wszystko, czego żąda. Inne dorosłe osoby, z którymi rozmawiają o córce, zalecają, by ustalili granice, których będą się konsekwentnie trzymać. Lecz Louise nie przestaje zachowywać się w sposób niepokojący. Prosi rodziców o „spotkanie”, podczas którego oświadcza: „To się musi skończyć. Mam na myśli sposób, w jaki się traktujemy nawzajem. Czy nie możemy być dla siebie dobrymi przyjaciółmi?”.

Problemy nie znikają. Oboje rodzice zachowują się defensywnie, czują się sfrustrowani. Zachowanie córki nie wywołuje w nich złości ani irytacji, nie żądają też, by ją „przebadano i naprawiono”. Lecz kiedy Louise zaczyna się okaleczać, czują pełną winy zgryzotę. Uzmysławiają sobie, że potrzebują pomocy.

Podczas rodzinnej terapii zaczęliśmy analizować relacje z Louise od momentu jej urodzenia. Naszą uwagę zwróciły pewne fakty: matka Louise przechodziła ciążę z problemami, a poród był bolesny i skomplikowany. Louise od samego początku sprawiała trudności – była niespokojna, hałaśliwa i miała problemy z jedzeniem. Jej matka czuła się niekompetentna i przyjmowała postawę obronną, a przy karmieniu piersią miała kłopot z pokarmem. Ojciec Louise akurat mocno zaangażował się w zakładanie i prowadzenie własnej firmy i minęło kilka lat, zanim naprawdę włączył się w wychowanie córki. Zdał sobie wtedy sprawę, że żona ma problem z nawiązaniem harmonijnych relacji z dzieckiem.

Louise od urodzenia brakowało poczucia bezpieczeństwa, jakiego dzieci potrzebują do prawidłowego rozwoju. W szczególności zaś nie czuła, że znajduje się w bezpiecznych, kompetentnych rękach. Jej matka broniła się przed problemami macierzyństwa i cierpiała, że samodzielnie musi znaleźć ich rozwiązanie. W tej sytuacji malutka Louise miała dwa wyjścia: poddać się i stać tzw. łatwym dzieckiem albo aktywnie walczyć o to, czego jej brakowało. Wybrała to drugie.

Niektórzy badacze zachowań dzieci dochodzą do wniosku, że dzieci rodzą się wyposażone w określony charakter. Jednak z mojego punktu widzenia jest nieistotne, czy silna i prowokacyjna natura Louise to rezultat uwarunkowań genetycznych czy też specyficzny sposób wyrażenia chęci współdziałania. Istotne jest, jak rodzice postrzegają różnice w charakterze i witalności swoich dzieci. Oni bowiem determinują, czy charakter dziecka rozwinie się w kierunku zachowań konstruktywnych czy destrukcyjnych.

Louise współdziałała ze swoją matką, zachowując się tak, jakby mówiła: „Mamo, wydajesz się nieco zagubiona i niepewna co do tego, jak powinnaś się mną opiekować. Dlatego będę wyrażać swoje potrzeby bez ogródek: będę protestować, kiedy zrobisz coś, co mi się nie podoba, i zdecydowanie żądać tego, czego potrzebuję!”.

Louise próbowała wyrazić swój dylemat słowami: „Dlaczego nie kochacie mnie tak mocno jak Thomasa?”. Psychologia klasyczna – i rozum potoczny – zinterpretowałaby to pytanie jako wyraz zazdrości. Ja jednak jestem innego zdania: Louise mówiła tylko, że nie jest kochana w odpowiedni sposób. To dlatego czuła, że nie przedstawia dla swoich rodziców wartości – a bycie kimś wartościowym dla własnych rodziców jest tym, do czego wszyscy aspirujemy.

Kiedy dziecko – lub człowiek dorosły – nie czuje się wartościowe, staje się drażliwe, agresywne i sfrustrowane. Poradzenie sobie z tak skomplikowanymi uczuciami przerasta możliwości i dojrzałość praktycznie każdego dziecka. Wyobraźmy sobie, że czteroletnia Louise mówi do swoich rodziców: „Słuchajcie! Coś między nami jest nie tak. Wiem, że mnie kochacie i robię wszystko, co w mojej mocy, by zasłużyć na waszą miłość. Jednak przez większość czasu czuję się niekochana. Kiedy obserwuję wasze relacje z moim starszym bratem, widzę, że z nim układa się wam dużo lepiej niż ze mną, i trudno jest mi nie być o to zazdrosną”. Niestety, dzieci w ten sposób nie mówią!

Jednak kiedy rodzice i terapeuci źle interpretują zachowanie Louise i niesłusznie tłumaczą je zazdrością, Louise czuje, jakby w czymś zawiniła, co prowadzi do wzmożenia jej zachowań autodestrukcyjnych. Takie błędne koło przytrafia się również osobom dorosłym.

Rodzice Louise zachowali się jak większość kochających rodziców. Na zarzut córki, że bardziej kochają brata niż ją, odpowiedzieli: „Ależ Louise, przecież to nieprawda! Kochamy cię tak samo jak Thomasa!”. Była to uczciwa i zgodna z prawdą odpowiedź, jednak jej efekt okazał się przeciwny do zamierzonego. Louise zaczęła postrzegać siebie jako osobę jeszcze bardziej samotną i jeszcze bardziej złą. Mogłaby powiedzieć do siebie: „Widzę, że mnie kochają, i słyszę, że mnie kochają. Jednak ponieważ nie czuję, że mnie kochają, coś musi być ze mną nie w porządku”.

Spójrzmy teraz na sposób, w jaki Louise pierwotnie wyraziła chęć współdziałania – poprzez przyjęcie postawy roszczeniowej. Wymagała nieustannej uwagi. Często prosiła o rzeczy niemożliwe do spełnienia, na przykład o jakiś konkretny rodzaj lodów w środku zimy. Każdego wieczora kiedy leżała w łóżku, przynajmniej dziesięć lub piętnaście razy wołała rodziców, by przyszli do jej pokoju. Spędzany przez nich wspólnie czas wypełniały dramatyczne sceny następujące po tym, gdy rodzice albo nie mogli spełnić jej życzeń, albo nie chcieli tego robić. Louise nie zgadzała się po prostu na bycie odrzuconą!

Taki rodzaj zachowania często bywa źle interpretowany. Rodzicom takich dzieci zaleca się ustalanie granic, bycie stanowczym, mówienie ,,nie”, konsekwencję itp. Problem polega na tym, że takie metody wychowawcze nie usuwają źródła kłopotów. A ich źródłem jest to, że dzieci nie wiedzą, czego potrzebują, chociaż często wiedzą, czego chcą. Nie oznacza to, że nie potrafią domagać się zaspokojenia swoich potrzeb. Brakuje im tylko odpowiedniego rozeznania i zdolności językowych, by te potrzeby wyartykułować. W rzeczywistości są pełne nadziei i liczą na to, że rodzice sformułują to, czego one nie potrafią wypowiedzieć.

Jednak nawet jeśli dzieci nie potrafią wyrazić swoich potrzeb, to doskonale wiedzą, kiedy ich potrzeby nie są zaspokojone i umieją dać rodzicom kompetentną informację zwrotną: czasami odgrywając sfrustrowane ,,trudne” dzieci, innym razem popadając w kompletną rezygnację i bierność.

Aktywne i żywotne dzieci, jak Louise, domagają się tego, czego pragną. Bez względu na to, jak dużo otrzymują w zamian, ich żądania eskalują, stają się coraz liczniejsze i coraz bardziej absurdalne. Naturalnie osobom dorosłym wydaje się to niezmiernie irytujące. W kulturach, w których nadal ceni się tradycyjne zasady wychowania, zachowania tego typu mogą być tłumione przemocą fizyczną lub werbalną. Nieracjonalne zachowania dziecka najpewniej wówczas znikną, ale tylko po to, by powrócić pod inną postacią w późniejszym, dorosłym życiu.

Niektórzy rodzice próbują stosować metody wychowania bardziej zorientowane na uczucia dziecka. Niestety w związku z tym w ciągu ostatnich dziesięciu czy piętnastu lat wzrosła liczba rodzin tyranizowanych przez dzieci, ewidentnie zachowujących się w sposób egocentryczny i aspołeczny. Zdarza się tak, kiedy rodzice boją się być autorytarni i nie potrafią do negocjacji z dzieckiem wprowadzić swojego autorytetu oraz wyczucia granic. W rezultacie często kończy się na tym, że „obsługują” swoje dzieci. Ich dzieci dostają zbyt wiele tego, czego pragną, a zbyt mało tego, czego potrzebują. Co więcej, kiedy relacja rodziców z dziećmi polega na świadczeniu usług przez tych pierwszych, obie strony zaczynają odczuwać samotność[2].

Louise wykorzystała trzy sposoby informowania rodziców o tym, iż nie czuje, że jest w ich oczach osobą wartościową. Najpierw wysuwała coraz to większe żądania, potem zaczęła werbalizować swoje odczucia. Żadna z tych metod nie podziałała. I ona, i jej rodzice wyczerpali swą energię, kreatywność i wzajemną miłość na coś, co wydawało się nieudaną próbą stworzenia bardziej harmonijnej relacji. Jednak ich wysiłki nie były bezowocne. Fakt, że Louise walczyła tak energicznie oraz że jej rodzice równie energicznie próbowali rozwiązać problem, dobrze wróży przyszłemu dorastaniu i rozwojowi tego dziecka.

Okaleczanie się było trzecią i ostatnią próbą Louise zwrócenia uwagi rodziców. Jej czyny mówiły: „Bycie z wami jest dla mnie bolesne.... Krwawię!”. Tym razem rodzice odczytali komunikat.

Podczas rozmów, jakie odbyłem z tą rodziną, dowiedziałem się, że matka Louise przez całe dzieciństwo była obiektem przemocy fizycznej ze strony ojca. Współdziałała z nim, stając się słodką i posłuszną dziewczynką, która zawsze zaspokajała potrzeby innych, a w rezultacie nigdy nie odkryła swoich własnych, ani nie nauczyła się ich wyrażać. Teraz ona i Louise musiały przejść przez ten proces uczenia się! W stosunkowo późnym wieku matka Louise została zmuszona, by nauczyć się, jak czuć i wyrażać swoje potrzeby i granice, po to by jej córka mogła nauczyć się tego samego.

Paradoksalnie to właśnie Louise dała matce odwagę pogodzenia się z przemocą, jaką stosowano wobec niej w dzieciństwie. W tym kontekście – na głębokim, egzystencjalnym poziomie – zachowanie Louise okazało się bardzo cenne dla jej matki oraz dla wspólnego życia jej rodziców. Ujawnienie problemu matki nigdy by nie nastąpiło, gdyby zachowanie dziewczynki zdiagnozowano jako „problem wychowawczy”. W najbardziej sprzyjających okolicznościach powierzchowna strategia pedagogiczna mogła doprowadzić do tego, że z Louise łatwiej by się żyło. Jej rodzice czuliby się bardziej pewni siebie. Lecz podporządkowanie się córki rodzicom zostałoby okupione bardzo wysoką ceną – nieodwracalną utratą poczucia własnej wartości.

Rozważmy teraz jeszcze jeden przykład zdolności dziecka do przekazywania precyzyjnej emocjonalnej informacji zwrotnej.

Przykład 4.

Zamożna włoska rodzina na wakacjach wybrała się na obiad do restauracji. Rodzice z dwiema dziewczynkami w wieku czterech i dziesięciu lat emanowali elegancją. Z karty dań podanej im przez głównego kelnera wynikało, że każdy z gości ma do wyboru trzy przystawki, trzy dania główne itd. Ojciec dokonał wyboru, matka również, starsza córka zamówiła dokładnie to samo co matka, a dla młodszej córki dania wybrała matka. Dziewczynka zaprotestowała przeciwko złożonemu zamówieniu cichym, stanowczym głosem, jasno wyrażając, co wolałaby zjeść. Ojciec siedział z groźnym błyskiem w oczach, a matka ucięła dyskusję mówiąc: „I tak tego nie lubisz!”. Zamówienie pozostało niezmienione. Podczas całego tego zajścia, które trwało krócej niż minutę, starsza dziewczynka siedziała cicho, wpatrując się w talerz.

Kiedy podano pierwsze danie, matka przysunęła do siebie porcję młodszej córki i pokroiła jedzenie na małe kawałki. Dziewczynka odmówiła jedzenia. Rodzice próbowali ją przekonać, by jadła, jednak bez skutku. Kiedy sprzątano talerze, przygotowując stół do podania dania głównego, rodzice ostrzegli młodszą córkę, że lepiej, by zachowywała się przyzwoicie, bo inaczej… Pośród gróźb znalazła się i ta, że jeśli dziewczynka nadal będzie tak się zachowywać, nie skorzysta z bufetu z pysznymi deserami.

Kiedy podano danie główne, matka znowu pokroiła jedzenie młodszej córki na kawałki i podała jej do buzi porcję jedzenia na widelcu. Dziewczynka powoli i niechętnie zjadła całą porcję, a kiedy rodzice dali jej obiecaną nagrodę – mogła wybrać deser – oznajmiła, że na żaden deser nie ma ochoty. Pozostali członkowie rodziny spojrzeli na siebie porozumiewawczo i pokręcili głowami nad jej „dziecięcą głupotą”.

Następnego wieczoru sytuacja powtórzyła się z tą różnicą, że dziewczynka odmówiła zjedzenia czegokolwiek. Po czym ojciec kazał żonie położyć dziewczynkę do łóżka w ramach kary za jej niestosowne zachowanie. Dziewczynka była tak samo spokojna i małomówna, jak pierwszego wieczoru, ale rodziców wprawił w skrępowanie fakt, że kelner odkrył, iż potrawa nie została zjedzona.

Trzeciego wieczoru rodzina została poddana „terapii” niespodziewanie zastosowanej przez kelnera. Po przyjęciu zamówienia od rodziców i starszej córki, która zawsze zamawiała dokładnie to co jej matka i zawsze otrzymywała z tego powodu wyrazy uznania od rodziców w postaci dyskretnego skinienia głową, kelner zwrócił się do młodszej dziewczynki i zapytał: „A co chciałaby tego wieczoru zjeść młoda dama?”.

Dziewczynka spojrzała na niego ze zdziwieniem, uszczęśliwiona. Nagle zmieniła postawę. Podczas poprzednich wieczorów siedziała na krześle poprawnie, ale nie wygodnie. Teraz uklękła, aby być na tej samej wysokości co pozostali członkowie rodziny, a następnie powiedziała: „Czy mógłby pan jeszcze raz powiedzieć mi, jaki mam wybór?”. „Oczywiście, panienko.” – odpowiedział kelner i opisał menu z taką samą dokładnością, jak w rozmowie z pozostałymi gośćmi. Dziewczynka sprawnie złożyła zamówienie i – zanim nieco oniemiali rodzice odzyskali mowę – zaczęła z nimi rozmawiać, jak gdyby nie stało się nic niezwykłego. Nie trzeba, rzecz jasna, dodawać, że tym razem dziewczynka zjadła wszystko ze swojego talerza.

Sytuacja powtarzała się w następnych dniach, z jedną istotną różnicą: każdego wieczoru atmosfera przy stole stawała się weselsza i bardziej rozluźniona. Ojciec pozwolił sobie nawet na przyjście do restauracji w sportowej koszuli, bez krawata. Dobre wychowanie poniosło zdecydowaną, jeśli nie definitywną porażkę. Pod przewodnictwem kompetentnej czterolatki – zachęconej przez mądrego kelnera – wyzwolono życie emocjonalne tej rodziny. Dziewczynka wygrała bitwę, którą większość dzieci przegrywa bez walki: bitwę o prawo do samodzielnego decydowania, co, kiedy i w jakiej ilości chce włożyć do ust. Upierała się przy zachowaniu swej integralności. Rodzice dostrzegli jej determinację, zaakceptowali ją i pozwolili, by wzbogaciła ich życie. I chociaż starsza siostra nie zdawała sobie wtedy z tego sprawy, ona również miała na tym skorzystać.

Co jednak dzieje się z ogromną rzeszą dzieci, które nie mają wystarczająco dużo szczęścia, by móc pochwalić się mądrymi rodzicami lub by spotkać pomysłowego kelnera? Doświadczenie mówi mi, że wielu rodziców potrafi lepiej słuchać i uczyć się, niż nam się wydaje. Ale nie można ich krytykować i oskarżać, trzeba tylko potraktować z empatią i zrozumieniem. Prawdą jest, że rodzice często traktują swoje własne dzieci krytycznie, ale dzieje się tak dlatego, że sami znosili ból, który teraz zadają, i to przez dłuższy czas niż ich dzieci. Musimy umieć dostrzec ich kompetencje dokładnie tak, jak oni muszą dostrzec kompetencje swoich dzieci. Musimy traktować ich tak, jak chcemy, by traktowali swoje dzieci.

KONFLIKT POMIĘDZY INTEGRALNOŚCIĄ A WSPÓŁDZIAŁANIEM

Kiedy zachodzi interakcja pomiędzy rodzicami i dziećmi, zachowania, które uważamy za moralne, mogą w rzeczywistości okazać się złe.

Zarówno osoby dorosłe, jak i dzieci codziennie stają przed wyborem typu albo-albo: czy pozostać wiernym sobie – to znaczy cenić swoją integralność, granice i potrzeby – czy też poświęcić je na rzecz utrzymania relacji – to znaczy poddać się żądaniom zewnętrznym ze strachu przed karą lub odrzuceniem albo dla zachowania norm społecznych? Szanse przekształcenia takiego konfliktu w wybór typu zarówno-jak zależy od danej rodziny i tradycji prowadzenia dialogu i negocjacji oraz od zdolności danej osoby do wyrażania emocji w sposób osobisty. Omówię ten temat w dalszej części książki.

W konflikcie pomiędzy integralnością a współdziałaniem dzieci zwykle wybierają współdziałanie, lekceważąc w ten sposób siebie, szczególnie jeśli zostają poddane presji – nawet tej subtelnej – ze strony rodziców. Aby zrozumieć zakres tego zjawiska, trzeba zdać sobie sprawę, że mówimy tu nie tylko o mniej lub bardziej przemyślanej presji, jaką zazwyczaj wywiera się na dzieci, wychowując je czy wybierając dla nich szkołę lub miejsce, w którym postanawiamy zamieszkać. Świadome i przemyślane wybory mają niezwykle istotny wpływ na dzieci, jednak stanowią tylko fragment większej całości.

Na nasze dzieci wpływają przede wszystkim zjawiska i procesy, których jesteśmy mniej świadomi i nad którymi – z tego właśnie powodu – mamy ograniczoną kontrolę lub których wcale nie potrafimy kontrolować, przynajmniej nie w wieku, w którym większość z nas staje się rodzicami. Są to powodzenia i porażki naszego małżeństwa, osobiste konflikty egzystencjalne, odmienne temperamenty i różnice w otwartości emocjonalnej, śmierć w najbliższej rodzinie, nasze życie zawodowe, kryzysy gospodarcze lub wojny domowe itd.

Przykład 5.

Istotnym komponentem fizycznej integralności dzieci jest ich prawo do spożywania jedzenia, kiedy czują taką potrzebę, oraz prawo do niejedzenia, kiedy tej potrzeby nie czują. Jednak dorośli często ingerują w to naturalne prawo.

Pięciomiesięczna Sarah zwykle posłusznie zjada na lunch całą porcję zmiksowanych warzyw. Pewnego dnia po zjedzeniu czterech łyżek odmawia otwarcia ust i zjedzenia piątej. Najpierw matka próbuje ją zachęcać, a kiedy to nie pomaga, chce pobawić się z nią w znaną wszystkim zabawę: „Zobacz, Sarah! Brum, brum, leci samolocik... prosto do twojej buzi”. Po kilku takich próbach Sarah zaczyna popłakiwać. Matka głaszcze ją po głowie, wypowiada kilka słów pocieszenia, a potem znowu próbuje bawić się z nią w samolocik. Sarah poddaje się i połyka wszystko, co zostaje jej wepchnięte do ust.

Matka Sarah ulega powszechnemu wśród młodych rodziców obsesyjnemu przekonaniu, że zdrowy apetyt dziecka jest widocznym dowodem dobrego rodzicielstwa. Wywiera na swą córkę presję w świadomy, przemyślany sposób.

Przykład 6.

Laura, również pięciomiesięczna, powinna jeść pokarm matki, lecz nie robi tego, mimo że matka próbuje przystawiać ją do drugiej piersi i słowem nakłonić do ssania. Nagle poirytowana podnosi Laurę, przytrzymuje przed sobą, potrząsa nią i mówi: „Dosyć tego! Nie mam czasu, by siedzieć tu cały dzień! Jedz i koniec!”. Laura wypija parę łyków i zasypia.

Kobieta jest zatroskaną, bezrobotną, młodą, samotną matką z niskim wykształceniem. Jej córka to dosłownie jedyna rzecz, która nadaje sens jej życiu. Matka często nie jest w stanie odróżnić swojej własnej potrzeby bliskości od potrzeb żywieniowych Laury. W rezultacie budzi Laurę, gdy ta potrzebuje snu, i karmi ją, gdy ta nie jest głodna. Nieświadomie wywiera na nią presję.

Obie pokazane w powyższych przykładach kobiety pragną dobrze opiekować się swoimi dziećmi i zapewnić im właściwe odżywianie. Jednak obie popełniają podstawowy błąd – ignorują sygnały wysyłane przez dzieci. Jako rodzice musimy brać na siebie odpowiedzialność za błędy popełniane świadomie i nieświadomie. Oznacza to, że musimy być wyczuleni na sygnały wysyłane przez nasze dzieci i pojawiające się u nich objawy.

Nie istnieje coś takiego, jak doskonała rodzina czy doskonałe społeczeństwo. Konflikt zachodzący pomiędzy integralnością a wolą współdziałania, jeśli trwa przez dłuższy czas i pozostaje nierozwiązany, w rezultacie doprowadzi do pojawienia się u każdej ze stron objawów psychosomatycznych. Jakość życia rodzinnego zależy od sposobu, w jaki dorośli umieją poradzić sobie z takimi sygnałami, oraz od ich gotowości do rozmawiania o osobistym bólu.

Im częściej poświęcamy naszą integralność na rzecz współdziałania, tym większy ból czujemy. Możemy tak się wyspecjalizować w tłumieniu tego bólu, że stanie się on niewidoczny zarówno dla nas samych, jak i naszego otoczenia. Jednak chcąc nie chcąc, zawsze wysyłamy werbalne lub niewerbalne sygnały, że coś jest nie w porządku. Jeśli wszyscy – my sami oraz osoby nam najbliższe – potraktują ten sygnał poważnie, zrozumieją jego znaczenie i zmienią sposób postępowania, konflikt zostanie rozwiązany, a ból ustąpi. Jeśli żadna z tych rzeczy się nie zdarzy, negatywne objawy spotęgują się lub ulegną przekształceniu − wypowiedzi przeobrażą się w akt fizyczny. Pierwszym sygnałem takiego wewnętrznego konfliktu jest zmęczenie, a ostatecznym – morderstwo lub samobójstwo.

Tak samo działa nasze ciało. Każda komórka ma swoje granice i indywidualny charakter. Egzystuje w jedynej w swoim rodzaju, harmonijnej równowadze z innymi komórkami organizmu. Kiedy naruszymy integralność komórki – używając tytoniu lub innych szkodliwych substancji – równowaga zostanie zakłócona. Przy systematycznym naruszaniu jej integralności zachorujemy albo poczujemy ból. Możliwy jest powrót do równowagi po nieznacznym, krótkim okresie naruszenia integralności komórki, ale im dłużej to zjawisko trwa, tym bardziej ryzykujemy powstanie trwałego urazu.

W wypadku integralności psychicznej zachodzi ogromna rozbieżność pomiędzy tym, co nasza kultura uznaje za jej naruszenie, a tym, co rzeczywiście nim jest. Dotyczy to nie tylko relacji pomiędzy dorosłymi a dziećmi, ale również relacji pomiędzy kobietami a mężczyznami. W rzeczywistości aktów naruszenia integralności jest znacznie więcej, niżby się wydawało.

Integralność psychiczna dziecka może zostać pogwałcona na trzy sposoby:

• Przez nadmierną przemoc fizyczną, molestowanie seksualne lub zaniedbanie; na żadną z tych rzeczy społeczeństwo nie daje przyzwolenia.

• Przez narzucenie „dobrych” lub „koniecznych” metod wychowawczych, z których większość jest przez społeczeństwo akceptowana.

• Przez narzucenie ideologii, na przykład w drodze przymusowej indoktrynacji politycznej lub religijnej.

W niniejszej książce definiuję pogwałcenie integralności psychicznej jednostki jako akt nieetyczny i w związku z tym uważam, iż w interakcji dorosłych z dziećmi to, co powszechnie uznaje się za postępowanie moralne, często może być w istocie nieetyczne! Nie mówię o tym po to, by pogrozić „moralnym palcem”, ale by zwyczajnie zachęcić dorosłych do krytycznego spojrzenia na to, „co robią wszyscy” − na to, co w naszej kulturze bywa oceniane jako zwyczajne, powszechne i normalne.

Doświadczenie pokazuje, że dzieci i nastolatki wysyłają swoim rodzicom sygnały, kiedy równowaga pomiędzy ich integralnością psychiczną a wolą współdziałania zostaje zachwiana i kiedy z tego powodu cierpią. Jak dalej wyjaśnię, rodzice i inni dorośli mogą odgrywać tutaj ważną rolę zapobiegawczą, ucząc dziecko, jak aktywnie chronić swoją integralność.

Żadna osoba dorosła nie jest doskonała, a każde dziecko jest inne. Dlatego popełniamy błędy w naszych stosunkach z nimi: niewinnie, z miłości, w dobrej intencji. To jest do przyjęcia! Tylko że jako dorośli musimy wziąć na siebie odpowiedzialność za te błędy, a nie obwiniać o nie dzieci − co ma miejsce aż nazbyt często. Rodzice opisując swoje relacje z dziećmi, nierzadko uciekają się do żenującej podwójnej moralności: jeśli te relacje są dobre, to dlatego że oni są dobrymi rodzicami − jeśli zaś nie układają się pomyślnie, twierdzą, że dziecko jest złe.

Ponieważ wiemy już, że dzieci zawsze wykazują wolę współdziałania, możemy pokusić się o sformułowanie dwóch ważnych wniosków dotyczących dzieci i nastolatków, których tradycyjnie określa się mianem „nieprzystosowanych społecznie” lub „aspołecznych”.

• Kiedy dziecko zachowuje się w sposób destrukcyjny lub aspołeczny, to jest tak dlatego, że naśladuje dorosłych lub współdziała z nimi.

• Kiedy dziecko zaprzestaje współdziałania lub go odmawia, dzieje się tak dlatego, że zbyt mocno i zbyt długo godziło się z destrukcyjnymi zjawiskami zachodzącymi w rodzinie lub dlatego, że w sposób bezpośredni została pogwałcona integralność jego osoby.

Lista sygnałów wysyłanych przez dzieci i nastolatki, kiedy rodzi się konflikt, jest prawie niewyczerpana. Oto kilka klasycznych skarg, jakie można usłyszeć od rodziców w takiej sytuacji.

• On nie słucha tego, co do niego mówimy!

• Nigdy nie wraca do domu o wyznaczonej porze!

• Nigdy nie jest głodny, kiedy jemy, ale pół godziny później chce jeść!

• Wszystko, czym się zajmuję, to sprzątanie po nich!

• Zmuszenie go do posprzątania swojego pokoju jest nieustanną walką!

• Najgorszą rzeczą jest to, że ona nas okłamuje!

• Codziennie trzeba go zmuszać, by zasiadł do lekcji!

• Gdybyśmy jej rano nie budzili, sama nigdy by nie wstała!

• Zawsze trzeba ich prosić, by coś zrobili. Nigdy nie zrobią niczego sami z siebie!

• Ubieranie jej rano to prawdziwe wyzwanie – taka jest trudna!

Kiedy opis problemu zostaje sformułowany w taki sposób, nie ma wątpliwości, kto zostaje przedstawiony w nim jako dobry, a kto jako zły. Rozważmy tutaj kilka takich konfliktów. Jak wspominałem wyżej, każda rodzina jest szczególna i nie da się interpretować problemów rodzinnych bez gruntownej znajomości każdego konkretnego przypadku. Dlatego przedstawione poniżej przykłady stanowią kompilację mych doświadczeń z pracy terapeutycznej.

On nie słucha tego, co do niego mówimy!

Kiedy dzieci nie słuchają, zwykle jest tak dlatego, że to, co mówią rodzice, nie jest warte słuchania! Żebyśmy się dobrze zrozumieli: rodzice mogą mówić coś, co jest prawdą, jest rozsądne, sprawiedliwe lub nawet genialne. Jednak być może wyrażają te szlachetne opinie w niewłaściwy sposób lub w niewłaściwym kontekście albo tak, że odbiorca ich słów musi się poczuć urażony.

Należy zrewidować wartości stanowiące podłoże uwag wygłaszanych do dzieci przez rodziców. Ciągle istnieje spora grupa rodziców, którzy są przekonani, że dzieci muszą nauczyć się ,,być posłusznymi”, pomimo że takie oczekiwania prawie zawsze skutkują jawnym lub ukrytym brakiem posłuszeństwa. Dzieje się tak dlatego, że w momencie kiedy jesteśmy bardzo skorzy do współdziałania, przymus słuchania poleceń wydaje nam się niegodny i obraźliwy.

Motywację kierującą zachowaniem dziecka łatwo zrozumiemy, jeśli nasze zachowanie względem niego wyobrazimy sobie u naszego małżonka (małżonki) bądź pracodawcy. „Wystarczyłoby, gdyby tylko ładnie mnie o to poprosił” – mówimy, próbując ochronić nasze poczucie godności po tym, jak szef nas upokorzył. Dla nikogo nie jest komfortowe przyjmowanie poleceń, nawet dla osób służących w siłach zbrojnych − chociaż w tej konkretnej sytuacji, kiedy szkoli się ludzi do zachowań destrukcyjnych, posłuszeństwo staje się koniecznością. Natomiast celem rodziny jest coś zupełnie przeciwnego do zachowań destrukcyjnych.

Nigdy nie jest głodny, kiedy jemy, ale pół godziny później chce jeść!

Dzieci, które nie chcą jeść z całą rodziną, mogą mieć po prostu specyficzny biologiczny zegar. Ale mogą też wysyłać ważny sygnał: „Tracę apetyt, kiedy siadam do posiłku z wami. Atmosfera przy stole jest napięta, a ponieważ nie umiem tego ubrać w słowa, wolę nie jeść”.

Codzienny wspólny posiłek to często jedyna okazja w ciągu dnia, kiedy zbiera się cała rodzina. W tej sytuacji każdy jest wyczulony na panującą przy stole atmosferę i przypomina sobie o nierozwiązanych konfliktach. Wielu z nas pamięta, jak czuliśmy się w tej sytuacji, będąc dziećmi. Przypominamy sobie o tym za każdym razem, kiedy zasiadamy do stołu z przyjaciółmi czy znajomymi, których nierozwiązany, choć ukryty konflikt wychodzi na jaw podczas rozmowy.

Jedna rzecz jest pewna: dzieci nie odmawiają wspólnego jedzenia po to, by utrudnić życie swoim rodzicom. Robią to dla rodziny, nie przeciwko niej.

Istnieją jeszcze trzy typy sygnałów wysyłanych przez dzieci w sytuacjach konfliktowych, które chciałbym rozważyć:

• Objawy psychosomatyczne: ból głowy, brzucha lub pleców, napięcie mięśniowe w karku i ramionach, utrata wagi lub znaczne przybranie na wadze itp.

• Zachowania destrukcyjne poza domem: złe zachowanie w szkole, agresja wobec innych dzieci, hiperaktywność, trudności z koncentracją, knucie z kolegami przeciwko komuś lub stanie się obiektem zmowy innych, wagarowanie, udział w przestępstwach, nadużywanie alkoholu, narkotyków, środków wziewnych, leków itp.

• Zachowania autodestrukcyjne: próba samobójcza, milczenie, izolowanie się, przemoc.

Zaburzenia psychosomatyczne

Kiedy mówimy o zaburzeniach psychosomatycznych, mamy na myśli procesy fizyczne (somatyczne), których podłoża należy doszukiwać się przede wszystkim w psychice. Początkowo medycyna koncentrowała się wyłącznie na organizmie i dość dużo czasu zajęło lekarzom dostrzeżenie dwóch pozostałych elementów człowieczeństwa: duszy i umysłu. Wszystkie te trzy czynniki – ciało, dusza i umysł − wpływają na siebie wzajemnie w sposób, o którym wiemy niezwykle mało.

Mówiąc ogólnie, ludzie czują większą osobistą odpowiedzialność za problemy, których podłoże leży w sferze psychosomatycznej niż te, których przyczyny są czysto fizyczne. Ich reakcje na te problemy tworzą szerokie spektrum zachowań: od ogromnego zażenowania po niepokój o własne zdrowie psychiczne. Kiedy u dzieci diagnozuje się zaburzenia psychosomatyczne, rodzice często traktują diagnozę jak oskarżenie. Szkoda, bo takie podejście nie pozwala im zrozumieć, co dzieje się w życiu ich dziecka.

Bez względu na to, jak bardzo dbamy o nasze dzieci, nie możemy im zagwarantować, że ich życie będzie łatwe. Możemy je kochać i przygotować do życia najlepiej jak potrafimy, ale nie możemy ochronić ich przed realiami egzystencji. Ból jest naturalną częścią ludzkiego życia od poczęcia aż do śmierci. W tym mieści się także cierpienie dziecka wynikające z nierozwiązanych konfliktów pomiędzy zachowaniem integralności a chęcią współdziałania.

Kiedy u dziecka doświadczającego tego rodzaju konfliktu pojawiają się zaburzenia psychosomatyczne, powinniśmy odczytywać je w ten sposób: „Boli mnie moje obecne życie i nie znalazłem jeszcze konstruktywnego sposobu na poradzenie sobie z nim. Nie wiem też, jak o tym rozmawiać, ponieważ nie umiem znaleźć słów, które mogą to opisać. Stoję w obliczu problemu, którego nie jestem w stanie rozwiązać”.

Wiemy już, że kiedy dzieci nie otrzymują od swojej rodziny odpowiedniej „strawy” psychologicznej, często pojawiają się u nich problemy z wagą: jedne zaczynają jeść zbyt dużo, inne jedzą zbyt mało. Wiemy także, że u dziecka, które dźwiga zbyt wielką odpowiedzialność, mogą pojawić się napięcia mięśniowe i bóle głowy, natomiast bóle brzucha często występują u dzieci, które doświadczają niepokoju lub innych trudnych do rozwiązania dylematów emocjonalnych.

Moja rada dla rodziców, których dzieci przejawiają zaburzenia psychosomatyczne, jest prosta: patrzcie i uczcie się. Spróbujcie spojrzeć na życie swojego dziecka jego oczami. Należy wykorzystać tę okazję do lepszego poznania swojego dziecka, zamiast pospiesznie szukać przyczyny problemu. A zwłaszcza nie warto brać dziecka w krzyżowy ogień pytań – gdyby bowiem wiedziało, co jest nie tak, i umiało wyrazić to w słowach, nie miałoby zaburzeń psychosomatycznych. Dzięki obserwacji stopniowo odkryjecie, jak reaguje wasze dziecko, kiedy życie staje się dla niego skomplikowane. U niektórych niemowląt pojawia się zapalenie ucha środkowego, a wiele lat później, kiedy są już większe, w stresie odczuwają bóle ucha. U niektórych występują biegunki, u innych zatwardzenia. Jedne dzieci przeziębiają się i łapią katar, inne stają się fizycznie hiperaktywne, a jeszcze inne śpią przez cały czas.

U wielu dzieci zaburzenia psychosomatyczne pojawiają się dlatego, że czują, iż nie mają możliwości porozmawiania o swoim przygnębieniu z rodzicami. Czasami dzieje się tak, bo w danej rodzinie zaburzenia psychosomatyczne to język, którym rozmawia się o bólu − i aby zwrócić czyjąś uwagę, trzeba nauczyć się mówienia tym językiem. Przyczyną może być też fakt, że rodzice tak często się kłócą, iż dzieci nie chcą im swoimi problemami przeszkadzać. I wreszcie powód może też być taki, że rodzice zwyczajnie nie słuchają, kiedy dzieci mówią do nich o sobie. Lista możliwych wyjaśnień mogłaby się ciągnąć w nieskończoność. Ważne jest to, że zaburzenia psychosomatyczne są sygnałami kodowanymi. Osoby dorosłe muszą je traktować poważnie i pomóc dzieciom przełożyć je na bezpośrednią, klarowną wypowiedź.

Zachowania destrukcyjne i autodestrukcyjne

Kiedy dzieci zaczynają zachowywać się w sposób destrukcyjny, robią to dlatego, że przynajmniej jedna osoba dorosła z ich otoczenia narusza ich integralność psychiczną werbalnie lub fizycznie – lub na oba te sposoby. Rodzice albo opiekunowie w jakiś sposób sprawiają, że dziecko traci poczucie własnej wartości w momencie swojego życia, kiedy powinno to poczucie budować.

Ta sama dynamika zdarzeń dotyczy dzieci, które zachowują się autodestrukcyjnie – podejmują próby samobójcze albo nadużywają substancji odurzających czy popadają w niebezpieczne praktyki seksualne. Tak jak wspomniałem wcześniej, zachowania destrukcyjne lub autodestrukcyjne są po prostu dwiema odmiennymi formami współdziałania podejmowanego w odzewie na atak na integralność psychiczną dziecka. W rzeczywistości dzieci i młodzież powszechnie spotykają się w swoich rodzinach z gwałceniem ich integralności psychicznej i często świadomie to akceptują. Dzieci współdziałają! Zadaniem dorosłych jest uświadomienie sobie, z czym współdziałają!

Przykład 7.

Dziewięcioletni chłopiec przyszedł pewnego ranka do szkoły z poważną opuchlizną na twarzy − najwyraźniej został bardzo mocno uderzony. Wezwano do szkoły jego matkę, która przyznała, że jest sprawczynią opuchlizny. Usprawiedliwiała się, mówiąc, że wcześniej chłopiec uderzył swoją trzyletnią siostrę. „Nie wolno mu robić takich rzeczy – stwierdziła. − Nie powinno się bić mniejszych od siebie!”. Od kilku lat zdarzało się jej bić chłopca, ponieważ czuła się bezsilna w sytuacjach, w których – jak uznawała − nie zachowywał się odpowiednio.

Okazało się, że kobieta przez większość czasu pozostawała sama z trójką dzieci. Jej mąż pracował na platformie wiertniczej i długo przebywał poza domem. Ponieważ miała trudności w radzeniu sobie z rolą de facto samotnej matki, od jakiegoś czasu polegała na synu, który miał się opiekować dwojgiem młodszego rodzeństwa. A on − w roli zastępczego ojca – w naturalny sposób zaczął kopiować zachowanie, które według definicji matki oznaczało bycie dorosłym.

Łatwo jest krytykować tę matkę za hipokryzję – biciem karała syna za przemoc względem siostry – ale nie o to tu chodzi. Według jej zapatrywań moralnych dzieciom nie wolno bić młodszych od siebie, ale dorosłym wolno bić dzieci, jeśli mają po temu odpowiedni powód. Należy ona do osób, które wychowawszy się w określonej kulturze, przyswoiły sobie, że dzieci nie są prawdziwymi ludźmi i że na drodze do zrobienia z nich ludzi można – jeśli trzeba − stosować nawet przemoc.

Przykład 8.

Są sytuacje, w których dużo trudniej znaleźć rozwiązanie problemu. Trzyipółletni Peter sprawiał kłopoty w przedszkolu: gryzł swoich kolegów, kiedy w czasie zabawy któryś pokrzyżował mu plany albo kiedy nie mógł zrobić czegoś po swojemu.

Podczas trzech spotkań z terapeutą rodzinnym, które w związku z tym zorganizowano, rodzice Petera wykazali zainteresowanie i wolę współpracy. Od samego początku wyłożyli karty na stół i przyznali, że kilka razy zdarzyło im się, kiedy byli już zupełnie bezradni, spuścić Peterowi lanie. Jednak zdarzyło się to już jakiś czas temu. Ponieważ relacje Petera z rodzicami były generalnie pokojowe i przyjazne, terapeuta rodzinny wyraził wątpliwość, by te dwa lub trzy lania mogły być przyczyną sytuacji, która wystąpiła w przedszkolu.

Spotkania odbyły się w przeciągu miesiąca i Peter był na nich obecny. W tym czasie jego relacje z innymi dziećmi stały się nieco mniej destrukcyjne, chociaż czasami powtarzały się akty agresji. Jednak dorośli nie potrafili znaleźć rzeczywistych przyczyn zachowania Petera.

Po kilku miesiącach Peter znowu zaczął gryźć inne dzieci. Powtarzało się to tak często, że zaniepokojeni opiekunowie zaaranżowali kolejne spotkanie. Tym razem Peter sprawiał problemy w trakcie całej rozmowy. Chciał wracać do domu, rysować, choć odmawiał korzystania z „tych głupich kredek”, siadał na kolanach rodziców i domagał się, by nic już nie mówili itp.

Ojciec próbował nakłonić go do współpracy. Mówił do chłopca spokojnie i wydawał się opanowany, ale potem podniósł głos, wołając: „Dosyć już tego!”, „Przestań!”, „Teraz mnie posłuchaj, Peter!”. Kiedy terapeuta zwrócił uwagę na to zachowanie, ojciec całkiem spontanicznie i z wyrazem poczucia winy odpowiedział: „Tak, prawdopodobnie ma pan rację. Moja żona twierdzi, że zawsze «odgryzam» mu głowę!”[3]. Wszyscy się roześmiali – Peter też. W ten sposób odkryto powód dziwnego zachowania Petera w przedszkolu. Ojciec przyznał, że kiedy wpada we frustrację, sięga po środki wychowawcze, których używał jego ojciec − a przecież jego rodzice nie stosowali „nonsensownych metod wychowawczych”. Wychowawczyni, która najlepiej znała Petera, dodała, że dokładnie tak samo zachowywał się Peter: kiedy chciał dostać jakąś zabawkę albo zająć określone miejsce przy stole, prosił o to grzecznie; gdy jednak metoda ta zawodziła – gryzł. Kiedy zapytano matkę Petera, czemu wcześniej nie wspomniała o zachowaniu męża, odpowiedziała:,,Teraz nie robi tego tak często, jak kilka lat temu, i nie chciałam go krytykować, kiedy już tak bardzo się zmienił”.

Później zasugerowała, że zamiast „odgryzać głowę” Peterowi, jej mąż mógłby zwracać się do niego słowami: „Nie wiem, co teraz powiedzieć. Muszę się chwilę zastanowić”. To rozwiązanie okazało się dobrą strategią z dwóch powodów. Ojciec nie tylko znajdował satysfakcjonujące rozwiązania, kiedy nie działał impulsywnie, ale i Peter zmienił sposób radzenia sobie z problemami. Zamiast gryźć inne dzieci, chował się w kącie, dopóki nie wymyślił innej zabawy. W miarę opanowywania sztuki prowadzenia rozmowy przez ojca analogiczne zmiany następowały u Petera.

Często gdy spotykam podobne rodziny, przeraża mnie, że przez wiele lat o dzieciach takich jak Peter mówiono, że mają problemy z nawiązywaniem relacji z innymi. Stwierdzenie takie jest okropnie powierzchowne. Peter wcale nie miał problemu z nawiązywaniem relacji z innymi dziećmi – on tylko wysłał sygnał dymny, który miał zwrócić uwagę na jego ból.

Przez całe lata naszą jedyną reakcją na sygnały wysyłane przez dzieci było instruowanie ich, jak powinny się zachowywać. W rezultacie znosiły swój ból z kamienną twarzą − jeśli były zdolne do współdziałania. Nawet gorzej: ukrywały go tak dobrze, że na całe życie wypaczało to ich obraz samych siebie. Dzieci mniej chętne do współdziałania ignorowały nasze pouczenia i eskalowały swoje zachowania „aspołeczne” aż do momentu, w którym dorośli nie mogli już nie zauważyć, że coś jest nie tak.

Sygnał wysłany przez Petera jest w najbardziej istotnym i całym znaczeniu tego słowa sygnałem społecznym. Cóż może być bardziej społecznego niż informowanie osób najbliższych, że przebywanie z nimi powoduje ból oraz że dla dobra wszystkich należy dokonać pewnych zmian? Jak na ironię, wiele osób dorosłych często powtarza dzieciom: „Musisz myśleć o wszystkich, a nie tylko o sobie! Rozumiesz to, prawda?”.

Tragiczna, choć logiczna konsekwencja sprawia, że tak samo traktujemy dzieci, których zachowanie wzbudza nasze współczucie, jak i te, które powodują w nas niepokój i gniew. Przykładem niech będą dzieci z nadwagą. Współczujemy im, kiedy widzimy, jak są bezlitośnie poniżane przez rówieśników, i dlatego wprowadzamy programy ćwiczeń fizycznych, dietę i lekcje gotowania, by mogły schudnąć i uniknąć kpin. Strategia ta bierze się z dobrej woli. Jednak pomaga ona tylko niewielu dzieciom, a dla tych, które nie mogą schudnąć, stanowi tylko dodatkową obelgę. Sprawia bowiem, że dzieci czują, iż coś jest z nimi nie tak. Jest to kolejna forma poniżenia dodana do tego, co muszą znosić ze strony swoich rówieśników.

Pewna znana mi trzynastolatka wyraziła to w niezwykle klarowny sposób. Rodzice, martwiąc się jej nadwagą, która znaczenie wzrosła w ciągu roku, zwrócili się do specjalistów. W trakcie terapii Alecia wstała i płacząc, wykrzyczała: „O Boże, wszystko, co we mnie widzicie, to moje ciało!”. Ta dziewczynka była wyjątkowa, ponieważ umiała znaleźć słowa definiujące jej dylemat. Większość dzieci tego nie potrafi. Niezdolne do znalezienia odpowiednich słów na wyrażenie swego bólu, zgadzają się z wyjaśnieniami, diagnozami czy stereotypami podsuwanymi im przez dorosłych.

Zróbmy krótkie podsumowanie. W przeszłości przetrwanie fizyczne zależało często od zdolności jednostki do poświęcania swej integralności na rzecz współdziałania z tymi, którzy dzierżyli władzę − czy to w państwach feudalnych, czy totalitarnych. Rodzice, którzy uczyli dzieci, by postępowały w ten sposób, w rzeczywistości udzielali im niezbędnej lekcji życia – przygotowywali do dorosłego obywatelstwa. Ale dziś nie jest to już konieczne. Większa część świata zgadza się obecnie co do tego, że społeczeństwo oparte na nadużywaniu władzy ubliża ludzkiej godności.

Jednak mimo że realia społeczne w XXI wieku tak bardzo się zmieniły, podstawowe założenia dotyczące wychowania dzieci pozostały te same. Powszechnie uważamy, że konflikt pomiędzy jednostką dążącą do zachowania swej integralności a społeczeństwem jest nieunikniony. Bazując na swoim doświadczeniu terapeuty, mogę powiedzieć, że to założenie nie jest już prawdziwe. Wiele zjawisk sugeruje coś przeciwnego: jeżeli relacje naszych dzieci z innymi ludźmi mają rozwijać się w sposób prawidłowy, koniecznym tego warunkiem będzie zatroszczenie się o ich integralność psychiczną. Rozwój społeczny jest niemożliwy, jeśli nie opiera się na rozwoju jednostki.

Nasza wiedza z psychologii rozwojowej dziecka pozwala nam sformułować nowe wartości, które wyznaczą ramy relacji dzieci i dorosłych. Wartości te powinny zostać wcielane w życie nie tylko na płaszczyźnie życia rodzinnego, ale również w innych sferach: w świetlicy, szkole czy domu kultury, do których dzieci i dorośli przychodzą razem.

Proponuję sformułować nowy paradygmat:

Zachowanie dzieci − bez względu na to, czy wyraża się w nim wola współdziałania, czy nie – jest równie ważne dla rozwoju i zdrowia rodziców, jak zachowanie rodziców dla rozwoju i zdrowia dziecka. Interakcja pomiędzy dorosłymi a dziećmi to proces wzajemnego uczenia się. Im bardziej szanujemy godność drugiego człowieka, tym więcej każdy z nas zyskuje.

ROZDZIAŁ III
POCZUCIE WŁASNEJ WARTOŚCI A WIARA W SIEBIE

Poczucie własnej wartości i wiara w siebie to pojęcia często używane wymiennie. Jednak nie oznaczają one tego samego. Wydaje mi się istotne, byśmy zrozumieli różnice między nimi.

Od ponad trzydziestu lat rodzice i wychowawcy – szczególnie ci pracujący z dziećmi z tzw. problemami psychologicznymi i społecznymi – mają świadomość, jak istotne jest u nich poczucie własnej wartości, i czynią ogromne wysiłki, by poczucie to wzmocnić. Często ich wysiłki idą jednak w złym kierunku. Z kilku powodów: najczęściej zajmują się nie tą kwestią, co trzeba. Kiedy prawdziwym problemem jest u dziecka brak poczucia własnej wartości, oni skupiają się na wzmocnieniu jego wiary w siebie. Dodatkowo ich wysiłki często przynoszą odwrotny skutek, bo w rezultacie poczucie własnej wartości u dzieci nawet się obniża. Ale nawet wtedy, gdy odnoszą sukces, często okazuje się on krótkotrwały. Po jakimś czasie niskie poczucie własnej wartości powraca często w obliczu stresu, gdy dziecko znajdzie się w dramatycznej lub potencjalnie autodestrukcyjnej sytuacji. Podobny mechanizm dotyczy, choć w mniejszym stopniu, także młodzieży i dorosłych. Odgrywa też pewną rolę w związkach uczuciowych i przyjaźniach.

Przyjęło się uważać, że nieustanne pochwały − szczodrze wykorzystujące słowa takie, jak „wspaniały”, „fantastyczny”, „wyjątkowy” − wzmacniają poczucie własnej wartości zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. W konsekwencji wiele osób rozwinęło rozdęte ego będące tylko marnym substytutem poczucia własnej wartości. Tak samo jak nadmiernie nadmuchany balon często pęka, tak i rozdmuchane ego może eksplodować pod wpływem najmniejszego nawet bodźca – na przykład złego świadectwa szkolnego lub zerwania z dziewczyną − wywołując u rodziców, przyjaciół i nauczycieli zdumienie i szok.

DEFINICJE

Na przekonanie o własnej wartości składają się nasza wiedza o tym, kim jesteśmy, i doświadczenia z tym związane. Jest ono odpowiedzią na pytanie, jak dobrze znamy samych siebie oraz jak tę wiedzę wykorzystujemy. Poczucie własnej wartości można wyobrazić sobie jako filar, centrum, jądro.

Osoba o dobrze rozwiniętym poczuciu własnej wartości czuje się dobrze sama ze sobą, jest niezależna. Wewnętrzny głos zdrowego poczucia własnej wartości mówi: „Jestem w porządku, mam swoją wartość po prostu dlatego, że istnieję”. Natomiast osoby o niskim poczuciu własnej wartości zachowują się niepewnie, są krytyczne wobec siebie i często mają poczucie winy.

Aby opisać podstawy poczucia własnej wartości z innej strony, przywołajmy obraz rodziców spoglądających na swoje nowo narodzone dziecko, kiedy śpi. Przepełnia ich poczucie, że ta nowa istota ludzka jest wspaniała i cenna z racji samego istnienia. Większość rodziców potrafi to uczucie pielęgnować przynajmniej przez kilka tygodni od urodzenia dziecka. Później zaczynają odczuwać potrzebę „poprawienia” swojego dzieła. Często potrzeba ta przesłania im pierwotny zachwyt aż do momentu, gdy dobro dziecka nagle zostaje zagrożone. Dopiero w obliczu groźby utraty swojego dziecka przypominają sobie, jak to jest kochać je dlatego, że jest, jakie jest.

Poczucie własnej wartości, bez względu na to, czy wysokie, czy niskie, to jeden z kamieni węgielnych naszego istnienia, chociaż przez całe życie ulega przemianom. Może zmieniać się zarówno jego jakość, jak i nasilenie.

Z kolei wiara w siebie jest miarą tego, do czego jesteśmy zdolni – w czym jesteśmy dobrzy i do czego mamy zdolności. Odnosi się do rzeczy, które potrafimy zrobić, i celów, które możemy osiągnąć. Wiara w siebie jest cechą raczej nabytą, zewnętrzną – choć nie powierzchowną.

Jak już wspomniałem, poczucie własnej wartości i wiara w siebie to dwie różne rzeczy. Nie można ich zrównywać, bo jedno nie zastąpi drugiego, ale są one ze sobą związane. Jeśli ktoś ma zdrowe poczucie własnej wartości, to rzadko kiedy cierpi na brak wiary w siebie. W przeciwną stronę jednak ta zależność nie działa!

Jeśli dziecko lub osoba dorosła z dobrze rozwiniętym poczuciem własnej wartości próbuje nauczyć się grać np. na fortepianie, ale przy tej okazji odkryje, że nie ma zdolności muzycznych, to zareaguje na to w sposób zrównoważony. Być może poczuje smutek z powodu konieczności zarzucenia marzenia czy ambicji muzycznych, ale będzie mogła wyrazić swoje rozczarowanie w kategoriach zdroworozsądkowych: „To po prostu nie dla mnie!”. Być może spojrzy na to obiektywnie i powie: „Po prostu nie mam zdolności muzycznych”.

Natomiast osoba o niskim poczuciu własnej wartości zareaguje bardziej dramatycznie. Powie np.: „W niczym nie jestem dobry!”. Dla takiej osoby niepowodzenie w nauce gry na fortepianie będzie nie tylko kwestią ograniczonych zdolności muzycznych, ale totalnym fiaskiem. Całe to doświadczenie uzna za negację własnej tożsamości. A przecież istnieje ogromna różnica pomiędzy niepowodzeniem w jakimś określonym przedsięwzięciu a byciem nieudacznikiem. Warto przy tej okazji pamiętać, że trudno jest nauczyć się czegokolwiek nowego komuś, kto uważa, że do niczego się nie nadaje.

Różnica między poczuciem własnej wartości a wiarą w siebie jest bardzo istotna. Nie ma nic złego w budowaniu czyjejś wiary w siebie, jeśli ten ktoś ma niskie poczucie własnej wartości. Ani rodzice, ani inne osoby dorosłe nie powinny zaprzestawać prób wzmacniania wiary w siebie u takich dzieci. Ale istotne jest, byśmy wiedzieli, że wzmacnianie wiary w siebie nie doprowadzi do zbudowania poczucia własnej wartości. To, jak zdolni się czujemy, nie podnosi naszej samooceny. Są to dwie odrębne rzeczy. Dobrze jest kształcić, rozwijać, wychwalać, oceniać, podbudowywać i wspierać zdolności ludzi do osiągania sukcesu – ale należy zadbać także o ich satysfakcję z bycia sobą.

Przykład 1.

John ma trzydzieści osiem lat, kiedyś był narodowym mistrzem piłki nożnej, a dziś jest poddającym się terapii alkoholikiem. Nie zgadza się ze swoimi terapeutami, którzy sugerują, że w ramach leczenia powinien zainicjować program treningów piłki nożnej dla młodzieży ze swojego miasta. Kategorycznie odrzuca ten pomysł, twierdząc, że jego przygoda z piłką nożną jest już definitywnie skończona.

Terapeuci uznają to za kolejny dowód jego braku wiary w siebie i intensyfikują próby zmotywowania go. W końcu Johnowi udaje się wyrazić swoje uczucia klarowniej: „Jednym z powodów, dla których zacząłem pić, było rozczarowanie, jakie czułem, kiedy przestałem być aktywnym sportowcem. Zorientowałem się wówczas, że wszyscy ludzie, których miałem za przyjaciół, tak naprawdę tylko poklepywali mnie po plecach”. John odkrył, że kiedy przestał być sportowcem, zrozumiał, że ludzie doceniali go tylko z powodu tego, co potrafi – a nie dlatego, że był tym, kim był”.

Historia Johna jest typowa. Kiedy był chłopcem, zarówno rodzice, jak i nauczyciele zachęcali go, by zajął się piłką nożną, bo wydawało się, że zbyt mało wierzy w siebie. A gdy ujawnił się jego szczególny talent, zrobili wszystko, by pomóc mu go rozwinąć: przychodzili na treningi, angażowali się w życie klubu i spędzali większość weekendów na meczach. Kiedy zaczęto o nim mówić w mediach i podpisał zagraniczny kontrakt, cieszyli się razem z nim.

John popadł w konflikt ze swoimi terapeutami, ponieważ – podobnie jak jego rodzice i trenerzy – nie dostrzegli jednej bardzo ważnej jego cechy: niskiego poczucia własnej wartości. Tak jak większość ludzi, John umiał wyrazić to niskie poczucie wartości tylko poprzez niepewność w stosunku do swoich działań. Jako dziecko często wyrażał to w ten sposób: „Nie umiem tego zrobić”, „Nie jestem w tym dobry”, „Nie umiem sobie z tym poradzić” lub „To dla mnie zbyt trudne”. Jako sportowiec był wyjątkowy, ale jako osoba jest jednym z wielu cierpiących: obok tych wszystkich ludzi, którzy wierząc w mądrość otaczających ich osób, czują, że są ważni tylko wtedy, kiedy potrafią coś osiągnąć.

Niskie poczucie własnej wartości przejawia się w przeróżny sposób: jako strach przed porażką, przechwałki, obawa przed życiem, usuwanie się w cień, defetyzm, wyniosłość, poczucie winy, nadużywanie szkodliwych substancji, agresywne zachowanie, kłopoty w układem trawiennym itd. Wiele z tych przejawów omówię w kolejnych rozdziałach.

Z kolei nie sądzę, by brak wiary w siebie – która nie wiąże się z niskim poczuciem własnej wartości – był jakimś szczególnym problemem. Inaczej mówiąc: mała wiara w siebie lub jej brak nie jest problemem psychologicznym, a jedynie praktycznym problemem pedagogicznym, który można łatwo rozwiązać. Wystarczy wyrazić obiektywną opinię o czyichś umiejętnościach – może to zrobić trener, jeśli ktoś zajmuje się sportem, wydawca, jeśli jest się pisarzem, kolega z pracy albo nauczyciel, jeśli jest się uczniem. Wiara w siebie wzrasta wraz z jakością naszych osiągnięć.

PATRZ NA MNIE, MAMO! − POTRZEBA BYCIA DOSTRZEŻONYM

Dwa doświadczenia wpływają na nasze poczucie własnej wartości: kiedy któraś z osób najważniejszych w naszym życiu dostrzega nas i akceptuje takimi, jacy jesteśmy, oraz kiedy czujemy, że jesteśmy cenieni przez innych za to, jacy jesteśmy. Te dwa odczucia – plus biegłość w tzw. języku osobistym (personal language), którą omówię dalej w tym rozdziale – to warunki konieczne do prowadzenia życia owocnego, samodzielnego i dobrych relacji z innymi ludźmi.

Pozwólcie, że to wyjaśnię. Myślę, że wszyscy rodzice kochają swoje dzieci, ale nie wszyscy umieją wyrazić te uczucia właściwie. A wyrażenie miłości to decydujący czynnik w rozwoju poczucia wartości. Bo jaki jest pożytek z rodzicielskiego serca przepełnionego miłością, jeśli rodzic nie potrafi zachowywać się wobec dziecka w sposób, który będzie przez nie postrzegany jako wyraz miłości? Intencje rodziców mają mniejsze znaczenie – ważne jest, czego dziecko doświadcza.

Małe dzieci swobodnie wyrażają swoją potrzebę bycia zauważonym. Na placu zabaw półtoraroczna Katherine po raz pierwszy ma zjechać po zjeżdżalni, więc spogląda na swoją mamę i krzyczy: „Mamo, patrz na mnie!”. Większość rodziców bardzo chętnie obserwuje w takich chwilach swoje dzieci – jednak chwaląc je, zupełnie nieumyślnie dają im coś innego niż to, o co one proszą.

Na przykład mama Katherine pochwali córkę słowami: „O, jaka jesteś zdolna! Super!”. Jej intencją jest wyrażenie miłości, jednak mówiąc tak, myli jej istnienie z osiąganiem przez nią celów. Gdyby dorośli między sobą rozmawiali w taki sposób, powiedzielibyśmy, że się nie rozumieją. Gdybym zaprosił dobrego przyjaciela na obiad i po posiłku powiedział do niego: „Jak miło cię znowu widzieć!”, a on odpowiedział: „Tak, rzeczywiście, nauczyłeś się gotować!” − ewidentnie obaj mówilibyśmy o czymś innym.

Tak właśnie jest z Katherine i jej matką, która chwali ją za umiejętność radzenia sobie na zjeżdżalni. Dziewczynka nigdy nie brała pod uwagę, że powinna mieć jakąś zdolność, by czerpać radość z zabawy na zjeżdżalni. Jest w trakcie zdobywania nowego doświadczenia i mówiąc „Patrz na mnie!”, prosi – ni mniej, ni więcej − by ktoś potwierdził jej doświadczenie i jej istnienie.

Inni rodzice mogą wyrazić swoją miłość w takich sytuacjach w bardziej egoistyczny sposób, np. „Uważaj, żebyś nie spadła i się nie skaleczyła”. Takie wieczne zamartwianie się zatruwa rozwój poczucia wartości, ponieważ wiadomość, jaka dociera do dziecka brzmi: nie sądzę, by mogło ci się udać. Odwraca również uwagę dziecka od zdobywanego właśnie doświadczenia i skupia je na uczuciach matki. Jeśli matka zwykle się niepokoi, jej syn prawie na pewno będzie z nią współdziałał i albo stanie się niespokojny (współpraca bezpośrednia), albo niezdarny i podatny na wypadki, w ten sposób spełniając negatywne oczekiwania matki (współpraca odwrócona).

Co we wspomnianej sytuacji powinni zrobić rodzice, by podbudować poczucie własnej wartości u swojego dziecka? Wystarczy, że matka Katherine nawiąże z nią na krótko kontakt wzrokowy, pomacha jej i powie: „Hej, Katherine!”. W ten sposób pokaże, że jest świadkiem doświadczenia, jakie zdobywa jej córka. Katherine z kolei uzyska ważną informację: będzie wiedziała, że została zauważona. To zaspokoi jej potrzebę bycia kochaną i potrzebę odczuwania tej miłości.

Przypuśćmy jednak, że matka chciałaby dać dziewczynce coś więcej niż tylko samo zainteresowanie. W takim wypadku może uważnie przyjrzeć się twarzy swojej córki i jeśli dojrzy sam tylko zachwyt, mogłaby powiedzieć: „Katherine, wygląda na to, że świetnie się bawisz!”. Jeśli zaś na twarzy córki zachwyt miesza się z obawą, mogłaby dodać: „Wygląda, że świetnie się bawisz, ale to chyba jest również trochę niebezpieczne, prawda?”. W ten sposób podałaby córce słowa − w tzw. języku osobistym − na opisanie jej wewnętrznego doświadczenia. A znajomość języka osobistego jest – jak już wcześniej wspomniałem – trzecim podstawowym warunkiem rozwoju zdrowego poczucia własnej wartości. Jednak dzieci nabywają umiejętności posługiwania się tym językiem tylko wtedy, gdy rodzice poświęcą czas, by im się przyjrzeć i zinterpretować ich wrażenia i uczucia.

Innymi słowy, dzieci mają potrzebę bycia dostrzeganym, zanim nauczą się wyrażać swoje odczucia za pomocą słów. Niemowlęta, które potrafią wyrażać swoje odczucia jedynie za pomocą dźwięków i ruchów najważniejszych mięśni, liczą na to, że ich rodzice domyślą się, co ich motywuje do wydawania tych dźwięków i wykonywania tych ruchów. Płacz może znaczyć: jestem zawiedziony, jestem nieszczęśliwy, jestem głodny, jest mi zimno lub jestem chory. To do rodziców należy odgadnięcie, która z wymienionych interpretacji odpowiada danemu rodzajowi płaczu. Nawet wtedy, gdy dzieci są jeszcze niemowlętami, ważne jest, by spojrzeć im w oczy i powiedzieć: „Ach, jest ci zimno, moje maleństwo” lub „O, po prostu byłeś głodny”. Sarah, którą poznaliśmy w rozdziale II, bardzo by na tym zyskała, gdyby jej mama zaprzestała prób wciskania jej w usta jedzenia i powiedziała: „Widzę, że nie jesteś już głodna”.

Dlaczego tak ważne jest, by nauczyć dzieci języka, który pozwoli im rozumieć i wyrażać swoje uczucia i doświadczenia? Wszystkie konflikty pomiędzy ludźmi, którzy coś dla siebie znaczą, można rozwiązać, korzystając z tego właśnie języka osobistego. Jeśli nie potrafimy wyrazić własnych odczuć, stajemy się niepewni tego, kim jesteśmy, a innym trudno jest ustalić, jakie łączą nas z nimi relacje.

Wybiegnijmy myślą kilka lat do przodu i spójrzmy na Sarah w wieku czterech lat. Jeśli do tego czasu uda jej się opanować język osobisty, to po zjedzeniu części obiadu powie: „Nie, dziękuję, już nie jestem głodna”. Jeśli natomiast matka z uporem będzie wywierać na nią presję i stosować manipulację, może reagować w sposób mniej klarowny, odsuwając od siebie talerz i mówiąc np.: „Nie znoszę tego!” lub „To niedobre!” – albo wyrażając się w jeszcze bardziej niegrzeczny sposób. Oznacza to, że nauczyła się tylko dwóch sposobów reagowania: identyfikowania się z uczuciami i potrzebami matki albo odrzucania ich. Tak czy inaczej straciła nie tylko kontakt ze swoimi uczuciami i potrzebami, ale i umiejętność ich wyrażania. To z kolei w miarę jak Sarah będzie dorastać, doprowadzi do konfliktów pomiędzy nią a matką, jak również niewątpliwie spowoduje problemy w jej relacjach z przyjaciółmi, z mężczyzną, w którym się zakocha, oraz z dziećmi, które pewnego dnia będzie miała.

Czy brzmi to ekstremalnie? Tak! Jest to jeden z bardzo poważnych problemów pojawiających się wtedy, kiedy w rodzinie ceni się wartości zewnętrzne, takie jak zjedzenie całej porcji posiłku znajdującej się na talerzu. W takich rodzinach albo zniechęca się dzieci do używania języka osobistego albo toleruje się go tylko wtedy, gdy dzieci są małe. W miarę jak dorastają, zastępuje go „ładny” język towarzyski, jednak zupełnie nieodpowiedni, kiedy trzeba poradzić sobie z dylematami osobistymi.

Przykład 2.

Wydaje się, że Marco, uczeń szóstej klasy, jest ostatnio nieco przygnębiony i mniej zainteresowany szkołą. Jego rodzice mają dwie możliwości: albo w tradycyjny sposób go „wychować”, albo go dostrzec.

Jeśli wybiorą pierwszą opcję, powiedzą coś w stylu: „Marco, dlaczego zawsze musimy ci przypominać o zadaniu domowym? Wiesz, że trzeba je zrobić! Wiesz, że nie dostaniesz dobrych ocen, jeśli nie będziesz odrabiał zadania domowego”. To staromodne podejście polega na całkowitym ignorowaniu chłopca jako człowieka.

Ale mogliby też powiedzieć: „Marco, co się dzieje? Zwykle bez naszego przypominania zabierasz się do odrabiania zadania domowego. Czy masz jakieś problemy w szkole? Czy może koledzy ci dokuczają? Czy coś się stało?”. Takie podejście wyraża zainteresowanie chłopcem, choć zwykle w odpowiedzi padają słowa: „Nic takiego”, „Nie, to tylko to głupie zadanie domowe” lub inne podobnie ogólne wyjaśnienie.

Istnieją dwa powody, dla których chłopiec reaguje w ten sposób. Po pierwsze, jedenastolatkowi trudno jest wyrazić swoje uczucia w momencie, gdy pada konkretne pytanie. Po drugie, sposób, w jaki rodzice się wyrażają, komunikuje mu: „Jesteś dla nas problemem. Bardziej nam się podoba, kiedy jesteś szczęśliwy”. W ten sposób Marco traci poczucie własnej wartości: zamiast dowiedzieć się więcej o sobie i swoim życiu, doświadcza tego, że jego uczucia są dla rodziców kłopotliwe. Dodatkowo nie daje się mu okazji do wyrażenia własnych uczuć w jego języku osobistym, a to mogłoby rozwiązać dwie kwestie: wyzwolić go z ponurego nastroju i umożliwić mu otwarcie się przed rodzicami. Wówczas więcej by się o nim dowiedzieli.

Jeśli rodzice Marca rzeczywiście chcą dostrzec swojego syna, muszą jedynie opisać to, co rzeczywiście widzą, i okazać zainteresowanie: „Widzę, że masz teraz problemy z zadaniami szkolnymi, Marco. Czy zastanawiałeś się, dlaczego tak jest?”. Możliwe, że odpowiedzią, jaka padnie, nadal będzie: „Nie”, ale rodzice mogą kontynuować rozmowę, mówiąc: „Chciałbym się tego dowiedzieć. Czy potrzebujesz pomocy przy zadaniu?”. W ten sposób nie zdefiniowano ani nie rozwiązano problemu − ale na tym etapie nie to jest ważne. Ważne jest, że Marco czuje się dostrzeżony oraz że jego uwaga zostaje skierowana we właściwym kierunku: do wnętrza, na siebie. Być może chwilę później znajdzie odpowiednie słowa na opisanie tego, co się z nim dzieje, a może stanie się tak dopiero po upływie kilku dni. Często dzieci – tak samo jak osoby dorosłe – potrzebują czasu na rozważania i refleksje.

Przykład 3.

Do rodziny pięcioletniej Sophie przyjeżdżają na weekend goście i wręczają dziewczynce dużą torebkę cukierków. Zachwycona, chodzi po mieszkaniu, jedząc słodycze garściami. Jej rodzice stoją przed tym samym wyborem, co rodzice Marca: dostrzec ją czy wychować?

Czy powinni czule na nią spojrzeć i powiedzieć: „Lubisz jeść dużo cukierków, prawda, Sophie?”. Czy też raczej: „Sophie! Weź jednego cukierka i daj mi tę torebkę, tak żeby coś zostało na jutro!”. A może powinni wybrać opcję bardziej pedagogiczną: „Sophie... Czy nie sądzisz, że można by zostawić trochę na jutro?”.

Dwie ostatnie uwagi są nie tylko niepotrzebne. Wywołują jeszcze dodatkowo pozornie niewinny skutek: rujnują u Sophie poczucie zmysłowego dobrego samopoczucia i jej doświadczenie bycia częścią społeczności − tej rodziny. Z czasem sama, w naturalny sposób nauczy się, ile jeść słodyczy. Komentarze rodziców służą jedynie im samym, a nie Sophie. Wypowiadanie tych słów pozwala im czuć się przydatnymi, jak gdyby chcieli potwierdzić w oczach gości swoją reputację dobrych rodziców.

Przykłady, które przytoczyłem, pokazują, że jako rodzice musimy jedynie dostrzegać to, co i tak widzimy. Staje się to nieco trudniejsze, gdy nasza własna historia, nasze uprzedzenia, ideologia czy egoizm działają jak filtr umieszczony pomiędzy siatkówką oka a strunami głosowymi, kiedy nasze poglądy i opinie stają na drodze miłości i otwartości. Dzieje się tak szczególnie wtedy, gdy zachowanie dzieci czy nastolatków jest wypaczone przez frustrację i ból. Tym, czego najbardziej w takich momentach potrzebują, jest bycie dostrzeżonym, a nie osądzonym.

DOSTRZEGANIE I OCENA

Jak powiedziałem wcześniej, w przeszłości celem wychowania dzieci było przede wszystkim posłuszeństwo, przystosowanie i grzeczne zachowanie. O poczuciu własnej wartości prawie się nie wspominało, natomiast troska o wiarę dziecka w siebie pojawiała się tylko wtedy, gdy miało ono trudności z nauką w szkole.

W latach trzydziestych XX wieku wychowawcy i psychologowie zaczęli interesować się dziećmi, którym w opinii otoczenia brakowało wiary w siebie. Doszli do wniosku, że brak ten został spowodowany przez ciągłe poprawianie i krytykowanie dzieci przez rodziców. Według mnie ta diagnoza jest niewłaściwa, a konkluzja niepełna. Dzieciom tym być może brakowało wiary w siebie, ale ich prawdziwym problemem było bardzo niskie poczucie własnej wartości.

Wspomniani specjaliści mieli jednak rację, twierdząc, że krytycyzm niszczy zarówno poczucie własnej wartości, jak i wiarę w siebie. Jak już wspomniałem, w określonych warunkach pochwały są istotne dla rozwoju wiary w siebie, jednak przekonanie, że chwalenie jest korzystne dla rozwoju zdrowego poczucia własnej wartości, również wynika z fundamentalnego nieporozumienia. W rzeczywistości pochwały mogą być tak samo destrukcyjne dla poczucia własnej wartości, jak krytycyzm. Nie chcę przez to powiedzieć, że powinno się zabronić rodzicom chwalenia swoich dzieci. Oznacza to, że dbanie o poczucie własnej wartości u dzieci może się dokonać tylko poprzez ich dostrzeżenie. Oto przykład.

Przykład 4.

Trzyipółletni Larry siedzi przy stole w kuchni, czekając na powrót mamy z pracy. Ojciec sugeruje mu, żeby sobie porysował, to czas mu szybciej upłynie. Godzinę i sześć obrazków później mama wraca do domu. Larry biegnie do drzwi wejściowych i daje jej ostatni z obrazków, mówiąc: „Zobacz, mamo, to dla ciebie!”.

Mama bierze rysunek, spogląda na niego i mówi: „Jest naprawdę dobry, Larry. Jakim jesteś utalentowanym rysownikiem!”. Mimo że matka z czułością pochwaliła rysunek, Larry czuje się, że nie nawiązał z nią kontaktu. Larry nie pobiegł do mamy z obrazkiem po to, by go oceniła. Dał jej podarunek, bo ją kocha i za nią tęsknił. Gdyby zamiast rysować oglądał z ojcem książkę z obrazkami, poprosiłby matkę, by spojrzała na obrazek w książce. Gdyby oglądał telewizję, prawdopodobnie powiedziałby: „Mamo chodź i zobacz!”.

Chodzi o to, że Larry daje swojej mamie siebie – swoją egzystencję w danym momencie. A w odzewie na ten spontaniczny, osobisty wyraz uczuć otrzymuje ocenę. W tej sytuacji nie ma znaczenia, czy ta ocena jest pozytywna, czy negatywna. Gdyby matka Larry’ego była świadoma, jak zadbać o poczucie wartości swego syna, być może przyjęłaby podarunek, mówiąc: „Dziękuję, Larry. Sprawiłeś mi dużą radość”. Albo: „Dziękuję, Larry… Nie widzę dobrze, co ten obrazek przedstawia. Czy możesz mi powiedzieć?”. Albo: „Cześć, kochanie. Tęskniłam za tobą!”. W praktyce może powiedzieć właściwie prawie wszystko – jeśli tylko ofiaruje mu spontaniczną, osobistą reakcję.

Oczywiście nie jest tak, że matka Larry’ego powstrzymuje swą spontaniczną reakcję, żeby oszukać syna. Jej słowa są efektem przekonania, że w ten sposób należy mówić do dzieci, jeśli chce się im okazać czułość i dać wiarę w siebie. Jej wiedza na temat interakcji z dzieckiem pochodzi z jej własnego dzieciństwa, kiedy sądzono, że dziecko jest czymś zasadniczo różnym od osoby dorosłej. Ale gdyby mąż mówił do niej w taki sposób, w jaki ona zwróciła się do Larry’ego, poczułaby się traktowana protekcjonalnie i samotna.

Larry również nie czuje się komfortowo ze słowami matki, ale kocha ją i czuje, że ona też go kocha, więc zaczyna z nią współdziałać. Po jakimś czasie, kiedy poznał już zasady tej gry, przestaje mówić: „Zobacz, mamo, co dla ciebie zrobiłem!”, a zamiast tego woła: „Zobacz mamo, czy to nie jest dobre?” lub „Zobacz mamo, jestem zdolny, prawda?”. Jego punkt widzenia na życie zmienił się z ,,być” na „potrafić” – z „istnieć” na „osiągać”.

Przyjemność i przykrość to chwilowe reakcje emocjonalne, a jednak wywierają trwały wpływ na osobowość dzieci, jeśli ocenianie pojawia się w ich życiu bardzo często. Dlatego okazywanie dzieciom miłości przez pochwały lub krytykę ma długotrwały wpływ na rozwój ich osobowości. Koncentrując się na pochwałach i krytyce, kreujemy osobowości zależne, sterowane zewnętrznie. Dzieci wychowane tą metodą mają niskie poczucie własnej wartości, brakuje im zdolności samooceny, a dodatkowo marnują swoją żywotność na − trwające czasem przez całe życie − próby zdobycia sympatii innych i działania w sposób, jaki wydaje im się właściwy. Dodatkowo poprzez nieustanne dążenie do akceptacji mają one tendencję do nadmiernego egocentryzmu.

Mniej więcej od początku XVIII wieku do lat pięćdziesiątych XX wieku krytyka była najpotężniejszym instrumentem władzy w rękach dorosłych. W niektórych rodzinach nadal tak jest. Wiele społeczeństw stoi na straży teorii, że dzieci mogą stać się dobrymi ludźmi tylko wtedy, kiedy nieustannie mówi im się, jakie błędy popełniają. Pojawiające się w wielu krajach zachodnich po drugiej wojnie światowej nowe metody wychowania przedszkolnego odrzucały mechanizm kontroli, jakim był krytycyzm, a wprowadzały na jego miejsce pochwałę.

Niektóre rodziny wolą mieć dzieci sterowane zewnętrznie, zupełnie tak, jak niektóre społeczeństwa preferują zewnętrznie sterowanych obywateli. Jednak z punktu widzenia zdrowia psychicznego jest to wybór bardzo niefortunny. Poczucie własnej wartości jest egzystencjalnym mechanizmem odpornościowym: dobrze rozwinięte predestynuje do szczęścia i uodparnia na zranienia, sprawia także, że nasze relacje z innymi są bardziej satysfakcjonujące, a życie lepsze.

Wielu rodziców potrafi docenić wartość tego nowoczesnego podejścia do wychowania, a jednak ciągle gnębi ich niepokój, że stracą władzę w rodzinie. Co więcej, boją się, że nie będą mogli określić ram i norm potrzebnych dzieciom do prawidłowego rozwoju. Wkrótce wyjaśnię, że obawy te są zbyteczne. Jedyna władza, jakiej rodzice muszą się zrzec, to władza dyktatorska.

Dawanie dzieciom poczucia wartości

Zgodnie z szablonowym podejściem często myślimy i działamy tak, jak gdyby nasza relacja z dzieckiem była jednokierunkową ulicą, po której ruch odbywa się tylko od nas do nich. Współczesnych rodziców bezustannie nurtuje także pytanie, czy wystarczająco dużo dają swoim dzieciom – uwagi, miłości, bycia razem, stymulacji, opieki i poczucia własnych możliwości. To bardzo dobrze – jeśli pamiętamy, że poczucie własnej wartości naszych dzieci w dużej mierze zależy także od tego, do jakiego stopnia doświadczają one, iż są wartością dla nas. Im więcej pozwolimy, by nam dały, tym zdrowsze stanie się ich poczucie własnej wartości.

Z posiadaniem dzieci wiąże się wiele radości: cieszą nas ich uśmiechy, oddanie, zainteresowanie, troskliwość i ciekawość. Jesteśmy zadowoleni, kiedy przynoszą nam śniadanie do łóżka, dobrze radzą sobie w szkole, odnoszą sukcesy w sporcie, zakładają rodziny, rodzą nam wnuki, odwiedzają nas – i jest niezwykle ważne, byśmy okazywali im z tego powodu nasze zadowolenie. Ale wszystko to są tylko powierzchowne przykłady tego, co dzieci mogą dać swoim rodzicom.

Prawdziwym darem od dzieci są wyzwania egzystencjalne, jakimi obdarzają nas tylko dlatego, że są tym, kim są. Dzieci zmuszają nas do przemyślenia naszych destrukcyjnych wzorców i sprawiają, że zastanawiamy się, czy nadajemy się na rodziców. Demaskują nasze płytkie pedagogiczne próby manipulacji i domagają się naszej obecności. Obrażają nas, odrzucając nasze dobre rady i wskazówki, dumnie i rzeczowo domagając się prawa do inności. A postępując w sposób destrukcyjny, zmuszają nas do uznania naszych błędów.

Krótko mówiąc: ich wyjątkowa kompetencja robi tak wielkie wrażenie, że albo musimy ją dostrzec, albo samych siebie okłamywać.

Tak jak wielu z nas, dorastałem z bardzo niskim poczuciem własnej wartości i często miewam problemy z ustaleniem, kim naprawdę jestem. Miotam się: raz trzymam się w cieniu, innym razem jestem przemądrzały. Nic dziwnego, że właśnie moja przemądrzałość zawsze najbardziej drażniła mojego syna. Osoby, którym trudno jest traktować poważnie siebie samych, często w karykaturalny, przesadny sposób podkreślają swoją powagę. Oczywiście takie zachowanie wcale nie pomaga ani im, ani innym.

Przypominają mi się szczególnie trzy sytuacje, kiedy to mój syn – z miłością, ale bezwzględnie – przekłuł mój balonik. W pierwszych dwóch latach jego życia często czułem się bardzo niepewnie, nie wiedziałem, co powinienem robić z nim i ze sobą. Ta niepewność w połączeniu z moją wrodzoną chimerycznością sprawiała, że od czasu do czasu krzykiem wyładowywałem na nim swoją frustrację. Oczywiście był tym do głębi poruszony i przerażony, jednak ja nie wiedziałem, co z tym zrobić.

Kiedy skończył dwa lata i potrafił już chodzić, położył kres mojemu całkowicie bezsensownemu zachowaniu. W trakcie jednego z moich wybuchów wybiegł z pokoju na korytarz. Ja oczywiście poszedłem za nim. Znalazłem go na klatce schodowej – siedział na czwartym stopniu schodów, tak że nasze oczy były na jednym poziomie. Zakrywał rękami uszy i piorunował mnie wzrokiem pełnym prawdziwego gniewu. W tym momencie zdałem sobie sprawę, że być może powinienem wziąć na siebie odpowiedzialność za własną niekompetencję, a nie winić jego.

Przewijamy taśmę o dziesięć lat do przodu. Jako dwunastolatek gorąco interesował się wężami i gadami. Pewnego dnia przyszedł do mnie rozpromieniony i powiedział, że ojciec jednego z kolegów zaoferował mu do kolekcji pytona.

– Naprawdę chciałbym go mieć – powiedział. – Mogę?

Zwrócił się z tym pytaniem do mnie, ponieważ wiedział, że matka jako dziecko trzymała w domu gady i nie miałaby nic przeciwko pytonowi, a ja miałem pewną fobię na punkcie węży. Trudno mi było się zgodzić, a jeszcze trudniej powiedzieć nie, więc poprosiłem go o trochę czasu do namysłu. Powiedziałem, że dam mu odpowiedź po powrocie ze szkolenia, na które wybierałem się w weekend.

W sobotę, kiedy wróciłem do domu na lunch, zastałem syna w garażu z zaangażowaniem zajmującego się piłowaniem desek i wbijaniem gwoździ.

– Co robisz? – zapytałem.

– Terrarium! – odpowiedział.

– Po co? – zapytałem.

– Dla węża, oczywiście! – odpowiedział.

Nie wiem, czy był to przejaw neurotyzmu czy nie, ale poczułem, że ta sytuacja wymaga nieco ojcowskiej stanowczości:

– Ale jeszcze tego nie uzgodniliśmy, Nicolai!

– Wiem. Domyślam się, że zaraz powiesz mi, kiedy podejmiesz decyzję.

Serdecznie i uprzejmie udzielił mi kolejnej, zasłużonej lekcji wzajemnego szacunku. Ponieważ wiedział, czego chce, śmiało dążył do celu, a jednocześnie oczekiwał, że ja też zdecyduję, czego chcę, i kiedy to uczynię – poinformuję go o tym.

Ostatni epizod miał miejsce pół roku po tym, jak wyprowadził się z domu. Wraz z żoną planowaliśmy duże przyjęcie w ogrodzie dla rodziny i przyjaciół, poprosiłem więc Nicolai, by przyszedł do nas i pomógł przy podawaniu posiłków. Muszę w tym miejscu dodać, że z pasją oddaję się gotowaniu, ale denerwuję się, gdy przygotowuję duże i ważne przyjęcia.

– Muszę się nad tym zastanowić – powiedział.

Dwa dni później zadzwonił i powiedział:

– W porządku, chętnie pomogę. Kiedy mam przyjść?

Przyjęcie rozwijało się bez przeszkód. Mój syn ustawił stół, pięknie go nakrył, rezerwując dla siebie miejsce obok mnie, i podał pierwsze dwa dania. Kiedy w końcu zrobiłem sobie przerwę i przyszedłem do gości, usiadł obok mnie. Mogłem wówczas wyrazić zadowolenie z jego towarzystwa i ciężkiej pracy. Zamiast tego szybko zlustrowałem stół i powiedziałem:

– Te talerze trzeba zmienić, Nicolai!

Zastygł, a jego oczy zrobiły się czarne jak węgiel. Po krótkim wahaniu spojrzał na mnie dokładnie tak, jak wtedy na schodach, i powiedział:

– Ile za to dostanę?

Pierwszą reakcją, jaka przyszła mi do głowy, było: „Masz na myśli zapłatę? Rodzicom pomaga się bez wynagrodzenia! Pomyśl tylko, ile myśmy ci dali”. Kolejną było uznanie jego zachowania za znak naszych czasów – to jest zawsze dobre wytłumaczenie – i dlatego pomyślałem, że dzisiaj młodym ludziom za często wydaje się, że mogą odzywać się do nas, jak do równych sobie. Aż w końcu w przypływie wysokiego mniemania o sobie poczułem urazę: „Musi sobie zdawać sprawę z tego, jak wiele to przyjęcie dla mnie znaczy!”. Na szczęście dla nas obu – i dla naszej wzajemnej relacji – żadnej z tych myśli nie wypowiedziałem na głos.

Musiały upłynąć dwadzieścia cztery godziny, zanim zrozumiałem, że zachowałem się jak osioł. Kiedy to do mnie dotarło, po raz pierwszy od wielu lat poczułem wstyd. Poprosiłem go o przyjacielską przysługę, a on zaoferował swoją pomoc jak przyjaciel. W przebłysku kolosalnego egoizmu odezwałem się do niego, jak do najemnego pracownika. Nic dziwnego więc, że zażądał zapłaty!

Spędzając czas z naszymi dziećmi, doświadczamy setki takich przebłysków. Zarówno dla naszego poczucia własnej wartości, jak i dla poczucia własnej wartości naszych dzieci ważne jest, byśmy je zauważali i wyrażali to – wypowiedzią i zmianą w zachowaniu – tak szybko jak to możliwe. Najlepiej robić to od razu, ale jeśli się nie uda, to później tego samego dnia albo nawet po dziesięciu latach.

Rodziny zastępcze i rodziny, w których żyją dzieci fizycznie lub umysłowo upośledzone, powinny być szczególnie świadome, że poczucie własnej wartości pochodzi z dwóch źródeł – z bycia dostrzeganym i poczucia, że jest się cenionym. U dzieci mających potrzeby szczególne, rozwój poczucia własnej wartości może zostać zablokowany, kiedy odczują, że są dla swoich rodziców ciężarem. Może do tego doprowadzić kilka przyczyn.

Dzieci upośledzone, u których możliwości osiągnięć intelektualnych czy fizycznych bywają mocno ograniczone, są uzależnione od swoich rodziców. Proszenie o pomoc zawsze – bez względu na to, czy jest się osobą upośledzoną, starszą, niedołężną, żyjącą z zasiłku socjalnego czy uchodźcą – wpływa negatywnie na poczucie własnej wartości.

W wypadku dzieci upośledzonych istnieje także ryzyko, że nie będą one dostrzegane, jedynie obserwowane. Dodatkowo, z uwagi na ograniczone możliwości wykonywania różnych czynności, mają one również trudności z postrzeganiem siebie jako osób wartościowych dla swoich rodziców.

Dlatego rodzice dzieci upośledzonych muszą być w swoich spontanicznych reakcjach wobec nich uczciwi i autentyczni – nawet gdy czują się poirytowani, zniechęceni i wyczerpani. Muszą w tych reakcjach odnosić się do faktu, że dziecko istnieje, a nie tylko do jego osiągnięć. Wielu rodziców robi to niechętnie, obawiając się, że zranią swoje dziecko i zamiast tego koncentrują uwagę swoją i dziecka na tym, co ono potrafi osiągnąć. Jest to dobre dla budowania u dziecka wiary w siebie i może doprowadzić do jego większego uniezależnienia się, ale nie wpływa na rozwój jego przekonania o własnej wartości.

Większość sygnałów i reakcji pozytywnie wpływających na poczucie własnej wartości u dziecka nie zależy od wieku i stopnia upośledzenia. Oczywiście niemowlęta nie czują się pozbawione własnej godności z powodu zależności od innych – przyjmują miłość, opiekę i pożywienie automatycznie. Ale dzieci nieco starsze oraz te, które utraciły kontakt ze swoimi biologicznymi rodzicami i żyją w rodzinach adopcyjnych czy zastępczych, nie uważają już opieki za rzecz oczywistą. Są całkowicie świadome tego, że inni ludzie robią to, za co zwykle odpowiadają rodzice biologiczni, i szybko zaczynają się czuć dłużnikami tych ludzi.

Większość dzieci w takiej sytuacji aż do osiągnięcia dorosłości nie potrafi słowami wyrazić wdzięczności. Wcześniej uczucia te często ujawniają się pod postacią agresji, powściągliwości w wyrażaniu emocji albo poprzez przesadne pragnienie dostosowania się i współdziałania. Kiedy pojawiają się takie zachowania, rodzice powinni odebrać je jako znak, że zawładnęła nimi obsesja dawania. Muszą nieco przystopować i przyjąć to, co chcą im dać dzieci.

NIEWIDZIALNE DZIECI

Niektóre dzieci dorastają w rodzinach, w których są jakby niewidzialne w tym sensie, że nigdy nie dostrzega się ich takimi, jakimi są, ani tego, co czują. Czasami może to trwać przez całe dzieciństwo i nastoletniość lub tylko w niektórych okresach życia, na przykład w wieku dojrzewania.

Przykład 5.

Wspominałem wcześniej o Alecii, którą poznałem, kiedy jej rodzice chcieli się ze mną skonsultować. W wieku trzynastu lat miała ogromną nadwagę i była już weteranką wielu diet. To właśnie problem z nadwagą kazał jej rodzicom szukać pomocy. Kiedy wyrwało się jej: „Wszystko, co we mnie widzicie, to tylko moje ciało!”, przypomniała rodzicom, jak ważne jest, aby widzieli w niej osobę, która ich kocha. Na szczęście dla niej samej, Alecia jest jedną z tych młodych osób, które mają zdrowego ducha walki i umieją wyrażać swoje uczucia. Wiele osób w jej wieku nie potrafiłoby zaprotestować tak żarliwie i tak celnie. Onieśmielone, siedziałyby biernie na krześle, podczas gdy dorośli rozmawialiby o niepokojących zjawiskach w ich zachowaniu.

Alecia należy do tej kategorii dzieci, które nie są dostrzegane, tylko obserwowane. W jej wypadku jest tak dlatego, że ma nadwagę, ale powodem równie dobrze mogłaby być niedowaga, upośledzenie, uderzające piękno lub inna wyróżniająca się cecha. W podobnych sytuacjach jako rodzice popełniamy dwa błędy. Często koncentrujemy się tylko na sprawach powierzchownych, jednocześnie żywiąc obawę, że właśnie to samo może spotkać nasze dzieci ze strony kolegów. Boimy się, że rówieśnicy będą dokuczać naszej córce z powodu jej otyłości, co nadszarpnie jej wiarę we własne siły. Dlatego całą naszą miłość i oddanie koncentrujemy na wspieraniu jej w wysiłkach pozbycia się nadwagi, choć w ten sposób stwarzamy sytuację, przed którą sami chcemy ją uchronić! Nie robimy tego umyślnie, ale nasza uporczywa troska sprawia, że córka odczuwa takie samo zażenowanie, w jakie wprawiłyby ją sarkazm czy docinki kolegów.

Drugim błędem, jaki popełniamy, jest uciekanie się do zbyt prostych wyjaśnień i nietrafnych działań interwencyjnych, które jedynie wzmagają problemy wpływające na wystąpienie określonych objawów. Oto przykład: kiedy dziecko z nadwagą objada się kompulsywnie, sądzimy, że jest z jakiegoś powodu nieszczęśliwe i że jeśli uda nam się odkryć ów powód, przestanie za dużo jeść. Jednak życie rzadko okazuje się takie proste. Ludzie objadają się lub głodzą z różnych powodów – wpływają na to określone, występujące na danym etapie życia problemy, których nie potrafią samodzielnie rozwiązać. W większości wypadków największy ból sprawia to, że człowiek nie czuje się dostrzegany. Ten ból jest w nim na długo przed pojawieniem się innych zauważalnych sygnałów.

Proponuję, byśmy nie próbowali likwidować tych objawów i bawić się w detektywów rozwiązujących zagadki, ale zaczęli myśleć w nowy, niełatwy, a jednak dający satysfakcję sposób. Autodestrukcyjne zachowania u dzieci ujawniają tylko część ich osobowości. Pozostała jej część jest zdrowa, pełna wigoru. Dzieci bywają nierozsądne, irracjonalne, wylewne, zagniewane, nieszczęśliwe, dziecinne, irytujące, wymagające i aktywne. Jednak często tracą kontakt z pierwotną, zdrową częścią swojej osobowości. A zaczyna się od tego, że przestaje ona być w rodzinie mile widziana, co doprowadza w końcu dziecko do stanu, którego nie można już ignorować. W konflikcie pomiędzy zdrową i niezdrową częścią osobowości, ta zdrowa została pokonana.

Nasze zadanie jest więc jasne: musimy pomóc dziecku odzyskać zdrową, pełną werwy część siebie i zachęcić je do powrotu na łono rodziny, gdzie przez długi czas nie czuło się mile wdziane. Tylko w taki sposób na dłużą metę wzmocnimy jego poczucie własnej wartości.

Jeśli z kolei spróbujemy zwalczać niezdrowe cechy u naszych dzieci, stosując tzw. motywację albo siłę i krytycyzm, uda nam się jedynie osłabić ich władzę nad dzieckiem. Cechy te zostaną stłumione, ale nie zachęci to zdrowej części osobowości dziecka do zajęcia ich miejsca. Z początku taktyka ta może wydawać się skuteczna, ale za taki sukces płaci się wysoką cenę, ponieważ człowiek działający w sposób autodestrukcyjny z biegiem czasu postrzega siebie jako osobę autodestrukcyjną, w ogóle nie zaznajamiając się ze zdrowymi elementami swojej osobowości.

Innymi słowy, u dzieci często pojawiają się sygnały, które dorośli niesłusznie interpretują jako sposoby zwrócenia na siebie uwagi i na których się skupiają. Jednak w rzeczywistości dzieci chcą być zauważone takimi, jakimi są – jest to pragnienie, którego nie potrafią wyrazić.

Dlaczego dzieci stają się niewidzialne?

Dzieci stają się w rodzinach niewidzialne z wielu powodów. Niektórzy rodzice – na przykład ci, którzy uważają, że dzieci powinny przede wszystkim nauczyć się, jak „należy się zachowywać”, oraz ci, którzy nie wierzą, że powinny nauczyć się być sobą – w aktywny sposób próbują kształtować je na określoną modłę. To samo dzieje się także w bardziej elastycznych, nowoczesnych rodzinach, w których tak dużą wagę przywiązuje się do sensowności zachowań i zdrowego rozsądku – dzieci szybko uczą się wtedy, jak oderwać się od bardziej bezsensownej, irracjonalnej strony swojej osobowości.

Dzieci mogą się stać niewidzialne również w rodzinach, gdzie życie małżeńskie rodziców jest tak problematyczne i dramatyczne, że dochodzą one do wniosku, iż nie ma tam dla nich miejsca. Zdarza się też, że dziecko niesłychanie różni się od rodzeństwa, a rodzina uznaje to za problem. Na brak uwagi cierpią też dzieci mające niepełnosprawnego brata lub siostrę albo wychowywane przez samotnego rodzica, który czuje się przeciążony obowiązkami.

Dzieci i nastolatki stają się niewidzialne w swoich rodzinach, jeśli od najmłodszych lat przypisywano im określoną rolę, np. małej księżniczki tatusia, inteligentnej i spokojnej, kłopotliwego, rodzinnego introwertyka albo rodzinnego błazna.

Przykład 6.

Czternastoletnia Lisa mieszka ze swoją matką, ojczymem i dwiema młodszymi siostrami. Jest ładną, inteligentną, dobrze radzącą sobie w szkole dziewczynką. Nie ma żadnej bliskiej przyjaciółki i nigdy takiej nie miała – sama tego żałuje, ale nie jest z tego powodu szczególnie nieszczęśliwa.

Rodzina zwróciła się w jej sprawie po poradę do specjalisty. W tej gadatliwej rodzinie Lisa uznawana jest za osobę dziwną. Jej milczenie doprowadza innych do frustracji. Sama z siebie mówi bardzo niewiele, a kiedy zada jej się pytanie, udziela jednosylabowych odpowiedzi. Niedawno zapytała swoich rodziców, czy może wyprowadzić się z domu „do szkoły z internatem lub czegoś podobnego”. Rodzice nie sprzeciwiają się temu pomysłowi, ale zapytują o motywy pomysłu. Tutaj napotykają dobrze im znaną przeszkodę: Lisa nie potrafi odpowiedzieć na tego typu osobiste pytanie.

Z biegiem lat problem ten ulegał wzmocnieniu. Kiedy rodzice zadają córce osobiste pytanie – np. „Czy jest coś, z czego jesteś niezadowolona?” – Lisa poważnie się nad tym zastanawia i próbuje znaleźć właściwe słowa, by wyrazić w sposób zrozumiały dla rodziców to, co czuje. Ale zanim jej się to udaje, rodzice tracą cierpliwość i pytają dalej: „Czy uważasz, że zbyt wiele od ciebie w domu wymagamy? Czy masz problemy w szkole? Lisa, czy jest coś, co szczególnie ci się nie podoba?”.

Wyczuwając niecierpliwość i bezradność rodziców, Lisa czuje się zawstydzona tym, że tak wiele trudności sprawia jej wyrażenie własnych uczuć. Aby przestać być obiektem zainteresowania, odpowiada: „Nie!”. Naturalnie taka odpowiedź powoduje u rodziców jeszcze większą frustrację, ponieważ robią, co mogą, by okazać jej troskę. Sytuacja jest z pewnością równie nieprzyjemna dla Lisy. Jak wszystkie inne dzieci i nastolatki znajdujące się w podobnej sytuacji już dawno doszła do wniosku, że ponieważ jej ukochani rodzice są doskonali, to z nią musi coś być nie tak.

Po pewnym czasie Lisa znajduje odpowiedź na pytanie zadawane przez rodziców. Mówi: „Myślę, że być może łatwiej będzie mi odnaleźć siebie, kiedy będę mieszkać poza domem” – niewiarygodnie dogłębne i szczere spostrzeżenie. W rzeczywistości przez niemal całe swoje życie Lisa była w swojej rodzinie niewidzialna. Ponieważ jednak rodzice okazywali jej troskę i miłość na tak wiele innych sposobów, integralność jej osoby tak naprawdę nigdy nie została naruszona, a Lisa zachowała „siebie” w stanie nietkniętym. Prawdziwa Lisa żyje gdzieś w niej, wraz z tęsknotą za byciem dostrzeżoną. Porzuciła nadzieję, że rodzice ją dostrzegą i z tego wynika jej nadzieja, że wyjeżdżając z domu, będzie w stanie odnaleźć siebie.

Trudności z wyrażaniem uczuć są u niej ściśle związane z niewidzialnością. Kiedy zachęci się ją do mówienia i wykaże wystarczająco dużo cierpliwości, potrafi powiedzieć więcej niż zwykle, choć zawsze z ogromnym trudem. Przez całe życie jej zachowanie i nastroje były błędnie interpretowane. Żyła w przekonaniu, że jest taka, jaką widzą ją rodzice, a nie taka, jaka wydaje się sobie „w środku”. Naturalnie z każdym dniem z coraz większą niechęcią pozwalała tej „złej, wewnętrznej stronie swej osobowości” dochodzić do głosu.

Jednak nie tylko Lisie było trudno. Jej matka czuła się winna z powodu braku bliskości i kontaktu z Lisą, a ojczym był sfrustrowany faktem, że Lisa wciąż na nowo odrzuca jego dobrą wolę i zainteresowanie. Plan Lisy był realistyczny: wiedziała, ze jedyną metodą ułożenia sobie dobrych kontaktów z rodziną jest odnalezienie siebie własnym sposobem. Potrzebowała praktyki w wyrażaniu siebie wobec ludzi, którzy nie mają na jej temat ustalonego z góry zdania.

Na szczęście dla samej siebie potrafiła znaleźć rozwiązanie problemu, będąc jeszcze nastolatką. Wiele osób podobnych do niej nie zdaje sobie sprawy ze swojej sytuacji jeszcze na długo po osiągnięciu dorosłości. Niektóre dzieci bardzo wcześnie zaprzestają wysiłków mających na celu bycie dostrzeżonym i w konsekwencji izolują się od rodziców, przejmując egzystencjalną odpowiedzialność za samych siebie. Tę grupę opiszę w rozdziale V.

Od niewidzialnego do widzialnego

Co powinni zrobić rodzice, gdy zdadzą sobie sprawę, że mają ,,niewidzialne dziecko” – dziecko, którego indywidualnej osobowości z jakiegoś powodu nie potrafili dostrzec? Jak mogą przekonstruować rodzinę i włączyć w nią dziecko, które było wcześniej emocjonalnie wykluczone?

Po pierwsze: muszą wybaczyć sobie nawzajem i sobie samym! Mam tu na myśli nie ten szybki sposób wybaczania, tak popularny w dzisiejszych czasach, polegający na zapomnieniu tego, co było, i rozpoczęciu wszystkiego od nowa. Chodzi mi o wybaczenie w dobrym staromodnym znaczeniu tego słowa, kiedy dajemy sobie czas na zaakceptowanie naszej winy i odpowiedzialności i kiedy spoglądamy sobie nawzajem w oczy. W tego typu sytuacjach trzeba zobowiązać się do nauczenia się czegoś nowego – o swoim dziecku, rodzinie i sobie samym.

Jest to proces czasochłonny, ale niezwykle istotny, jeśli u dziecka ma rozwinąć się zdrowe poczucie własnej wartości. Jeśli uczuciem dominującym stanie się poczucie winy albo jeśli zostanie ono wyparte, dziecko odbierze to jako sygnał i zinterpretuje go mylnie w sposób: „Moi rodzice uważają, że byli złymi rodzicami. To musi oznaczać, że nie są zadowoleni ze mnie takiego, jakim jestem. W przeciwnym wypadku nie czuliby się winni”. Kiedy dzieci dostrzegają, że rodzice czują się winni, ich poczucie własnej wartości obniża się jeszcze bardziej, a wszystkie konstruktywne działania podejmowane przez rodziców okazują się często daremne.

Rodziny powinny także trzymać się swoich tradycji. Jeśli np. w rodzinie wcześniej wiele rzeczy robiono wspólnie, nadal powinno tak być, jeśli zaś jej członkowie byli bardziej niezależni – i ta tradycja powinna być kontynuowana. Rodzice, którzy chcą wykorzystać okazję przywracania dziecku „widzialności”, powinni to robić tylko wtedy, jeśli są niezadowoleni z obecnego stanu rzeczy, a nie dla dobra dziecka.

Dużo trudniejsze wyzwanie stanowi dla rodziców uświadomienie sobie, że żyją pod jednym dachem z całkowicie obcym człowiekiem – dzieckiem, które odbiera rzeczywistość inaczej niż wszyscy i które pod wieloma względami nie przypomina latorośli, jaką „znają” od pięciu, dziesięciu czy piętnastu lat. Zadanie rodziców polega na wyzbyciu się poprzednich wyobrażeń na temat swojego dziecka i przyjęciu go z największą otwartością i elastycznością, na jaką nas stać. Zadania tego nie można podejmować w duchu poświęcenia, ale tak, by dziecko wiedziało, że rodzice są gotowi zmodyfikować swoje dotychczasowe granice i bariery.

Pamiętajmy, że najgłębiej schowane ja dziecka – ja, które przez tak długi czas żyło w ukryciu – będzie czuło się odsłonięte i bezbronne. Proces stawania się „widzialnym” zabiera dużo czasu. Mogą minąć lata, zanim u dziecka rozwinie się wystarczająco duże poczucie własnej wartości i zaufanie do innych ludzi, by odważyło się wyrazić swoje najskrytsze myśli i uczucia. Nie oznacza to, że rodzice powinni chodzić przed nim na paluszkach, ale na pewno powinni powstrzymać się od krytyki, reprymend i przekonania o własnej nieomylności. Z pewnością cała rodzina skorzysta na wyrzuceniu z rozmów uwag tego typu.

PRZEMOC TO PRZEMOC

Integralność i poczucie własnej wartości są ze sobą powiązane. Im skuteczniej rodzice dbają o integralność osoby swojego dziecka, tym bardziej jest prawdopodobne, że rozwinie się u niego zdrowe poczucie własnej wartości. Przemoc, jak już wcześniej wspomniałem, stanowi naruszenie integralności dziecka i dlatego właśnie niekorzystnie wpływa na jego poczucie wartości.

Fakt, że posiadamy prawo, które zabrania stosowania wobec dzieci przemocy fizycznej, nie oznacza, że inne formy przemocy są nieszkodliwe. Po prostu innych przejawów przemocy nie zaklasyfikowaliśmy do przestępstw.

Ukuliśmy wiele określeń na przemoc fizyczną. W Danii mówi się o prawie rodziców do wymierzania kar cielesnych oraz o laniu i klapsach. W Stanach Zjednoczonych rodzice mówią o dyscyplinowaniu i dawaniu klapsów. W większości kultur pojawiają się właściwe im nazwy, czasami nawet nieco pieszczotliwe, których używa się na własne usprawiedliwienie. Jednak żaden eufemizm nie może ukryć faktu, że przemoc jest przemocą i że niszczy ona poczucie własnej wartości i godności zarówno ofiary, jak i sprawcy.

Z moich doświadczeń wynika, że rodziców, którzy stosują przemoc wobec dzieci, można podzielić na trzy grupy. W pierwszej z nich stosowanie przemocy płynie z przekonania lub wyznawanej filozofii życiowej. Tacy rodzice mówią: „No cóż, nie sądzę, żeby klaps w pupę wyrządził dziecku krzywdę, kiedy na to zasłuży”. Przyparci do muru przyznają zwykle, że wcale tak nie uważali, zanim zostali rodzicami. To, że zmienili zdanie, jest wynikiem konieczności, której chcąc nie chcąc musieli się poddać.

Ci rodzice, u których stosowanie przemocy wynika z filozofii życiowej i którzy są przekonani, że stanowi ona fundamentalny element odpowiedzialnego wychowania, często pochodzą ze środowisk lub społeczeństw zdominowanych ideologicznie. W takich społeczeństwach życie jednostki odgrywa pomniejszą rolę, a fakt, że przemoc działa na jednostkę destrukcyjnie, nie ma większego znaczenia.

Druga grupa to rodzice, którzy stosują przemoc po prostu dlatego, że chcą mieć władzę nad swoimi dziećmi. Ich celem jest kontrola i dominacja, a bardziej niż bliskość cenią sobie posłuszeństwo.

W trzeciej grupie są ci, którzy uderzają swoje dzieci tylko czasami, ale za każdym razem czują się z tego powodu źle.

Bez względu jednak na podejście rodziców każdy przejaw przemocy wobec dzieci ma dokładnie takie same konsekwencje jak przemoc wobec dorosłych: na krótszą metę wywołuje niepokój, utratę zaufania i poczucie winy, a na dłuższą – niskie poczucie własnej wartości, złość i przemoc. Reperkusje przemocy nie zawsze będą proporcjonalne do tego, jak często dziecko było bite. Spotkałem ludzi, którzy tylko raz w ciągu całego dzieciństwa jej doświadczyli, ale nigdy nie otrząsnęli się z tego bólu. Poznałem też takich, których uderzono dziesięć czy dwadzieścia razy, ale fakt ten nie pozostawił w ich psychice prawie żadnych śladów. Wydaje się, że czynnikiem, który decyduje o skutkach przemocy, jest to, czy rodzice biorą za tę przemoc odpowiedzialność, czy też winą za nią obciążają dzieci.

Przykład 6.

Wyobraźmy sobie, że młoda matka wychodzi z mieszkania ze swoim osiemnastomiesięcznym synem i przyjaciółką. Podnosi swojego synka, a sekundę później z grymasem stawia go na ziemi i uderza mocno w tył głowy. Potem chwyta go za ramię i ciągnie z powrotem do mieszkania. Zszokowana przyjaciółka pyta, dlaczego uderzyła dziecko.

Kobieta ze spokojem odpowiada:

– Pół godziny temu przebrałam go i znowu muszę to robić. Nie będzie ze mną zadzierał, niech się tego nauczy już teraz.

– Ale on nie ma nawet dwóch lat – oponuje przyjaciółka. – Nie możesz wymagać, by mówił ci, kiedy chce iść do toalety.

Matka w odpowiedzi powtarza swoje wcześniejsze uwagi.

Taki przejaw przemocy jest nie tylko okrutny, ale jest również najbardziej destrukcyjny, ponieważ odpowiedzialność za bicie rodzic zrzuca na dziecko: „To twoja wina, że cię uderzyłam!”. Ta matka żyje w kulturze, w której przemoc jest często stosowana i powszechnie akceptowana jako normalna część wychowania. Jednak fakt, że przemoc jest częścią kultury, nie sprawia, że staje się nieszkodliwa. Syn tej kobiety za każdym razem, gdy jest bity, odbiera przemoc jako zarzut, że jest zły i bez wartości.

Kiedy matka go uderzyła, gorzko zapłakał. Na początku płacz był głośny i paniczny z powodu szoku i bólu fizycznego, później zamienił się w cichy płacz i żal. Jednak pomimo tej silnej reakcji emocjonalnej jego poczucie własnej wartości nie jest jeszcze zagrożone. Sytuacja stanie się tragiczna, dopiero gdy osiągnie wiek ok. dwóch–trzech lat, kiedy nauczy się, że należy tłumić i ukrywać własne uczucia.

Matka zareagowała na płacz syna krytyką, potępieniem i groźbą. Jedyny wniosek, jaki mógł z tego wyciągnąć, to ten, że jego przygnębienie jest dla matki równie złe i obraźliwe, jak jego ekskrementy. Co go czeka w przyszłości? Najprawdopodobniej do czasu, gdy osiągnie wiek dziesięciu czy jedenastu lat, ta forma przemocy będzie wobec niego regularnie stosowana kilka razy w tygodniu. Zgodnie z kulturą, w której żyje, stanie się także obiektem zachowań pozornie przeciwnych przemocy: matka z dumą będzie pokazywała go innym, chwaliła i hołubiła, całowała i przytulała. Poczuje wdzięczność za te pochwały i uwielbienie, ponieważ jego poczucie własnej wartości zmiażdżyła przemoc. Zawsze też będzie szanował matkę i będzie jej bardzo oddany. Wyrośnie na upartego i czarującego mężczyznę, którego w obecności innych rozsadza wiara w siebie. A później jako mąż i ojciec prawdopodobnie zastosuje wobec własnych dzieci taką samą przemoc, jakiej kiedyś doświadczył.

Konsekwencje przemocy, której doznaje chłopiec, powodują, że:

• W sferze emocjonalnej wyprze ze swojej świadomości niepewność, ból i poniżenie i zapamięta, że w dzieciństwie był szczęśliwy.

• W sferze psychicznej dojdzie do wniosku, że stosowanie przemocy wobec dzieci, kiedy są winne, jest dobrą metodą wychowawczą.

• W sferze egzystencjalnej i osobowościowej będzie cierpiał z powodu niskiego poczucia własnej wartości i nie będzie umiał wyczuć granic innych ludzi; będzie wykazywał pewne zachowania autodestrukcyjne.

• W sferze fizycznej dokuczać mu będą skurcze i dolegliwości w plecach, żołądku i klatce piersiowej, będące przejawem jego ogólnej, nieuświadomionej skrytości w kontaktach z najbliższymi. Jego brak zaufania uwidoczni się w napięciu fizjologicznym.

Sporządzając tę listę typowych następstw przemocy, wiele rzeczy przyjmuję za pewnik: że rodzice chłopca mają dobrą pozycję społeczną, są dość zrównoważeni emocjonalnie i nie zażywają narkotyków, ich małżeństwo nie jest zdominowane przez przemoc fizyczną lub psychologiczną oraz że chłopiec osiąga przeciętne lub ponadprzeciętne wyniki w szkole. Jeśli brakuje choćby jednego z tych warunków, niskie poczucie własnej wartości ujawni się w zachowaniu chłopca o wiele wcześniej. Może mieć kłopoty z nauką, wejść na ścieżkę przestępczą, należeć do gangu, nadużywać narkotyków, alkoholu lub próbować popełnić samobójstwo – a wszystko dlatego, że rodzice poprzez swoje agresywne działania nauczyli go nie szanować swojej własnej integralności fizycznej i psychicznej ani integralności innych ludzi. Fakt, że rodzice regularnie chodzą do kościoła i uczą go, że powinno się kochać bliźniego, służy tylko jeszcze większemu obniżeniu jego poczucia wartości.

A co z rodzicami, którzy nie wierzą w wychowawczą moc klapsów, ale od czasu do czasu wpadają w desperację i zapominają się? Czy mogą podjąć jakieś działania, aby uchronić swoje dzieci przed trwałymi skutkami okazjonalnego klapsa lub lania?

Odpowiedź brzmi: tak! Rodzice mogą zminimalizować skutki klapsa, jeżeli:

• Uspokoją się.

• Emocjonalnie i werbalnie zaakceptują odpowiedzialność za ten czyn.

• Dadzą dziecku możliwość samodzielnego zmierzenia się ze swoimi reakcjami.

• Na nowo nawiążą kontakt z dzieckiem, mówiąc:
„Przepraszam, że cię uderzyłem. Kiedy to robiłem, myślałem, że to twoja wina. Ale tak nie jest. To moja wina i chciałbym cię za to przeprosić”.

Przeczytajmy to zdanie jeszcze raz i rozważmy je. Jeśli jesteś w wieku pomiędzy trzydziestką a czterdziestką, być może pomyślisz, że to pewna przesada. Możesz pomyśleć: „Oczywiście, że to ja jestem odpowiedzialny. Ja jestem dorosły i powinienem jasno myśleć. Ale musimy też rozważyć przyczyny takiej sytuacji”.

Obwinianie dzieci o to, że dało się im klapsa, jest dość powszechne. Stanowi echo niedawnej przeszłości, kiedy dzieci automatycznie winiono za każdy konflikt z rodzicami. Nawet dzisiaj wielu rodziców podziela ten pogląd i reaguje na jeden z dwóch sposobów. W wersji bardziej sentymentalnej rodzic mówi: „Chodź tutaj, kochanie, chodź do mamusi. Mamusi jest bardzo przykro, że cię uderzyła. Nie miałam zamiaru tego zrobić. Chodź, kochanie, mamusia wytrze ci nosek, a potem o wszystkim zapomnimy, prawda? Już nigdy tego nie zrobię, obiecuję”.

Ta wypowiedź z początku wydaje się miła i dobra, zauważmy jednak, że matka nie bierze na siebie odpowiedzialności za uderzenie dziecka. Mówi tylko: „Nie miałam zamiaru tego robić”, i w ten sposób nie zwalnia dziecka z poczucia winy. Drugą rzeczą jest to, że zrzuca na dziecko jeszcze jeden ciężar: prosi je o wybaczenie i kończy obietnicą, której prawdopodobnie nie będzie w stanie dotrzymać z powodu braku samoświadomości.

Reakcja bardziej pedagogiczna brzmiałaby następująco: „Przykro mi z tego powodu. Musisz mi wybaczyć. Nie wiem, co mnie opętało. Ale czy nie możesz zrozumieć, że zachowywałeś się nierozsądnie? No dalej, chodźmy do kuchni. To się już nie powtórzy, prawda?”.

W tej wersji widać próbę sprawiedliwego podziału winy – i zasiewanie jej w duszach obu stron. Jest to zjawisko absolutnie uniwersalne: za każdym razem, kiedy albo nie potrafimy, albo nie chcemy wziąć na siebie odpowiedzialności, obarczamy zarówno naszych bliskich, jak i nasze wspólne relacje. Dlatego uważam, że obie strony zaangażowane w incydent przemocy wychodzą z niego poranione. Ta zasada odnosi się nie tylko do rodziców i dzieci, ale i do ludzi, których łączą jakiekolwiek relacje.

Osoby stosujące przemoc doświadczają następujących rzeczy:

• Ich uczucia natychmiast po zdarzeniu mówią im zawsze, że zrobili coś złego. Dlatego − by dalej egzystować − ignorują te uczucia, umniejszając w tej sposób swoją wrażliwość i ludzką godność. Prawdopodobnie ich ludzka godność została umniejszona o wiele lat wcześniej, kiedy sami zostali ofiarami przemocy, jednak jej degeneracja postępuje nadal z każdym dokonanym przez nich aktem przemocy. W sposób nieunikniony ich rozwój osobisty zostaje albo ograniczony, albo zatrzy muje się w martwym punkcie. Ich życie emocjonalne sprowadza się do sentymentalizmu.

• W sferze psychicznej ich reakcja na przemoc może być dwojakiego rodzaju: przyjmują moralność, która akceptuje przemoc, tak by ich czyny i przekonania nie stały ze sobą w konflikcie. Lub – jak wspomniałem powyżej – zrzekają się wszelkiej odpowiedzialności za swoje czyny i albo winią za nie drugą stronę, albo stwarzają w swoim wnętrzu „istotę”, z którą nie są w stanie nawiązać kontaktu ani jej kontrolować.

• W sferze egzystencjalnej niechybnie zaczną swoje życie traktować z taką samą pogardą, z jaką traktują życie innych. Mogą sobie ten stan kompensować, przywiązując nadmierną wagę do dobrego samopoczucia fizycznego, życia towarzyskiego czy wysokiego statusu materialnego. Ale pod płaszczykiem szacunku dla własnej osoby będzie dominowała autodestrukcja.

Rodziców, którzy stosują przemoc bardziej w drodze wyjątku niż z zasady, również dotkną konsekwencje, które opisałem, chociaż być może dotkną tylko części ich osobowości. Jednak następstwa te nie są abstrakcyjne: staną się realne proporcjonalnie do stopnia stosowanej przemocy.

W relacjach pomiędzy dziećmi a rodzicami za wybuch agresji zawsze ponoszą odpowiedzialność rodzice. Chodzi tu nie tylko o przypadki, w których rodzice stosują przemoc, ale również o takie, w których młodzi ludzie zachowują się agresywnie wobec rodziców, rodzeństwa, przyjaciół czy obcych albo wyładowują agresję na przedmiotach.

Od kilku lat powszechnie na całym świecie potępia się agresywne zachowania dzieci i młodzieży. Przy wsparciu oburzonych rodziców wypływają żądania coraz surowszych kar dla młodocianych przestępców. Taka strategia jest bardziej niż absurdalna. Jest prawie tak samo śmieszna, jak propozycja spłacenia deficytu budżetowego pieniędzmi z gry monopol.

Szokująco wiele dzieci i nastolatków wyraża swój ból publicznie, w sposób destrukcyjny – częściowo wynika to z liberalizacji społeczeństwa i wzrastającej samoświadomości młodzieży. Takie incydenty będą się powtarzać, jeśli nie zaczniemy brać na siebie odpowiedzialności za przemoc – zarówno fizyczną, jak i psychiczną − nadal masowo stosowaną przez dorosłych wobec dzieci.

POCZUCIE WŁASNEJ WARTOŚCI U DOROSŁYCH

Wielu rodziców pyta, czy będą potrafili wspierać zdrowe poczucie własnej wartości u dziecka, jeśli u nich samych to poczucie jest bardzo słabe. Tak, jest to możliwe – jeśli rodzice są gotowi do podjęcia czynnego, świadomego wysiłku rozwinięcia u siebie tej cechy.

W rzeczywistości przekonanie o własnej wartości rozwija się przez całe życie o tyle, o ile wraz z upływem czasu poznajemy lepiej siebie samych. Nasze poczucie wartości rozwija się więc ilościowo, choć niekoniecznie jakościowo. Być może wiemy o sobie samych więcej, ale nie oznacza to, że postrzegamy się w innym świetle. Aby poprawić jakość naszego poczucia wartości, musimy dokonać świadomego wysiłku – nawet jeśli postrzeganie własnej osoby charakteryzuje z początku niepewność, samokrytycyzm, powierzchowność czy pesymizm.

Jeśli tego świadomego wysiłku nie poczynimy, to utrzymujące się niskie poczucie wartości stanie się częścią społecznego i psychologicznego dziedzictwa naszych dzieci. Często się to zdarza, gdy rodzice przez długi czas znajdują się w sytuacji społecznej powodującej umniejszenie ich poczucia wartości lub podkopującej ich wiarę w siebie, którą tak pracowicie budowali. Bezrobocie, emigracja, pozbawienie prestiżowego stanowiska lub oznak statusu społecznego oraz upośledzenie fizyczne lub psychiczne to przykłady sytuacji, które często sprawiają, że ludzie czują, iż mają mniejszą wartość niż inni lub że w ogóle są bez wartości.

Jak już wspomniałem, najistotniejszym wkładem rodziców w podwaliny rodziny jest świadomość oporu, jaki stawiają dzieci, i wrażenia, jakie to na nich robi. Dla wielu rodziców oznacza to również, że muszą się uwolnić od wielu konwenansów i odrzucić pełen dobrych chęci krytycyzm wobec reszty rodziny.

W naszej kulturze hołubi się iluzję, że dorośli stajemy się wtedy, kiedy osiągamy wiek osiemnastu czy dwudziestu jeden lat, a najpóźniej wtedy, kiedy rodzą się nam dzieci. Większość z nas wie, że nie jest to prawda. Wielu z nas nie udaje się wydorośleć przez całe życie. Nie oznacza to, że zawsze zachowujemy się dziecinnie, ale że po prostu często zachowujemy się niedojrzale, szczególnie w odniesieniu do osób nam najbliższych.

Nie ma nic nienaturalnego czy złego w niedojrzałości i nie wyrządza ona krzywdy naszym dzieciom. Nie musimy mieć zdrowego poczucia własnej wartości, zanim zostaniemy rodzicami i zajmiemy się wychowaniem naszych dzieci w poczuciu własnej wartości. Jednak aby tak się stało, musimy u siebie to poczucie rozwijać równocześnie z naszymi dziećmi. A możemy to robić, wykazując szacunek dla integralności drugiego człowieka.

Zapamiętajmy, że dzieci kochają swoich rodziców bezwarunkowo, bez względu na to, jak są traktowane. Rozwój poczucia własnej wartości u dziecka nie jest istotny z uwagi na to, jak postrzega ono swoich rodziców, ale na to, jak postrzega siebie.

ROZDZIAŁ IV
ODPOWIEDZIALNOŚĆ I WŁADZA

Zdefiniowanie pojęcia odpowiedzialności i określenie granic odpowiedzialnego zachowania to kluczowe zadanie, które rodzice i specjaliści stawiają sobie w dyskusji na temat prawidłowego wychowywania i kształcenia dziecka. Choć pojęcia te są mniej skomplikowane niż terminy omawiane wcześniej − wiara w siebie, poczucie własnej wartości − zarówno odpowiedzialność, jak i odpowiedzialne zachowanie dają o sobie znać w wielu sytuacjach.

Proponuję dokonanie rozróżnienia pomiędzy odpowiedzialnością społeczną i odpowiedzialnością osobistą (egzystencjalną). Obie mają fundamentalne znaczenie dla budowana relacji w rodzinie opartych na wzajemnym szacunku, wzmacniających poczucie integralności i własnej wartości oraz sprzyjających pozytywnym emocjom. Z mojego doświadczenia wynika, że przeoczenie różnic pomiędzy tymi dwoma terminami niejednokrotnie staje się przyczyną niepowodzeń w kontaktach z dziećmi i młodzieżą.

DEFINICJE

Odpowiedzialność społeczna − którą szczegółowo omówię w rozdziale V − to odpowiedzialność, jaką ponosimy za siebie nawzajem – za osoby z naszej rodziny, otoczenia, społeczeństwa i za całą ludzkość. Pozwala ona na prawidłowe funkcjonowanie większych zbiorowości – grup społecznych i społeczeństw. O odpowiedzialności społecznej uczymy się od rodziców i nauczycieli.

Odpowiedzialność osobista to odpowiedzialność, jaką bierzemy za siebie – za swoje zdrowie i rozwój fizyczny, psychiczny, umysłowy i duchowy. Choć niewielu z nas nauczono brania na siebie tej odpowiedzialności, ma ona ogromną moc. Wykazując odpowiedzialność osobistą, możemy walczyć z przeciwnościami losu.

Teorie wychowawcze i pedagogiczne zwyczajowo kładą nacisk na odpowiedzialność społeczną. W ostatnich czasach jednakże odkryliśmy − czy może raczej na nowo odkrywamy − ścisłe powiązania pomiędzy tymi dwoma rodzajami odpowiedzialności.

Dzieci wychowywane w duchu odpowiedzialności społecznej często tę odpowiedzialność nabywają. U wielu z nich cecha ta urasta nawet do nieproporcjonalnych rozmiarów, co niestety niejednokrotnie skutkuje częściowym lub całkowitym brakiem odpowiedzialności osobistej. Z drugiej strony, kiedy rozwijamy u dziecka naturalną odpowiedzialność osobistą, na ogół – wskutek procesu wychowawczego – wykształca się u niego także wysoki stopień odpowiedzialności społecznej. Zjawisko to stoi w całkowitej sprzeczności z jedną z podstawowych teorii wychowawczych opartej na twierdzeniu, że przez wzgląd na szerzej pojętą społeczność należy tłumić „egocentryczną naturę” dziecka. Teoria ta kłóci się również z przeświadczeniem o konieczności zrzeczenia się własnej integralności na rzecz bycia wartościowym członkiem tej społeczności.

Biorąc pod uwagę tę nową interpretację wzajemnych powiązań między odpowiedzialnością osobistą i społeczną, oczywiste jest, że aby dziecko wyrosło na wrażliwego i kulturalnego człowieka, musi dorastać wśród dorosłych, którzy:

• Chronią ich integralność osobistą oraz

• Interweniują, gdy dziecko zaczyna współdziałać w nadmiernym stopniu.

W ten sposób dorośli zapewniają dzieciom rozwój zdrowego poczucia własnej wartości i wysoki poziom odpowiedzialności. Szacuję, że na stu dorosłych pomiędzy dwudziestym a czterdziestym rokiem życia, być może dwóch lub trzech jest w stanie wziąć odpowiedzialność za własne życie. Przytłaczająca większość konfliktów między dziećmi i dorosłymi – i pomiędzy samymi dorosłymi – przybiera formę destrukcyjną właśnie dlatego, że strony nie potrafią lub nie chcą wziąć na siebie odpowiedzialności. Zamiast tego marnotrawią energię na wzajemne obwinianie się. W krajach uprzemysłowionych wysoki standard życia nie zachęca do rozmyślań nad egzystencjalnym wymiarem naszego życia. Jedynie perspektywa śmierci skłania do takich przemyśleń. Nieprzypadkowo ciężkie i śmiertelne choroby mają największy wpływ na podejmowane przez nas decyzje o zmianach i ośmielają do przeciwstawienia się dobremu wychowaniu, które nas ukształtowało. W obliczu śmierci wielu z nas w ułamku sekundy na nowo przeformułuje wszystkie swoje priorytety. Zewnętrzna kontrola ustępuje miejsca kontroli wewnętrznej.

Co rozumiem przez kontrolę zewnętrzną? Jeśli spojrzymy na wartości dominujące w procesie wychowania dziecka w poprzednim pokoleniu, przekonamy się, że były one oparte na ideale zewnętrznym: zachowuj się tak, żeby inni widzieli, że jesteś dobrze wychowany. Zalecenia, które otrzymywaliśmy, idąc w świat, mówiły, że nie powinniśmy starać się być wiernym samemu sobie, lecz raczej „dobrze się zachowywać”, trochę tak jak aktor na scenie. I podobnie jak aktorzy uczyliśmy się na pamięć właściwych wersów. Nie miało znaczenia, kim byliśmy i co czuliśmy. Otrzymując bożonarodzeniowy prezent, mówiliśmy grzecznie „dziękuję”, często ukrywając rozczarowanie czy smutek. Dopiero w momencie, kiedy dziecko nauczyło się ukrywać siebie, tracąc w efekcie kontakt z samym sobą, rodzice mogli odetchnąć z ulgą w przeświadczeniu, że proces wychowawczy został pomyślnie zakończony.

Najważniejsza idea tego systemu wychowawczego − że wychowywanie dzieci polega na dopasowaniu ich do zewnętrznego ideału – jest już przestarzała, gdyż zrodziła się w czasach, gdy dziecko uważano za społeczną konieczność, za przyszłą siłę roboczą, która będzie odpowiedzialna za utrzymanie swoich rodziców. Z czasem dzieci stały się m.in. społecznym przejawem obyczajów, ambicji i statusu swoich rodziców. W połowie XX wieku stopniowo zaczęliśmy postrzegać dzieci jako istoty ludzkie zasługujące na godne traktowanie, posiadające prawo do rozwoju osobistego. Współcześnie nadal oswajamy się z ideą, że dzieci są nie tylko odrębnymi istotami, ale także stanowią wartość samą w sobie, gdyż są wyjątkowe i dobre tylko dlatego, że istnieją!

Krótko mówiąc, pozycja dziecka zmieniła się radykalnie na przestrzeni zaledwie stu lat. Nastąpił zwrot od zewnętrznych wartości społecznych ku wartościom wewnętrznym i egzystencjalnym. Naturalnie w trakcie procesu wdrażania tych zmian w codziennym życiu czeka nas niejedno niepowodzenie. Nierzadko w podejmowanych wysiłkach popadamy w przesadę. Pół wieku temu ojciec, który wyparł się syna, gdy ten nie chciał pójść w jego ślady, zyskałby aprobatę społeczną. Dzisiaj jednakże spotykamy rodziców, którzy popadają w drugą skrajność: tak bardzo starają się nie naruszyć prawa dziecka do samodzielnego rozwoju, że w efekcie dorasta ono w sierocej próżni. Niektórzy – z różnych powodów, w zależności od kultury – mylą rozwój osobisty z budowaniem dziecięcego ego.

W ostatnich latach u wielu osób zaniepokojenie budzi coraz większy kult indywidualizmu. Wiem, że niejeden rodzic ma takie obawy – nawet ci, którzy pragną dać swoim dzieciom lepsze szanse na rozwój, niż sami mieli. Chcą ułatwić dzieciom ten wymiar rozwoju, którego sami doświadczyli znacznym kosztem osobistym. Trudno się dziwić tym troskom. Doniesienia z globalnej wioski są pełne przemocy i błyskawicznie zmieniających się trendów. Rodziców martwią również statystyki rozwodowe, dane dotyczące gwałtów i samobójstw, a także fakt, że niektórzy uczniowie noszą przy sobie broń.

Wielu z nas zadaje sobie pytanie, czy cała ta wolność jest dobra dla dzieci. Jednak nie należy mylić odpowiedzialności osobistej z rozbuchanym ego. Tak naprawdę odpowiedzialność osobista czy egzystencjalna, którą uważam za absolutnie niezbędną dla zdrowych relacji międzyludzkich, nie ma nic wspólnego ze wspomnianymi powyżej zjawiskami.

Nie wierzę, by nasz nowy pogląd na warunki korzystne dla zdrowego rozwoju człowieka mogły negatywnie wpłynąć na relacje międzyludzkie. Trudno jest sobie wyobrazić, w jaki sposób stosunki między dzieckiem a dorosłym oparte na wzajemnym szacunku mogłyby wywołać jakiekolwiek problemy społeczne. Bardziej prawdopodobne jest, że u podstaw naszych obecnych problemów leżą właśnie brak odpowiedzialności i egoizm.

NAJTRUDNIEJSZY PIERWSZY KROK

Rodzice, którzy chcą zapewnić swoim dzieciom bardziej zrównoważony start w życie, muszą nieco poeksperymentować. Zakres tego eksperymentowania będzie zależał od ich własnych doświadczeń i uwarunkowań kulturowych. Widzimy bowiem różnice między różnymi krajami, jak i w obrębie poszczególnych krajów. Komunikacja masowa może rozpowszechniać nową wiedzę i idee w sposób szybki i efektywny poprzez telewizję satelitarną, Internet i filmy, choć grunt, na jaki ta wiedza trafia, jest wysoce zróżnicowany.

W krajach za żelazną kurtyną, gdzie społeczeństwa zostały podporządkowane surowemu ustrojowi totalitarnemu, koncepcja odpowiedzialności osobistej niemal zupełnie przestała istnieć. Przez ponad pół wieku ludzie przyzwyczaili się do tego, że jednostka się nie liczy, a własna inicjatywa to przestępstwo polityczne. Już sama myśl, że można wziąć odpowiedzialność za jakość swojego życia, wydawała się większości ludzi abstrakcyjna. Doświadczenia ludzi żyjących w reżimie totalitarnym są podobne do doświadczeń zachodnioeuropejskich sprzed dwóch pokoleń. Zarówno jedni, jak i drudzy usłyszeliby uwagi typu: „Lepiej się nie odzywać”, „Co mogłem zrobić? Nic nie mogłem zrobić!” oraz „Jak możesz dziecko traktować poważnie?”.

Drugą skrajnością są Stany Zjednoczone, gdzie zawsze podkreślano znaczenie indywidualnej inicjatywy. Rodziny amerykańskie − o ile w ogóle w tak kulturowo zróżnicowanym społeczeństwie można mówić o jednej rodzinie amerykańskiej − są pełne sprzeczności. Z jednej strony starają się zachować pewne staroświeckie wartości i symbole rodzinne, z drugiej zaś indywidualizm postrzega się tam jako samotność, a niełatwe relacje uczuciowe i osobiste zobowiązania jako ograniczenie wolności.

Pomiędzy tymi skrajnościami leży Europa, która kulturowo jest znacznie mniej monolityczna, niż mogłoby się wydawać z zewnątrz. W Skandynawii patriarchalna struktura rodziny już dawno przeszła radykalne przemiany. Podobne tendencje zaczynają nabierać tempa w południowej Europie, choć Kościół katolicki stara się utrzymać supremację mężczyzn i posłuszeństwo kobiet i dzieci[4].

Ten kalejdoskop zmieniających się wartości oraz ich okresowy brak daje współczesnym rodzicom szeroki wachlarz możliwości, o jakim ich dziadkowie nie mogli nawet marzyć. W jaki sposób zatem podejmować codzienne decyzje, zarówno te istotne, jak i błahe, kiedy nie można jednoznacznie określić, co jest słuszne? Czy powinno się szukać nowych autorytetów, czy zaufać swojej intuicji i doświadczeniu? Czy wierzyć w wartości, których dzisiejszy świat ewidentnie jest pozbawiony, czy może skupić się na zdobywaniu dobrobytu materialnego?

Wybór jest trudny – do tego stopnia, że wielu rodzicom udaje się co najwyżej płynąć z prądem. Jednak sytuacja jest jasna: czy chcemy wychować dzieci tak, aby polegały na silnym autorytecie wewnętrznym, który pozwoli im podejmować własne wybory społeczno-egzystencjalne? Czy też chcemy, aby dzieci pokładały nieograniczone zaufanie w autorytetach zewnętrznych − politycznych, religijnych lub filozoficznych?

Rozważmy teraz kwestię granic i znaczenia odpowiedzialności rodzicielskiej.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ I WŁADZA RODZICIELSKA

Przykład 1.

Trzyletni Jakub jest ze swoim tatą na zakupach w centrum handlowym. Początkowo chodzi z tatą za rękę, ale zaraz zaczyna się nudzić, uwalnia się i odchodzi, żeby samemu pochodzić po sklepie. Ojciec biegnie za nim, chwyta go za ramię i mówi: „Jakubie, musisz być przy mnie i trzymać mnie za rękę. Pamiętaj o tym!”.

Jakub protestuje i usiłuje wyrwać się ojcu, jednak ten mocno trzyma syna. W ten sposób ojciec używa swojej władzy rodzicielskiej i przyjmuje odpowiedzialność za syna. Większość rodziców uzna, że postępuje słusznie.

Wychodząc z centrum handlowego, mijają stoisko z lodami. Jakub pyta:

− Tato, kupisz mi lody?

− Nie dzisiaj, Jakubie.

− Ale tato, tak bardzo bym chciał. Dlaczego nie mogę zjeść lodów?

− Bo ja tak mówię, Jakubie… I ponieważ to ja tutaj decyduję!

Jakub poddaje się i spuszcza głowę. Większość rodziców uznałaby za właściwe użycie ojcowskiej władzy również w tej sytuacji.

Po powrocie do domu ojciec Jakuba mówi:

− Jakubie, czas na popołudniową drzemkę!

Chłopiec protestuje, chce się bawić. Jednak ojciec nalega, tłumacząc, że jeśli teraz się nie prześpi, będzie później zmęczony. Kładzie syna do łóżka, ten po kwadransie przewracania się z boku na bok i zasypia. Ojciec Jakuba ponownie używa swojej władzy i przyjmuje odpowiedzialność rodzicielską, co większość rodziców uznałaby pewnie za słuszne.

Podzielam to zdanie w odniesieniu do pierwszych dwóch sytuacji. Jakub jest za mały, by samemu chodzić po centrum handlowym − co do tego nie ma wątpliwości. W naszej kulturze nie jest to ani wskazane, ani bezpieczne i zapobieganie temu to obowiązek rodzica. Jak przystało na odpowiedzialnego rodzica, ojciec używa minimum siły fizycznej. Słowne polecenia wobec Jakuba również były właściwe. Nie obraziły chłopca ani nie godziły w jego godność. W drugim wypadku ojciec wykorzystuje swoją władzę finansową, także nie znieważając syna.

Trzecia sytuacja jest jednak bardziej złożona. Potrzeba snu u dziecka to jego potrzeba osobista, biologiczna, co do której ojciec może mieć jedynie pewne przypuszczenia. No, chyba że domaga się drzemki syna, aby mieć chwilę spokoju dla siebie. Jednak nawet jeśli jego przypuszczenia dotyczące potrzeby snu u dziecka okażą się słuszne tego konkretnego dnia, ojciec osiągnie tylko krótkotrwały cel: godzinną drzemkę Jakuba.

Ale być może tak właśnie ojciec pojmuje odpowiedzialność rodzicielską – jako konieczność uświadamiania synowi jego potrzeb i dbania o ich zaspokojenie? Rozważmy niektóre konsekwencje takiego podejścia. Po pierwsze, potrzeba snu u Jakuba będzie kontrolowana zewnętrznie. To może być wygodne dla rodzica, dopóki dziecko jest małe. Jednak wyobraźmy sobie go jako nastolatka, który pyta rodziców, czy nadeszła już pora, aby poszedł spać. Z pewnością byliby tym zirytowani i powiedzieliby może: „Jesteś już dość duży, żeby samemu wiedzieć takie rzeczy!”. Jakub będzie się wówczas czuł zdezorientowany. W końcu przez trzynaście lat chodził spać na sygnał rodziców. Innymi słowy, podjął wysiłek współdziałania i chciał postępować „właściwie”. A teraz, kiedy znowu przejawia wolę współdziałania, nagle dowiaduje się, że postępuje „źle”.

Po drugie, pomiędzy Jakubem a rodzicami z biegiem lat pojawi się wiele konfliktów. Przede wszystkim zacznie zanudzać ich prośbami o zgodę na późniejsze kładzenie się spać, a oni będą mu odmawiać albo pozwalać, najpewniej w zależności od chwilowego humoru, lub też ustalą cały szereg związanych z tym reguł. W wielu rodzinach sytuacja jest jeszcze gorsza. Konflikty dotyczące kładzenia się spać wybuchają każdego dnia. Załóżmy, że Jakub ma młodszą siostrę, która upiera się, żeby chodzić spać o tej samej porze, co on. Łatwo sobie wyobrazić, jak mogą wyglądać konflikty z tym związane

Byłyby to wyczerpujące spory dla obu stron. Ale coś jeszcze: dodatkowo uzmysłowiłyby Jakubowi, że w momencie kiedy stara się być wierny samemu sobie, staje się utrapieniem dla rodziców. To nauczyłoby go zasady, która mogłaby się okazać destrukcyjna w jego przyszłych relacjach uczuciowych: aby być kochanym, musisz zdradzić samego siebie!

Niektóre dzieci w konfrontacji z tą zasadą przyjmują pozę arogancką. Jeżeli przerodzi się ona w cechę charakteru, odrzucą wymagania innych osób i swoje własne potrzeby. Przetrwanie stanie się dla nich kwestią ostentacyjnego odmawiania tego, co według innych należy robić. Arogancja jednakże nie jest postawą naturalną − to strategia przetrwania, którą dzieci przyjmują tylko w sytuacji, gdy ich poczucie własnej wartości zostaje zagrożone.

Jakie jest wyjście? Co może zrobić ojciec Jakuba, jeśli uważa, że jego syn naprawdę potrzebuje popołudniowej drzemki? Może to po prostu Jakubowi powiedzieć: „Jakubie, posłuchaj, uważam, że potrzebna jest ci godzinna drzemka. Co ty na to?”.

Jakub prawdopodobnie odpowie na jeden z poniższych sposobów:

• Nie teraz. Najpierw chcę się pobawić.

• Nie jestem dziś śpiący.

• Nie! Chcę się bawić samochodzikami!

Na co ojciec może odpowiedzieć:

• No dobrze, pobaw się trochę, aż zachce ci się spać.

• Wydaje mi się, że jesteś senny, ale oczywiście położysz się tylko wtedy, gdy sam poczujesz się śpiący.

• Tak, widzę, że już je ustawiłeś do zabawy. Wiem natomiast, czego ja potrzebuję. Potrzebuję posiedzieć w ciszy przez pół godziny i poczytać gazetę.

Kiedy nieco później Jakub stanie się marudny i męczący, ojciec może powiedzieć: „To żadna przyjemność przebywać z tobą, kiedy tak się zachowujesz, Jakubie. Może jednak trzeba było się zdrzemnąć”.

W tym scenariuszu rodzice muszą znosić niewygody posiadania męczącego dziecka znacznie krócej, niż gdyby dalej przyjmowali na siebie decydowanie o jego śnie. Ten nieprzyjemny okres jest nie tylko krótszy, ale także mniej wyniszczający dla obu stron, bo konflikt nie ulega zaognieniu. Rodzice, którzy zastosowali tę metodę, gdy ich dzieci były jeszcze małe, wiedzą, jaka to przyjemność usłyszeć od półtorarocznego czy dwuletniego dziecka komunikat: chce mi się spać. W niektóre dni dziecko będzie spało dłużej, w inne krócej – zupełnie jak jego rodzice.

Co jednak ważniejsze: dziecko zostanie włączone w proces rozwoju poczucia własnej wartości i odpowiedzialności za siebie. Kiedy dorośnie i założy własną rodzinę, będzie wiedziało, że osobiste potrzeby innych ludzi nie są skierowane przeciwko niemu, a fakt, że jego potrzeby są różne od tego, czego życzyliby sobie inni ludzie, nie znaczy, że jest w błędzie. Nie ma nic złego w wyrażaniu własnych potrzeb i popełnianiu od czasu do czasu błędów.

Wymianę zdań między Jakubem i jego ojcem można rozważać na jeszcze innej płaszczyźnie. Oprócz tego, że stanowi ona próbę rozwiązania konfliktu, jest także przykładem procesu wzajemnego uczenia się. Kiedy ojciec Jakuba mówi: „Potrzebuję pół godziny, żeby poczytać gazetę”, określa własne granice i tym samym wyraża swoje poczucie odpowiedzialności osobistej. Może stracić tę okazję, jeśli ograniczy się tylko do podkreślenia swojej władzy w słowach: „Musisz zrobić sobie popołudniową drzemkę, bo jesteś zmęczony i tyle!” lub „Dobrze wiesz, że musisz codziennie zrobić sobie popołudniową drzemkę!”.

Jeśli ojciec użyje swojej władzy, Jakub nauczy się jedynie poddawać jej albo przeciwstawiać. A jeśli powstrzyma się przed użyciem władzy, da synowi i sobie niepowtarzalną okazję do przekonania się, jak cenni są dla siebie nawzajem i w jaki sposób mogą wzajemnie pomóc sobie w rozwoju. Jednocześnie Jakub miałby okazję, aby:

• Ujrzeć swojego ojca jako wzór do naśladowania – kogoś, kto uczy go, jak dorośli wyrażają i zabiegają o własne potrzeby oraz jak przyjmują odpowiedzialność za siebie i rodzinę.

• Nabrać biegłości w tzw. języku osobistym (co omówię w dalszej części tego rozdziału).

• Rozwijać poczucie odpowiedzialności za samego siebie.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ OSOBISTA U DZIECKA

W życiu dzieci można wyodrębnić trzy sfery, za które powinny być odpowiedzialne:

• Sferę zmysłów: to, co im smakuje, a co nie, co pachnie przyjemnie lub nieprzyjemnie, co jest gorące, zimne itp.

• Sferę uczuć: szczęście, miłość, przyjaźń, złość, frustracja, smutek, ból, pragnienia itp.

• Sferę potrzeb: jedzenia, picia, snu, bliskości, dystansu.

W późniejszym życiu będą odpowiedzialne także za rozwijanie swoich zainteresowań, naukę, styl ubierania się i wygląd zewnętrzny oraz uczucia religijne.

Co to znaczy, że dzieci powinny wziąć na siebie odpowiedzialność za wymienione obszary życia fizycznego, emocjonalnego i intelektualnego? Czy znaczy to, że powinny podejmować decyzje? Że powinny wszystko robić po swojemu? Że mogą robić to, co im się podoba?

Pytania te będą pojawiać się, jeśli wciąż będziemy mieli w głowach filozofię wychowania opartą na dawnych wartościach. Rodzice, którzy ją wyznają, traktują koncepcję przyznania dzieciom równej godności z dorosłymi jako przyznanie im wolności – co przeczy ograniczeniom, których sami doświadczali w dzieciństwie. Postrzegają oni relację rodzic–dziecko jako walkę o władzę. Każda kwestia sprowadza się dla nich do pytania: kto decyduje i kto ma władzę? Zasady tej walki o władzę – czy będzie ona toczona na warunkach narzuconych przez dorosłych, czy też na zasadach demokratycznych – nie są ważne, ponieważ tak czy siak będzie to walka. W przykładzie dotyczącym Jakuba nie chodzi o chęć Jakuba do zabawy i potrzebę odpoczynku ojca, ale o ich walkę o władzę. Taki pojedynek to droga donikąd, gdzie potrzeby żadnej ze stron nie zostaną zaspokojone.

Jeżeli naprawdę chcemy strzec integralności rodziców i dzieci oraz pomóc dzieciom w rozwijaniu zdrowego poczucia własnej wartości, a także osobistej i społecznej odpowiedzialności – te trzy pojęcia: integralność, poczucie własnej wartości i odpowiedzialność, są nierozłączne – musimy zaszczepić w naszej rodzinie nową zasadę: traktować siebie i nasze dzieci poważnie.

Zadanie to jest proste tylko na pozór. To nie to samo, co pozwolić komuś na zrobienie czegoś. Jeśli Jakub pyta, czy może pobawić się samochodami, a ojciec odpowie: tak – to ojciec pozwala mu na to. Kiedy natomiast mamy traktować kogoś poważnie, same słowa nie wystarczą. Często musimy też usłyszeć dźwięk słów lub ton głosu, żeby stwierdzić, czy daną osobę bierze się poważnie, czy też traktuje protekcjonalnie.

Poważne traktowanie drugiego człowieka wymaga, abyśmy:

• Uznali jego prawo do własnych potrzeb, pragnień, doświadczeń, uczuć oraz prawo do ich wyrażania, które posiada.

• Patrzyli na jego potrzeby z jego punktu widzenia.

• Kierowali na niego uwagę, aby go poznać, nie podważając przy tym jego osoby ani pragnień.

• Reagowali na jego działania ze zrozumieniem, jednocześnie nie marginalizując własnego stanowiska.

Przykład 2.

Wyobraźmy sobie długą kolejkę do kasy w supermarkecie. Czteroletnia dziewczynka podchodzi do swojej mamy na końcu kolejki, ciągnie ją za rękaw i mówi rozgoryczonym głosem, powstrzymując łzy: „Mamo, ja już nie chcę tu stać. Dlaczego nie możemy iść do domu? Ja nie chcę już tu być!”.

Jak zareaguje matka? Gdyby pochodziła ze staroświeckiej rodziny, czułaby się może zobowiązana pouczyć dziecko, jak należy się zachowywać, na przykład: „Proszę stać spokojnie! Kiedy idzie się do sklepu, należy cierpliwie czekać na swoją kolej”.

Bardziej nowoczesna mama odwołałaby się może do logiki dziecka, formułując z jednej strony obiektywne stwierdzenie, a z drugiej stosując taktykę odwrócenia uwagi: „Nie, to niemożliwe. Rozumiem, że jesteś zmęczona, ale widzisz, że wiele osób czeka w kolejce przede mną. Widziałaś te śliczne sukienki, które tam wiszą?”.

Żadna z tych przykładowych odpowiedzi nie jest zła i nie godzi w integralność dziecka w sposób bezpośredni. Pośrednio jednakże w obu wypadkach dziecko otrzymuje komunikat, że jego uczucia i potrzeby nie są tak samo ważne, jak jego matki. Pierwsza matka lekceważy uczucia i potrzeby dziecka, druga, tytułem rekompensaty, stosuje metodę odwrócenia uwagi. W obu wypadkach matki starają się nakłonić dziecko, aby poważnie traktowało odczucia rodzica, natomiast rodzic nie czuje się w obowiązku odwzajemnić się tym samym.

Zbadajmy reakcje dwóch innych matek na tę samą sytuację.

Przykład 3.

Ruth ciągnie swoją mamę za rękaw, a ta łapie ją za ramię i mówi agresywnym tonem: „Przestań natychmiast! Stój tutaj, aż skończymy! Zrozumiano?”. Kiedy dziewczynka chce coś powiedzieć, matka chce posadzić ją w wózku. Ale dziewczynka przewraca się na podłogę i leży nieruchomo, powtarzając: „Nie, nie, ja chcę iść. Nie każ mi tu być!”. Tłumiąc złość, matce udaje się podnieść dziecko, ale dziewczynka tak się pręży, że nie można jej posadzić w wózku. Zdesperowana matka mówi syczącym głosem: „Dosyć już tego, głupia dziewucho. Siadaj natychmiast, bo pożałujesz”.

W tym momencie płacz dziewczynki zmienia się w głęboki szloch, jej ciało robi się bezwładne, a matce udaje się włożyć ją do wózka. Dziewczynka nie przestaje płakać, dopóki matka nie zapłaci za zakupy i nie wyjdą ze sklepu.

Przykład 4.

Lena z czteroletnią córką również czekają w długiej kolejce. Dziewczynka zwraca się do matki, mówiąc: „Mamo, tu nie jest fajnie… Możemy iść już do domu?”.

Lena odpowiada łagodnym tonem: „Masz rację. Tutaj jest okropnie gorąco, a do tego ci wszyscy ludzie! Muszę tylko za to zapłacić, zanim wyjdziemy. Mogłabyś z siostrą powiesić te skarpetki?” – pyta, wskazując na stos dziecięcych skarpetek, które spadły z wieszaka.

Dziewczynka bierze młodszą siostrę i razem wieszają skarpetki, po czym wracają do matki. Młodsza dziewczynka siada w wózku, natomiast jej siostra prosi o smoczek.

Jaka jest zasadnicza różnica między reakcjami dwóch matek? Taka, że Lena traktuje swoją córkę poważnie. Ruth zwraca się do matki słowami i tonem, które zdradzają, że nie jest przyzwyczajona do tego, że traktuje się ją serio. Od początku jest defensywna i marudna. Irytujący ton głosu zdradza jej egocentryzm. Jednak tak naprawdę zachowanie to wskazuje, że w wieku czterech lat dziewczynka zdążyła się już przekonać, iż jej pragnienia i potrzeby nie mają dla matki znaczenia albo ją denerwują – a często jedno i drugie. Dziewczynka nie ustaje w walce o poczucie własnej wartości, ale częściej tę walkę przegrywa, niż wygrywa. Zdarzenie w sklepie po raz kolejny potwierdza doświadczenia dziewczynki.

Zachowanie matki Ruth bierze się stąd, że ona sama nie została przyzwyczajona do poważnego traktowania, i dlatego nie potrafi spojrzeć na potrzeby swojej córki inaczej niż jak na coś denerwującego. W efekcie obie toczą walkę o władzę, w której integralność dziewczynki zostaje nadwerężona zarówno na płaszczyźnie fizycznej, jak i psychicznej. Prawdą jest, że matka wydaje się zwyciężać w tej walce, ale de facto obie ją przegrywają, ponieważ żadna z nich nie dostaje tego, o co walczy. Córka po raz kolejny traci odrobinę poczucia własnej wartości i wiary w drugiego człowieka, a matka ponownie doświadcza niskiego poczucia własnej wartości i traci kolejną część matczynej pewności siebie. Co więcej, pogorszeniu ulegają ich wzajemne relacje.

Czas pokaże, czy Ruth ugnie się i stanie się słodka i potulna, czy też zacznie przeciwstawiać się matce z tą samą rozpaczliwą brutalnością, która spotyka ją ze strony matki. Gdyby incydent taki zdarzył się trzydzieści, czterdzieści lat temu, dziecko musiałoby się podporządkować. Destrukcyjny element dzieciństwa ujawniłby się w jej psychice dopiero w dorosłym życiu. Dzisiaj, w innych warunkach społecznych, skutki dają o sobie znać znacznie wcześniej. Jest wielce prawdopodobne, że dziewczynka zacznie wykazywać zachowania autodestrukcyjne, zanim wejdzie w okres dojrzewania.

Przejdźmy teraz do Leny. Sposób, w jaki córka zwraca się do niej, świadczy o tym, że w jej rodzinie wolno wyrażać własne pragnienia i potrzeby i zawsze można liczyć na poważne traktowanie. Reakcja Leny to potwierdza. Ma ona świadomość, że jej córka chce współdziałać i lubi się czuć dowartościowana. Rozwiązuje zatem ich wspólny dylemat, prosząc córkę o zrobienie czegoś pożytecznego podczas czekania w kolejce.

Dziewczynka nie dostaje tego, czego naprawdę chce, ale otrzymuje potwierdzenie własnych uczuć. Nawet jeśli jej potrzeby stoją w sprzeczności z potrzebami Leny, uczy się ufać matce. Ponadto umie przyjąć odpowiedzialność za własne samopoczucie w czasie, kiedy jest zmuszona czekać.

Pytanie o to, która z nich jest lepszą matką, nie jest takie ważne. Obie starają się wybrnąć z trudnej sytuacji najlepiej jak potrafią i zgodnie z tym, czego same zostały nauczone. Ocenianie ich jako matek nie ma sensu. Istotne jest tylko to, że relacja matki z córką może być bolesna dla obu – i że da się tego uniknąć.

Żadna z dziewczynek nie dostaje tego, czego pragnie – natychmiastowego wyjścia ze sklepu – ale tylko córka Leny zostaje potraktowana poważnie. Jej matka uznaje swoje i jej potrzeby za równoważne i przyjmuje nadrzędną rodzicielską odpowiedzialność w taki sposób, że integralność żadnej z nich nie zostaje nadszarpnięta.

Co różni Lenę od matek należących do poprzednich pokoleń to fakt, że rzeczywiście wykazuje ona osobistą i społeczną odpowiedzialność, a nie tylko poucza córkę w tej kwestii. Staje się wzorem, z którym jej córka może współdziałać, a nie autorytetem, który poucza o czymś, do czego sam się nie stosuje. Lena zdaje sobie sprawę, że jej relacja z córką nie jest relacją albo-albo – tzn. albo ja robię, co ty chcesz, albo ty robisz, co ja chcę. Jej córka uczy się, że kiedy stoi się w kolejce, należy czekać, ale przekonuje się także, że matka nie lekceważy jej potrzeb.

Bycie traktowanym poważnie jest doświadczeniem nieuchwytnym, jakby ,,muzycznym”, a kiedy brakuje go w rodzinie, dzieci mają trudności z wyrażaniem siebie. Gdy elokwentne dzieci próbują wyrazić je słowami, często ujmują to w następujący sposób: „Moi rodzice decydują o wszystkim. Mnie nigdy nie wolno o niczym zadecydować”. Stwierdzenia te są często obiektywnie nieprawdziwe, ale jest tak dlatego, że niewiele dzieci potrafi precyzyjnie wyrazić swoje wrażenie, że nie są traktowane poważnie przez rodziców. Zamiast tego mówią, że czują się wyłączone z procesu decyzyjnego.

Mniej elokwentne dzieci, żyjące w rodzinach ceniących rygor, w obliczu takiego traktowania są zmuszone uciekać się do zachowań symptomatycznych: stają się zadufane w sobie, roszczeniowe, nieustępliwe, apodyktyczne i żądne władzy. Rodzice nie odczytują znaczenia tych zachowań, więc podstawowy problem dziecka – poczucie, że nie jest traktowane poważnie – pozostaje nierozwiązany.

Dzieciom brakuje języka osobistego, za pomocą którego mogą wyrażać swoje uczucia.

JĘZYK OSOBISTY

Wszyscy jesteśmy poliglotami. Już w dzieciństwie uczymy się kilku różnych języków:

• Języka społecznego, którego używamy codziennie, kiedy konieczna jest uprzejmość i ograniczona bezpośredniość.

• Języka akademickiego, w którym opisujemy i analizujemy zagadnienia naukowe.

• Języka literackiego, którym posługujemy się w piśmie.

Żaden z tych języków nie nadaje się do wyrażania czy rozwiązywania sporów interpersonalnych. Jeśli rozmawiamy lub gawędzimy o konfliktach w języku społecznym, możemy poczuć ulgę, ale rozwiązania nie znajdziemy. Psychologia swoim akademickim żargonem zawodowym może opisać i zanalizować nasze konflikty i problemy, ale także ich za nas nie rozwiąże. Niektórzy pisarze świetnie potrafią przelać swoje problemy na papier, ale to nie książki ich wyzwalają. Książki są już literackimi świadectwami procesu zdrowienia.

Aby przyjąć odpowiedzialność za swoje życie i relacje z innymi ludźmi, nie ucinając ani nie komplikując tych relacji, musimy posługiwać się językiem osobistym. Przez język osobisty rozumiem język, w którym wyrażamy nasze uczucia, reakcje, potrzeby i stawiamy własne granice. Język osobisty jest pierwszym językiem, którym dziecko zaczyna mówić, niezależnie od tego, czy jego rodzice go używają.

Podstawami języka osobistego są zwroty:

Chcę. Nie chcę.

Lubię. Nie lubię.

Zrobię. Nie zrobię.

Języka osobistego nie należy mylić z językiem quasi-osobistym, który wyłonił się w minionym ćwierćwieczu z rozważań psychologicznych opartych na założeniu, że ludzie mają potrzebę mówienia o swoich uczuciach. Język ten pozwala do pewnego stopnia wyrazić siebie za pomocą słów, ale nie daje poczucia swobody ani nie pogłębia kontaktów z ludźmi – jak język osobisty. Zdania zaczynające się np. od „Czuję, że…” rzadko kiedy mają tę intensywność wyrażania naszej osoby, co zdania typu „Chcę, żeby…”.

Język osobisty jest spontaniczny na początku rozwoju dziecka. Wyraża on dokładnie jego sytuację w danej chwili. W rodzinach autorytarnych język osobisty jest zakazany – rodzice zadają sobie wiele trudu, by nauczyć dzieci „wyrażać się właściwie”. Natomiast w rodzinach, gdzie każdego traktuje się z jednakowym szacunkiem, dzieci muszą wypracować swój własny język osobisty, a rolą dorosłych jest im w tym pomóc.

Oto trzy przykłady krótkich dialogów, które pozwolą zrozumieć, co to jest język osobisty.

Dziecko: Nie chcę iść teraz spać.

Rodzic traktujący dziecko z szacunkiem: Chcę, żebyś teraz poszedł spać.

Rodzic nieokazujący szacunku: Bądź grzecznym chłopcem i rób, co każę.

Lub: Dosyć tego! Masz pójść spać, kiedy każę, bez dyskusji!

Dziecko: Nie lubię cebuli.

Rodzic traktujący dziecko z szacunkiem: No proszę! A ja lubię cebulę. Myślę, że powinieneś spróbować.

Rodzic nieokazujący szacunku: Nie bądź niemądry! Zazwyczaj smakuje ci cebula.

Lub: Przestań tak grymasić! Jedz to, co masz na talerzu, jak my wszyscy!

Dziecko: Chcę pobawić się na twoim komputerze.

Rodzic traktujący dziecko z szacunkiem: Nie chcę, żebyś bawił się na moim komputerze.

Rodzic nieokazujący szacunku: Dlaczego zawsze musisz być taki irytujący?

Kiedy dziecko rozwija swój język osobisty w atmosferze wzajemnego szacunku, jego integralność pozostaje nietknięta, a jednocześnie uczy się wyznaczać własne granice, nie szkodząc przy tym innym. Zarazem rodzice uczący dziecka płynności w posługiwaniu się językiem osobistym odkrywają siebie. Za to rodzice reprezentujący podejście tradycyjne częściej mówią dziecku, jakie powinno być. Jak na ironię sprawia to, że stają się bardziej zaniepokojeni tym, kim ich dzieci tak naprawdę są.

ODPOWIEDZIALNY, ALE NIE SAM

Dzieci od urodzenia potrafią za pomocą dźwięków i gestów wyznaczać granice własnej integralności i odpowiedzialności:

• Niemowlęta, które nie są głodne, odwracają główkę od piersi matki lub zwracają pokarm.

• Płaczą, kiedy jest im gorąco lub zimno albo gdy się zmoczą.

• Małe dzieci otwarcie garną się do ludzi, którzy im odpowiadają, a odtrącają tych, którzy budzą niechęć.

• Małe dzieci wybierają ubranka w zależności do nastroju, a nie stosownie do pogody.

W moim przekonaniu oznacza to, że niemowlęta i nieco starsze dzieci posiadają dużą umiejętność komunikowania własnych pragnień i potrzeb. Nadal jednak potrzebują pomocy w przełożeniu tych sygnałów na jasny, zrozumiały przekaz. Ponadto mimo że potrafią wyrażać własne potrzeby oraz stawiać granice, nie potrafią bronić ich przed manipulacją i przekraczaniem ich przez starsze dzieci i dorosłych. Są zatem zdane na chęci i umiejętności dorosłych opiekunów, których zadaniem jest akceptacja kompetencji i prawa dziecka do okazywania odpowiedzialności osobistej. Jednakże dorośli muszą być autentyczni, to znaczy wierni sobie, oraz otwarci, czyli gotowi na przyjęcie doświadczeń dziecka.

Rozważmy rozmowę z dzieckiem w dwóch wersjach: z rodzicem, który traktuje je z szacunkiem, i rodzicem, który odnosi się do niego lekceważąco.

Dziecko: Tato, zimno mi!

Rodzic traktujący dziecko z szacunkiem: Naprawdę? Mnie nie jest zimno… No to poszukajmy ci czegoś do ubrania.

Rodzic nieokazujący szacunku: Nie bądź niemądry. Wcale nie jest zimno. Popatrz na mnie. Mam na sobie tylko koszulkę, tak jak ty.

Dziecko: Mamo, nie podoba mi się nasza nowa nauczycielka od angielskiego.

Rodzic traktujący dziecko z szacunkiem: Tak...? To mnie dziwi. Mnie wydaje się bardzo miła… A co ci się w niej nie podoba?

Rodzic nieokazujący szacunku: O co znowu chodzi? Przypuszczam, że domaga się, żebyś oddawał wypracowania na czas.

Dziecko: Mamo, pamiętasz, mówiłam ci o tej imprezie w sobotę. Pomyślałam, że może założę tę zieloną bluzkę. Myślisz, że mogę w niej iść?

Rodzic traktujący dziecko z szacunkiem: Ładnie ci w tej zielonej, ale ja wolę cię w białej.

Rodzic nieokazujący szacunku: Nie sądzisz, że przesadzasz z tym strojeniem się? Masz tyle ładnych ubrań, że naprawdę nie ma większego znaczenia, co założysz.

Wypowiedzi rodziców nieokazujących dziecku szacunku mają dwie cechy wspólne: lekceważą uczucia dziecka oraz skupiają się na pouczaniu. W rezultacie ich przekaz jest następujący:,,Twoje odczucia są niewłaściwe. Lepiej byłoby dla ciebie, gdybyś czuł i doświadczał tak, jak ja”.

Jaki jest natomiast ich wydźwięk wychowawczy? Być może matka chłopca, który nie polubił nowej nauczycielki, poważnie martwi się tym, że jej syn nie umie docenić kompetentnego nauczyciela, albo uważa, że chłopak zbyt lekko traktuje naukę. Z pewnością są to uzasadnione i istotne obawy. To samo dotyczy matki, która być może trapi się tym, że jej córka zaczęła spędzać zbyt wiele czasu przed lustrem. Jednakże obawy wyrażone w taki sposób, jak pokazują powyższe przykłady, tylko pogarszają sprawę. Jeżeli rodzice mają pewne obawy, o których chcieliby porozmawiać z dziećmi, powinni wybrać czas i miejsce na dłuższą rozmowę, aby móc powiedzieć, co leży im na sercu. Na tym polega poważne traktowanie siebie nawzajem. Wyrażając te obawy tylko przy okazji, próbują iść na skróty. Jednak taki sposób postawienia sprawy nie wywoła zamierzonego efektu i nie zostanie potraktowany serio. Innymi słowy, odpowiedź wyzbyta z szacunku dla dziecka jest pozbawiona efektu wychowawczego, na jakim rodzicom zależy.

Strategia taka przynosi odwrotne rezultaty także dlatego, że odpowiedzi wyrażające brak szacunku sprawiają, iż dziecko czuje się złe i głupie. W konsekwencji niewiele będzie sobie robić z nauki, jaką rodzic usiłuje mu przekazać. Zgodnie z powszechnymi teoriami pedagogicznymi ludzie, którzy uważają się za głupich lub złych, niczego się nie nauczą.

Przykład 5.

Dla zilustrowania moich rozważań chciałbym posłużyć się przykładem szesnastoletniej Lily i jej dwa lata starszego chłopaka Franka, z którym przyjaźni się od kilku miesięcy. Pewnego dnia Lily wraca ze szkoły do domu i mówi: „Mamo, zastanawialiśmy się z Frankiem, czy zgodzilibyście się z tatą, żebym w najbliższy weekend została u Franka na noc”.

Jak powinna zareagować matka Lily, zakładając, że żyją w społeczeństwie, w którym prośba o przenocowanie u chłopaka uchodzi za dopuszczalną? Matka ma świadomość, co jej córka zamierza zrobić, ale nie jest pewna, czy dziewczyna jest całkowicie świadoma własnych potrzeb. Lily nie prosi o zgodę na spędzenie nocy u swojego chłopaka, żeby uprawiać seks – mogą to robić w innym miejscu i czasie bez zgody rodziców. Jej prośba ma inny powód: zamierza uprawiać seks ze swoim chłopakiem i chce, żeby rodzice o tym wiedzieli, a także chciałaby poznać zdanie i odczucia swojej matki na ten temat. Lily chce pokazać, jaką jest teraz osobą, i chciałaby wiedzieć, co matka o tym sądzi. Innymi słowy, Lily nie potrzebuje wykładu na temat seksu, antykoncepcji, AIDS czy moralności. Potrzebuje opinii równie szczerej i osobistej, jak jej własne nastawienie. Zakładamy oczywiście, że dąży ona do utwierdzenia poczucia własnej wartości i odpowiedzialności i chciałaby pogłębić swój kontakt z matką.

Matka Lily mogłaby odpowiedzieć następująco: „Och! W tej chwili nie wiem, co powiedzieć. Chciałabym powiedzieć trzy razy «nie». Wiem, że masz szesnaście lat, ale w moim sercu masz wciąż zaledwie dziesięć... Nie mogłabyś dla mnie poczekać jeszcze piętnaście czy dwadzieścia lat? Oczywiście wcale tak nie myślę, ale w tym momencie kiedy mnie pytasz, naprawdę nie wiem, co powiedzieć. Możemy umówić się, że to przemyślę i najpierw porozmawiam z twoim ojcem. Potem powiem ci, co o tym sądzę”.

Słowa matki nie dają Lily jednoznacznej odpowiedzi na jej prośbę, ale przynoszą coś znacznie cenniejszego: otwartą, szczerą i bardzo osobistą reakcję. A tego właśnie nastolatek potrzebuje najbardziej. W ten sposób nawiązuje się kontakt pomiędzy matką i córką. Jeżeli w przyszłości Lily będzie potrzebowała porady lub stanie przed dylematem moralnym, drzwi do rozmowy z matką będą otwarte.

Matka Lily mogłaby zareagować także w inny sposób: „Uważam, że nie powinnaś! Zauważyłam, że Frank bardzo ci się podoba, więc byłam przygotowana na taką prośbę. Nie ode mnie zależy, z kim się umawiasz, ale muszę ci powiedzieć, że w moich oczach Frank nie jest dla ciebie odpowiednim chłopakiem. Nie mówię, że nie wolno ci się z nim widywać, ale skoro zapytałaś o moje zdanie, to je wypowiadam”.

Ta odpowiedź jest podobna do poprzedniej. Przypuszczalnie Lily wolałaby, gdyby matce podobał się jej związek z Frankiem, ale często tak nie jest. Szczera wypowiedź matki będzie lepsza dla Lily i ich wzajemnych relacji niż wypowiedź niejasna i ugodowa, typu: „Och, sama nie wiem, Lily. Podoba ci się Frank? To twoja decyzja. Jak sądzisz?”[5].

Osobista reakcja jest jedyną formą komunikacji, która spełnia trzy warunki jednocześnie: rozwija indywidualną odpowiedzialność u dziecka, podtrzymuje i pogłębia wzajemne relacje oraz sprzyja poczuciu rodzinnej wspólnoty. Wszystkie inne rodzaje reakcji – pouczanie merytoryczne, moralne i społeczne, sądy wartościujące oraz obojętność – działają w tych dziedzinach destrukcyjnie. Sprawiają one, że dzieci czują się kontrolowane z zewnątrz, co z kolei wpływa niekorzystnie na ich poczucie własnej wartości i rozwój odpowiedzialności osobistej. To zaś prowadzi do poczucia wyobcowania, niższości lub wstydu.

Co więcej, osobista reakcja przynosi jeszcze jedną korzyść: nieustannie przypomina dzieciom i nastolatkom o istnieniu innych ludzi, ich światopoglądzie oraz odmiennych sposobach postrzegania rzeczywistości. To natomiast pomaga rozwinąć w nich odpowiedzialność społeczną.

Świadoma praca nad relacjami z dziećmi i nastolatkami, oparta na wzajemnym szacunku, stanowi codzienne wyzwanie dla rodzica. Każdego dnia dzieci usiłują zakreślać własne granice i zakres swojej odpowiedzialności. W odpowiedzi rodzice muszą szukać nowych sposobów wyrażania swoich myśli i uczuć, bez odwoływania się do utartych frazesów. Dlatego powinni świadomie dążyć do autentyczności, zarzucając slogany typu: „To nie w naszym stylu”, „Wszyscy mówią, że należy...” albo „W naszej rodzinie zawsze...”.

Innymi słowy, rodzice muszą wyłączyć swoją automatyczną sekretarkę, która recytuje pouczające rady i wygłasza arcyważne opinie. Oczywiście prawda o rodzicielskiej automatycznej sekretarce jest taka, że większość dzieci przestaje jej słuchać najpóźniej w wieku trzech lat, a większość rodziców sama zapomina, jakie komunikaty są na niej nagrane. To całkiem zrozumiałe, ponieważ komunikat jest, delikatnie mówiąc, niewiarygodny. Najczęściej zawiera chaotyczną mieszankę mądrości nabytej od naszych dziadków z fragmentami współczesnych porad rodzicielskich z poradników i telewizji.

Jednak fakt, że nagranie jest automatyczne, nie oznacza, że jest nieszkodliwe – wręcz przeciwnie. Poszczególne słowa mogą brzmieć nieszkodliwie, ale ukryty przekaz jest negatywny: „Nie byłbyś porządnym, dobrze wychowanym, odpowiedzialnym, zgodnym dzieckiem, gdybym przez cały czas nie przypominała ci, co masz robić!”. Lub jak ujmowali to moi rodzice: „Powinieneś się cieszyć, że nas masz! W przeciwnym razie co by z ciebie wyrosło?”. Im częściej odtwarza się taką taśmę, tym mocniej negatywny komunikat się utrwala.

Umiejętność wyrażania i praktykowania własnej odpowiedzialności kształtuje się u dzieci z wiekiem. Podobnie jest u dorosłych. Najlepiej by jednak było, gdyby byli oni chociaż gotowi na uznanie kompetencji własnej i swoich dzieci.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ A USŁUGIWANIE

Jeszcze nie tak dawno od dzieci wymagano pełnienia wielu służebnych funkcji w domu. Swoje obowiązki miały wypełniać z wdzięczności za miłość i wychowanie, jakie otrzymują od rodziców. Kiedy dzieci buntowały się lub sprzeciwiały temu, rodzice często mówili: „Traktujecie swój dom jak hotel”.

Natomiast w ostatnich latach miałem okazję obserwować rodziców, którzy postępują odwrotnie: zamiast prosić dziecko o wykonanie danej czynności, wyręczają je. Podejście takie wydaje się przejawem miłości i opieki, dopóki dzieci są małe. Ale kiedy dziecko ma trzy, cztery latka, często zaczynają pojawiać się napięcia. Im absurdalniejsze stają się żądania dzieci, tym bardziej narasta frustracja rodziców. W najgorszym wypadku rodzice popadają w stan nieprzerwanego rozdrażnienia i wyczerpania, a dzieci wyrastają na ludzi aspołecznych, z którymi trudno wytrzymać.

Specjaliści nadają takim dzieciom różne etykietki, np. Mały Tyran albo Nowoczesne Dziecko. Musiało jednak upłynąć kilka lat, zanim zaczęto interesować się rodzicami, którzy swoim postępowaniem doprowadzili dzieci do tego stanu. Dla mnie współpraca z takimi rodzicami była zawsze niezmiernie ciekawym doświadczeniem. Można by ich określić mianem prekursorów ewolucji stosunków między rodzicami a dziećmi.

Typowi „nowocześni” rodzice często mają dużą świadomość własnych relacji z dziećmi. Do wychowania podchodzą z uwagą i zasadniczo odrzucają rolę rodzica-tyrana, typową dla wcześniejszych pokoleń. Świadomie dystansują się od wychowania, które sami odebrali. Zbyt dobrze pamiętają swoją frustrację i poniżenie, gdy rodzice podejmowali za nich decyzje. Wspomnienia te odcisnęły się w ich pamięci jako poczucie niemożliwości posiadania lub robienia tego, co chcieli[6].

Przykład 6.

Kiedy Henry był dzieckiem, kazano mu jeść płatki śniadaniowe z gorącym mlekiem, chociaż tego nie lubił, a następnie ganiono go za to, że jest głodny między posiłkami. Lisa musiała zawsze wyczyścić talerz, nawet jeśli czuła się już najedzona. A Mark, który stale pragnął nowych zabawek, był krytykowany przez rodziców: „Nie możesz zawsze dostawać tego, czego chcesz! Chcę tego, chcę tamtego! Ciągle czegoś chcesz! Drogie dziecko, czy ty kiedykolwiek pomyślałeś o tym, że my wszyscy musimy się tutaj pomieścić? Poza tym niedawno miałeś urodziny, a wkrótce będą święta. Powinieneś zrozumieć, że od czasu do czasu trzeba też oszczędzać! Nie interesuje mnie, czego chcesz. Chcę, żebyś raz powiedział «chciałbym»”.

Kiedy Henry, Lisa i Mark sami zostaną rodzicami, być może dojdą do wniosku, że w miarę możliwości powinni dać swoim dzieciom to, czego one pragną. W ten sposób nie tylko unikną błędu swoich rodziców, ale także okażą im gest miłości i troski. Wielu rodziców, którzy spełniają życzenia swoich dzieci, chce w ten sposób okazać im miłość.

Jednak zasadniczo kwestia osobistej odpowiedzialności poszła w tych rodzinach w złą stronę. Jak już wspomniałem, dzieci wiedzą, czego chcą, ale czasami nie wiedzą, czego potrzebują. Jeśli rodzice próbują dawać dzieciom tylko to, czego chcą, wówczas pozbawiają ich tego, czego naprawdę potrzebują. W konsekwencji dzieci stają się osamotnione. Co więcej, jeśli zadowolenie rodziny zasadza się na spełnianiu zachcianek dzieci, uczą się one utożsamiać miłość i troskę ze spełnieniem ich życzeń. Wskutek tego coraz silniej domagają się, by im usługiwać. A im większe mają wymagania, tym bardziej cierpią z powodu osamotnienia i tym większej żądają z tego powodu rekompensaty. Innymi słowy, współdziałają!

W rodzinach takich brakuje dialogu między rodzicami i dziećmi. Pragnąc okazać troskę i być partnerem dla dzieci, rodzice poświęcają własne potrzeby i własną integralność. W rezultacie dzieci nigdy nie napotykają sprzeciwu. Zamiast wdawać się w żywą polemikę z rodzicem, dziecko słyszy tak lub nie, interpretując odpowiedź w kategoriach tego, czy jego żądanie zostanie spełnione. Na dłuższą metę nie ma mowy o osobistej bliskości z dzieckiem bez osobistej odpowiedzialności.

Dorośli łatwo rozpoznają to zjawisko we własnych związkach uczuciowych. Każdemu z nas od czasu do czasu sprawia przyjemność, jeśli się nam dogadza, zwłaszcza gdy robimy to na zmianę. Ale jeżeli partner nieustannie próbuje odgadnąć nasze potrzeby, odczucia i nastroje, a nigdy nie okazuje swoich, to czujemy się bardzo samotni i sfrustrowani! Wtedy nawet osobie dorosłej nie jest łatwo zwrócić się do partnera: „Posłuchaj, wiem, że chcesz spełnić wszystkie moje pragnienia, ale zapominasz o tym, czego potrzebuję najbardziej: ciebie!”.

Dziecko tym bardziej nie potrafi wyrazić swoich odczuć. Natomiast dochodzi do nieuchronnego i bolesnego wniosku: Skoro moi rodzice dają mi wszystko, o co poproszę, a ja nadal czuję, że czegoś mi brakuje, to znaczy, że coś jest ze mną nie tak. Rodzice myślą podobnie: Dajemy mu wszystko, co w naszej mocy, a mimo to ciągle czegoś mu brakuje − pewnie jesteśmy złymi rodzicami! Jest to jedna z najbardziej niebezpiecznych i niszczących odmian relacji rodzice−dziecko. Obie strony szybko tracą poczucie własnej wartości i pewność siebie, jednocześnie rozwijając w sobie agresję i poczucie winy.

Jest tylko jedno wyjście z tej sytuacji − proste i trudne zarazem − a polega na zrobieniu dwóch przełomowych kroków. Po pierwsze, rodzice muszą wziąć na siebie pełną odpowiedzialność za to, że wypadki w rodzinie potoczyły się w złym kierunku. Muszą usiąść wspólnie z dziećmi i powiedzieć: „Przykro nam, że źle się czujecie w naszej obecnej sytuacji rodzinnej. My również czujemy się z tym podle. Chcemy, żebyście wiedzieli, że to jest nasza wina. Zawsze zdawało nam się, że spełniając wasze pragnienia, postępujemy słusznie. Ale teraz wiemy, że się myliliśmy. Tak bardzo chcieliśmy dać szczęście i spełnienie, że zapomnieliśmy o sobie. Teraz pewne rzeczy się zmienią. Dla nikogo z nas nie będzie to łatwe, ale uważamy, że jesteśmy w stanie przez to przejść. Oczywiście cieszylibyśmy się, gdybyście chcieli z nami współpracować, żebyśmy mogli wspólnie przywrócić spokój w naszej rodzinie”.

Drugi krok wymaga znacznie więcej czasu i wiąże się z koniecznością podjęcia przez rodziców wysiłku odnalezienia siebie: swoich ograniczeń, uczuć i potrzeb. Rodzice muszą również ćwiczyć wyrażanie siebie w możliwie przejrzysty sposób, tzn. powstrzymując się od krytyki dzieci lub apelów o ich zrozumienie czy jednostronną współpracę. Jeśli rodzice przyjmą i wprowadzą w życie nowe zasady, dzieci będą mogły je zaakceptować. Odpowiedzialność dziecka ma szansę wykształcić się, choć w nieco wolniejszym tempie, jedynie przy równoczesnym rozwoju odpowiedzialności rodziców.

W jaki sposób rodzice mogą ćwiczyć okazywanie swoich uczuć i potrzeb oraz stawianie własnych granic? Na pewno nie poprzez długie, wyczerpujące rozmowy z dziećmi. Po prostu włączając się w proste, codzienne pogawędki, odbywane w języku osobistym.

• Zamiast mówić: „Kończę dziś pracę wcześniej. Co wolisz: mam cię odebrać od kolegi o trzeciej czy sam wrócisz do domu o piątej?” − powiedz: „Kończę dziś pracę wcześniej i chciałbym odebrać cię o trzeciej. Co ty na to?”.

• Zamiast pytać: „Na co masz ochotę na obiad?” − powiedz: „Mam ochotę dzisiaj na rybę. A ty?”.

• Zamiast pytać: „Nie chciałbyś dzisiaj pójść wcześniej spać?” − powiedz: „Chciałbym mieć parę godzin dla siebie dziś wieczorem. Może byś wcześniej poszedł spać?”.

• Zamiast mówić: „Nie mamy planów na ten weekend. Co chciałbyś robić?”− powiedz: „Nie mamy planów na ten weekend i chcemy po prostu zostać w domu i odpocząć. A ty jak uważasz?”.

• Zamiast mówić: „Dziś jest raczej chłodno. Nie sądzisz, że powinieneś się cieplej ubrać?” − powiedz: „Dziś jest chłodno, więc chciałabym, żebyś się ciepło ubrał”.

• Zamiast pytać: „Chciałbyś dziś po południu pomóc tacie w ogrodzie?” − powiedz: „Chciałabym, żebyś dzisiaj po południu pomógł tacie w ogrodzie”.

Różnica w sformułowaniu powyższych wypowiedzi może wydawać się niewielka i może powierzchowna, jeśli spojrzy się na same słowa. Ale prawdziwa różnica tkwi w reakcjach na te słowa. Pierwsze zdania budują poczucie samotności w rodzinie, natomiast zdania w języku osobistym tworzą poczucie wspólnoty. Kiedy rodzice zaczynają mówić w zalecany przeze mnie sposób, dzieci odbierają ich jako autentycznych, rzeczywistych ludzi. I tylko wtedy może rozwinąć się w nich społeczna odpowiedzialność.

Kiedy rodzice zaczynają posługiwać się językiem osobistym, konflikty z dziećmi mogą jeszcze narastać, lecz nie należy się tym zrażać. Rodziców czasem kusi powrót do rozwiązań z przeszłości: stawiania granic, konsekwencji za wszelką cenę i wyznaczania kar. Metody te mogą sprawdzić się na krótką metę, jeśli rodzice są wytrwali w swoich wysiłkach, ale tak naprawdę to rozwiązanie krótkoterminowe i jest wiele powodów, dla których należy przed nim przestrzegać.

Powrót do starych zasad może zmniejszyć liczbę konfliktów, ale tylko pozornie. Członkowie rodziny zamiast kłócić się między sobą, popadną w dysharmonię wewnętrzną, co niechybnie doprowadzi z powrotem do zatargów. Dzieje się tak z dwóch powodów: po pierwsze, zgodnie z utartym przekonaniem cała odpowiedzialność za konflikty spada na dzieci. Po drugie, brak bliskości między dorosłymi i dziećmi pozostanie. Potrzeby dzieci nie zostaną zaspokojone, co najwyżej nauczą się one udawać, że tak jest. Rodzice również nie dojrzeją, odgradzając się od dzieci swoim planem wychowawczym. Relacje między nimi mogą ewoluować, ale na pewno nie ulegną poprawie.

Z podobnymi problemami mamy do czynienia w rodzinach z dziećmi, u których zdiagnozowano zespół zaburzeń koncentracji uwagi (ADD)[7] , uznawany za przyczynę impulsywnego i aspołecznego zachowania. Rodzice takich dzieci muszą wiedzieć, w jaki sposób stawiać im granice i jak okazywać uczucia bez ślepego polegania na jakiejś „metodzie”. W przeciwnym razie jakość życia tych dzieci ulegnie pogorszeniu w dłuższej perspektywie, a objawy choroby się nasilą. Sami rodzice będą zaś czuć się wyczerpani. Postawienie diagnozy takiemu dziecku często pomaga – co ważne – zmniejszyć poczucie winy u rodziców, ale uciekanie się do jakiejkolwiek strategii wychowawczej zaszkodzi tylko relacjom z dzieckiem. Poddawanie dziecka – niezależnie od rodzaju osobowości czy zdiagnozowanej choroby – metodom pedagogicznym pomaga tylko wtedy, gdy celem jest przekazanie pewnych umiejętności intelektualnych lub praktycznych.

ROZDZIAŁ V
ODPOWIEDZIALNOŚĆ SPOŁECZNA U DZIECKA

Jestem głęboko przekonany, że poczucie odpowiedzialności społecznej pozytywnie wpływa na jakość życia człowieka. Wszyscy żyjemy we wzajemnych powiązaniach na dobre i na złe, wywieramy wpływ na życie innych ludzi, sami ulegając ich wpływom, choć wiele osób łudzi się, że można tego uniknąć. Ta sama zasada dotyczy społeczeństwa i rodziny: nie istnieje tu coś takiego, jak mój problem i twój problem. Zawsze chodzi o nasz problem i nasz sukces.

Jak wspomniałem, z mojego doświadczenia wynika, że dzieci, które zachęca się do brania odpowiedzialności za siebie, nabywają także w wysokim stopniu odpowiedzialności za innych. Świadczy o tym ich zachowanie: są pomocne, wrażliwe i kulturalne. W tym kontekście odpowiedzialność społeczna nie wiąże się z poświęceniem, ale jest wyrazem świadomej, zbiorowej odpowiedzialności, która gwarantuje wszystkim jednakową godność.

Dziecko w wieku trzech, czterech lat zaczyna wyrabiać w sobie poczucie odpowiedzialności tego typu poprzez kontakt z rodzicami i rodzeństwem. Każda rodzina ma swoją specyfikę, a intensywność, z jaką zachęca się dziecko do rozwijania odpowiedzialności za innych, zależy od liczby rodzeństwa, statusu społecznego czy sytuacji finansowej. Niektóre rodziny krzewią odpowiedzialność, podkreślając znaczenie aspektu emocjonalnego wyrażanego poprzez szacunek i uległość, inne wolą pragmatyczną uczynność i poczucie obowiązku przejawiające się w inicjatywie i działaniu.

Rozwój odpowiedzialności społecznej u dziecka jest też uzależniony kulturowo. W niektórych krajach wychowawcy przedszkolni kładą nacisk na poczucie wolności i odpowiedzialności, w innych ocenia się je na podstawie chęci i zdolności do podporządkowania się zasadom danej placówki. Pomimo różnic jeden element jest wspólny: im silniejsze poczucie u dziecka, że społeczna odpowiedzialność bierze się z obowiązku, tym słabiej rozwinie się u niego poczucie odpowiedzialności społecznej.

Dla zapewnienia optymalnego rozwoju odpowiedzialności społecznej konieczne jest spełnienie dwóch warunków:

• Rodzice muszą dostrzec i zaakceptować gotowość dziecka do współdziałania.

• Rodzice powinni zachowywać się odpowiedzialnie wobec siebie nawzajem, swoich dzieci i innych ludzi.

Jak już sygnalizowałem, dorośli, którzy dają dzieciom przykład swoim zachowaniem, mają na nie większy wpływ niż ci, którzy ograniczają się tylko do udzielania wskazówek.

Przykład 1.

Czteroletni Kevin siedzi na podłodze i bawi się klockami lego. Jego młodsza siostra przechodzi obok i zatrzymuje się, żeby poobserwować starszego brata z ciekawością i podziwem.

W końcu nie może się opanować, bierze kilka klocków, żeby pobawić się z bratem. Kevin chce ją powstrzymać, jednak bez skutku, więc w końcu ją odpycha. Dziewczynka wybucha płaczem. Zaniepokojona matka wbiega do pokoju.

Matka: Co się stało? O co chodzi? Siostra: Kevin mnie uderzył!

Kevin: To nieprawda… Ona ciągle bierze moje klocki.

Matka: Kevin, wiesz, że nie wolno ci bić siostry. Musisz pamiętać, że jesteś starszy, a ona jest za mała, żeby to rozumieć. Dlaczego siostra nie może ci pomóc? Nie możesz się z nią pobawić skoro widzisz, jak bardzo jej na tym zależy?

Jest to klasyczny przykład nieco uproszczonego pojmowania odpowiedzialności społecznej (starsi muszą być dobrzy dla młodszych) oraz modelu wychowania opartego na pouczaniu. Uwagi matki są zupełnie zrozumiałe. Nie może zaakceptować tego, by Kevin naruszał osobiste granice młodszej siostry za każdym razem, gdy dziewczynka w dziecięcej nieświadomości przekracza jego granice. Problem polega na tym, że matka postępuje niedelikatnie wobec syna, jednocześnie pouczając go, by był delikatny.

Oto dialog alternatywny: Matka: Kevin, co się stało? Kevin: Ona ciągle przewraca mi klocki!

Siostra: Mamo, Kevin mnie uderzył!

Matka, obejmując dziewczynkę i kierując uwagę w stronę Kevina: Zastanówmy się, co mógłbyś jej powiedzieć w sytuacji, gdy chcesz pobawić się w spokoju.

W tej wersji matka robi kilka istotnych rzeczy jednocześnie:

• Sprawdza, co się stało.

• Zwraca się do Kevina jako bardziej odpowiedzialnego z dwójki dzieci, zamiast pouczać go na temat odpowiedzialności.

• Jej propozycja świadczy o tym, iż ma świadomość, że Kevin starał się określić własne granice pokojowo oraz że sytuacja skończyła się fizyczną konfrontacją, ponieważ chłopiec nie potrafił poradzić sobie w inny sposób.

• Jednocześnie dostrzega jego wolę współpracy i potrzebę chronienia własnej integralności.

• Wykazuje troskę o dziewczynkę, a jednocześnie daje jej do zrozumienia, że osobiste granice Kevina są ważne.

• Nie krytykując Kevina za wykorzystanie przewagi fizycznej, informuje go, że zdaje sobie sprawę, iż chłopiec źle się czuje z powodu sposobu, w jaki ten konflikt się rozwinął.

• Pokazuje sposób podejścia zamiast dawać gotowe rozwiązanie. Uczy dzieci, że sztuka ochrony własnej integralności bez wyrządzania krzywdy drugiemu człowiekowi nie jest czymś, co można ot tak posiąść.

Nie ma sensu, żeby matka kontynuowała tę rozmowę. Poczucie odpowiedzialności Kevina stopniowo poprowadzi go we właściwym kierunku.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ PRAKTYCZNA

W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku większość skandynawskich i amerykańskich specjalistów utrzymywała, że dzieciom powinno się powierzać obowiązki domowe. Jest to dość niefortunna rada. Wywodzi się ona z przesłanek zasadniczo rozsądnych: dzieci muszą czuć, że są wartościowym ogniwem rodziny. W przeszłości były niekiedy nawet dodatkowymi żywicielami rodziny − obecnie w krajach rozwiniętych nie muszą już grać tej roli, więc powstała w tym miejscu pewna pustka.

Trzeba jednak rozróżnić sytuacje, w których rodzice proszą swoje dziecko o pomoc, ponieważ jej potrzebują, a tymi, w których jedynie uważają, że praca dobrze dziecku zrobi. Choć różnica może wydawać się nieznaczna – w gruncie rzeczy niewielu rodziców w ogóle zdaje sobie z niej sprawę – to w rzeczywistości ma istotne konsekwencje. Dziecko, które wykonuje jakieś prace w domu, ponieważ rodzice potrzebują jego pomocy, czuje się dla rodziców wartościowe, natomiast to, które pomaga tylko dla zasady, ma poczucie, że jest obiektem eksperymentu wychowawczego. Takiemu dziecku nie będzie łatwo uwierzyć, że jest wartościowym członkiem rodziny.

Znaczne różnice między rodzinami wynikają w tym względzie z liczebności potomstwa. Im większa rodzina, tym więcej obowiązków. Problem pomocy w pracach domowych pojawia się najczęściej, kiedy dziecko kończy pięć lat. Wówczas rodziców czeka bardzo ważna decyzja: czy chcą wychować dziecko uczynne, czy tylko obowiązkowe.

W rzeczywistości wybór między dzieckiem uczynnym a obowiązkowym nie musi być kwestią typu albo-albo. Ale myślenie w takich kategoriach pomaga zastanowić się nad długoterminowymi planami względem naszych dzieci.

Rodzice, którzy chcą mieć obowiązkowe dziecko, powinni wziąć pod uwagę dwa następujące czynniki:

• Według psychologów rozwojowych najzdrowszym rodzajem aktywności dla dzieci poniżej dziesiątego roku życia – jeśli chodzi o ich rozwój fizyczny, psychiczny, społeczny i intelektualny – jest zabawa.

• Dzieci w wieku ok. ośmiu−dziewięciu lat mają ograniczoną perspektywę. Nie są w stanie uzgadniać warunków współpracy tak jak dorośli. Załóżmy, że zmywam naczynia po obiedzie, a moja sześcioletnia córka siedzi przy stole i miło ze mną gawędzi. Pytam, czy nie zechciałaby pomagać mi przy zmywaniu trzy razy w tygodniu, na co ona ochoczo odpowiada ,,tak”. Ale jej zgoda nie znaczy: Jestem gotowa zmywać naczynia trzy razy w tygodniu, dopóki będę mieszkać w tym domu. Jej zgoda znaczy tylko: Tak, ja też ciebie kocham, a teraz mogę zrobić wszystko, co cię uszczęśliwi! Skwapliwość, z jaką sześciolatka zawiera „umowę” z rodzicem, zapał człowieka, który zwraca się do drugiego z wyznaniem: „Zawsze będę cię kochać!” – co nie jest ani obietnicą, ani umową, ale wyrazem głębokiego uczucia, jakie w danej chwili ta osoba odczuwa.

Możemy śmiało powierzać dzieciom wykonywanie różnych obowiązków domowych, jeśli tylko będziemy pamiętać o dwóch powyższych zasadach. Jednak stale trzeba uważać, aby nie mylić miłości z interesami − żeby nie przyjmować postawy, którą można zdefiniować żądaniem: Jesteś winien nam pomoc w zamian za naszą wielką miłość!

Obowiązki to obowiązki − nie mają nic wspólnego z miłością. Mogą wynikać z dobrych chęci czy poczucia odpowiedzialności, ale nie z miłości. Gdybyśmy taki układ zastosowali w małżeństwie, miłość pomieszana z obowiązkiem szybko by osłabła. Dlatego ważne jest, by powierzać dzieciom zadania, które naprawdę mają znaczenie dla rodziny, oraz by wysiłki dzieci były doceniane.

Inną zaletą wykonywania przez dzieci prac domowych jest to, że w ten sposób buduje się w nich naturalny odruch niesienia pomocy i chęć współpracy. Z drugiej strony, obowiązki nie są koniecznością − to znaczy wypełnianie ich nie rozwija u dziecka poczucia odpowiedzialności społecznej. Rodzice decydują o powierzaniu dzieciom określonych obowiązków w domu tylko i wyłącznie ze względu na swoje potrzeby.

Jeśli natomiast chcemy mieć uczynne dzieci, musimy pamiętać, że cecha ta nie wykształci się przed dziesiątym−jedenastym rokiem życia. Tylko niewielki procent dzieci może wcześniej poradzić sobie z tego rodzaju zadaniem. W tym celu ważne jest, aby nie zlecać dzieciom regularnych obowiązków, ale prosić je o pomoc doraźnie, kiedy zajdzie taka potrzeba.

Rodzic, który zwykł rozdzielać obowiązki: Simon! Pamiętaj, że dzisiaj twoja kolej na zmywanie naczyń!

Rodzic, który prosi o pomoc: Simon! Potrzebuję pomocy. Pozmywasz naczynia?

Ponieważ zazwyczaj jest tak, że kiedy prosimy dziecko o pomoc, ono akurat robi coś innego, nie powinniśmy pytać, czy dziecko miałoby ochotę nam pomóc. Dzieci nigdy nie mają ochoty przestać robić tego, czym się akurat zajmują. Możemy jednak naciskać.

− Simon! Potrzebuję pomocy. Pozmywasz?

− Nie, nie mam czasu. Idę pograć w piłkę z Nicholasem.

− Możesz najpierw pograć w piłkę, ale chciałabym, żebyś potem pozmywał, dobrze?

Lub:

− Simon! Chciałabym, żebyś dzisiaj poszedł wyrzucić stare gazety na makulaturę. Zrobisz to?

− O nie… Nie chce mi się. Oglądam telewizję.

− W porządku, Simon! Nie musi ci się chcieć. Nie musi ci się nawet chcieć przez całą drogę tam i z powrotem, ale nie chcę dzisiaj widzieć tych gazet w domu!

Lub:

− Simon! Potrzebuję na moment twojej pomocy. Nakryłbyś do stołu, a ja skończę robić obiad?

− Nie! Jestem zajęty!

− Dobra, sama to zrobię.

Dzieci jednak w wielu sytuacjach mówią po prostu „tak”. Moje doświadczenie pokazuje, że przynajmniej z dwóch powodów lepiej jest wychować dziecko uczynne, a nie obowiązkowe. Po pierwsze, uczynne dzieci w większym stopniu przyczyniają się do budowania poczucia rodzinnej wspólnoty. Po drugie, obie strony przechodzą solidne szkolenie w sztuce mówienia sobie „tak” i „nie” − w ten sposób wyczulając się na potrzeby i granice drugiej osoby.

Ważne jest, aby różnicę między uczynnością i obowiązkowością postrzegać nie jako różnicę między wyborem a obowiązkiem, ale jako kwestię tego, czy poczucie odpowiedzialności płynie u kogoś z wewnętrznego przekonania (kontrola wewnętrzna) czy tylko z pobudek zewnętrznych (kontrola zewnętrzna).

Podobnie jak człowiek dorosły, dziecko chce się czuć w rodzinie potrzebne. Rzadko kiedy – być może nigdy – poczucie takie nie zrodzi się ze świadomości dobrze spełnionego obowiązku. Tak samo nie poczuje się wartościowe tylko dlatego, że jest na każde zawołanie rodziców, albo gdy uświadomi sobie, że rodzice stosują wobec niego jakieś teorie wychowawcze. Najczystsza forma sumienności − czyli odpowiedzialności społecznej niepochodzącej z samego obowiązku − pojawia się tylko wtedy, gdy dzieci i dorośli angażują się w działanie z własnej woli, a nie wtedy, gdy czują się zmuszone do działania ze względu na konieczność zadowolenia innych.

PRZEROST ODPOWIEDZIALNOŚCI U DZIECKA

Często tak bardzo skupiamy się na rozwijaniu odpowiedzialności społecznej u dzieci, że zapominamy, jak bardzo czują się one – niemal od urodzenia – odpowiedzialne za szczęście swoich rodziców. Dziecko czuje się winne za osobiste lub małżeńskie problemy rodziców, lub za to, że rodzice źle je traktują albo zaniedbują. W sytuacjach takich zawsze dochodzi do tego samego wniosku: że to ono zawiniło. Takie dziecko przedwcześnie dojrzewa, a okoliczności zmuszają je, by zachowywało się jak rodzic własnego rodzica.

Niektóre dzieci stają się nadmiernie odpowiedzialne, już kiedy mają rok lub dwa lata. Uczą się dbać o potrzeby swoich rodziców i tłumić swoje. Jest to szczególnie widoczne w rodzinach, gdzie jeden z rodziców jest uzależniony od narkotyków, alkoholu, niesprawny umysłowo lub emocjonalnie niedostępny.

Ale sytuacja taka pojawia się również w rodzinach, które mają znacznie mniej dramatyczną sytuację. Dzieje się tak, gdy młoda, niedojrzała dziewczyna zostaje matką po to, by nadać swojemu życiu znaczenie i spójność. To samo dotyczy sytuacji, gdy rozwiedzeni rodzice walczą o władzę, używając dzieci jako amunicji i postrzegając opiekę nad dzieckiem jako symbol zwycięstwa.

Dzieci mogą stać się przesadnie odpowiedzialne również w rozbitych rodzinach, w których jeden z rodziców odchodzi, pozostawiając drugiego w poczuciu beznadziei, zgorzknieniu czy paraliżującej samotności. Nawet jeśli dziecko mieszka z takim rodzicem tylko czasowo, poświęca na jego rzecz własne potrzeby. Oczywiście niektórzy rodzice samotnie wychowujący dzieci nadużywają odpowiedzialności i chęci współdziałania swoich dzieci, obarczając je wszystkimi swoimi zmartwieniami i troskami. Niestety, problem ten nie występuje tylko w rodzinach rozbitych. W równym stopniu odnosi się do rodzin pełnych, w których rodzice nie potrafią ze sobą rozmawiać, także tych, w których najczęściej matka traktuje dzieci jak swoich powierników. Dzieci takie bardzo szybko rozwijają w sobie poczucie nadmiernej odpowiedzialności nie tylko za problemy matki, ale i za problemy małżeńskie rodziców. Naturalnie, obciążenie takie wpływa negatywnie na ich rozwój.

Niedojrzałość lub pustka egzystencjalna dorosłych stanowi próżnię, która nieuchronnie wciąga dzieci mające potrzebę bycia docenianym i chętne do współdziałania. Z punktu widzenia rodziców relacje z dziećmi wydają się zadowalające i nieskomplikowane. Ale problem może być widzialny dla innych osób obecnych w życiu dziecka – ponieważ brak uwagi ze strony rodziców rekompensuje sobie ono demonstracyjnym zachowaniem wobec innych. Młodsze dzieci marudzą i nie odstępują rodziców na krok, starsze stają się agresywne i zaczepne. W ten sposób dzieci rezolutnie i kompetentnie starają się zaspokoić własne potrzeby.

Jak dotąd scharakteryzowałem sytuację rodzin destrukcyjnych, ale należy podkreślić, że pozornie normalne rodziny także wychowują nadmiernie odpowiedzialne dzieci. Poniższy przykład obrazuje, jak trudno jest rodzicom dostrzec daleko idącą gotowość do współdziałania ze strony dziecka.

Przykład 2.

Rodzice Andrzeja rozwiedli się, kiedy miał trzy lata. Choć matka była nieco zgorzkniała po rozwodzie, oboje odpowiedzialnie podeszli do nowej sytuacji: nie kłócili się, nadal mieszkali blisko siebie, żeby Andrzej, spędzając weekendy na przemian z każdym rodzicem, mógł zachować kontakty z kolegami i pozostać w dotychczasowej szkole. Oboje rodzice byli dobrze wykształceni. Matka generalnie zrażona do mężczyzn, mieszkała sama. Ojciec mieszkał sam z wyboru, głównie z uwagi na syna, choć miewał związki z innymi kobietami. Po dziesięciu latach, kiedy Andrzej skończył trzynaście lat, jego ojciec zamieszkał z kobietą.

Andrzej szybko nawiązał przyjacielskie relacje z Hanną, nową partnerką ojca. Obawy dotyczące jego ewentualnej zazdrości i niezgody okazały się zbyteczne.

Minęło pół roku. Pewnego dnia matka chłopca poinformowała swojego byłego męża, że Andrzej postanowił nie odwiedzać ojca na dotychczasowych, wspólnie uzgodnionych zasadach. Wiadomość ta była dla ojca szokiem. W poczuciu winy i odrzucenia rozważał różne przyczyny. Czy Andrzej jednak był zazdrosny? Może była żona próbowała popsuć ich dobre stosunki? A może Andrzej poczuł się pominięty w nowym układzie?

Cała rodzina trafiła na terapię. Podczas jednej z sesji ojciec zapytał: „Andrzeju, chciałbym dowiedzieć się, dlaczego nie chcesz już ze mną mieszkać? To znaczy, nie tak często jak do tej pory”.

Andrzej przez dłuższą chwilę milczał, a potem patrząc z powagą na ojca, rzekł: „Myślałem, że teraz Hanna się tobą zaopiekuje… I może już nie chcesz, żebym tak często przychodził?”. Ojciec był zdumiony, ale i uradowany taką odpowiedzią.

Wtedy odezwała się matka Andrzeja: „Andrzeju, a czy mógłbyś w takim razie wyjaśnić, dlaczego nagle postanowiłeś pójść do szkoły z internatem?”.

Andrzej ponownie zastanowił się chwilę, ale tym razem odwaga nieco go opuściła. Ośmielony przez terapeutę odpowiedział: „Wtedy być może i ty mogłabyś znaleźć sobie nowego męża”.

Wypowiedzi trzynastolatka – świadczące o odpowiedzialności, miłości i gotowości do usunięcia się w cień – pokazują, do jakiego stopnia dzieci mogą współdziałać z rodzicami. Są też dobrym punktem wyjścia do dyskusji o problemach samotnych rodziców, gdyż w takich rodzinach rodzi się pokusa, by dziecko zapełniło rodzicielską pustkę.

Moja praktyka uczy, że większości samotnych rodziców nie można zarzucić braku odpowiedzialności − nie znaczy to jednak, że zawsze potrafią uniknąć błędu wychowania przesadnie odpowiedzialnych dzieci. Dzieje się tak szczególnie wtedy, gdy zaczynają samotnie wychowywać dziecko, które nie skończyło jeszcze trzynastu−czternastu lat.

Samotni rodzice mogą w znacznym stopniu zdjąć ciężar ze swoich dzieci poprzez:

• Dopilnowanie, by dziecko było otoczone stałym gronem osób dorosłych.

• Kształtowanie w dziecku raczej uczynności niż obowiązkowości.

• Zachęcanie do zabawy z innymi dziećmi.

• Docenianie odpowiedzialności u dziecka słowami typu:
„Wiem, że martwi cię, że jestem teraz przygnębiona, ale mam kogoś, z kim mogę o tym porozmawiać, więc na pewno wkrótce wszystko się ułoży”. Jest to znacznie lepsze niż: „Nie martw się tym, kochanie. Dopóki mamy siebie, wszystko będzie dobrze”.

Należy również pamiętać, że życie z dzieckiem w pojedynkę ma zarówno złe, jak i dobre strony, a bliskość i większy kontakt to dla dziecka zarówno przywilej, jak obowiązek.

Aby stwierdzić, czy nadmiar odpowiedzialności nie staje się dla dziecka ciężarem – lub inaczej mówiąc: czy wola współdziałania nie godzi w jego integralność – wypatruj następujących sygnałów:

• Przesadna troska o rodzica i niechęć do spędzania czasu z rówieśnikami.

• Skłonność do konfliktów i przekory.

• Roztargnienie w wypełnianiu obowiązków i dotrzymywaniu ustaleń.

• Destrukcyjne lub agresywne zachowanie w przedszkolu lub w szkole.

• Częste bóle głowy, żołądka, pleców i ramion.

• Bunt − w okresie dojrzewania.

• Introwersja, melancholia i społeczne wycofanie.

Z moich obserwacji wynika, że są to najczęstsze symptomy przerostu odpowiedzialności u dziecka. Nie oznacza to jednak, że dzieci, które ich nie wykazują, nie cierpią na nadmiar odpowiedzialności, ani też że wszystkie dzieci z tymi symptomami mają tę cechę. W ostatniej dekadzie odnotowaliśmy wzrost częstości występowania tego zjawiska szczególnie w krajach, w których kryzysy i wojny spowodowały rozbicie rodzin i śmierć ojców. Powaga sytuacji skłoniła specjalistów i rodziców do wniosku − z którym osobiście nie do końca się zgadzam – że nadmiernie odpowiedzialne dzieci można w późniejszym wieku uwolnić od tego ciężaru.

Przykład 3.

Młoda matka wychowywała samotnie ośmioletniego Karola. Kiedy skończył pięć lat, zamieszkała z mężczyzną, z którym była związana od trzech lat. Matka i jej partner byli dobrze wykształceni i pozytywnie nastawieni do dzieci. Gdy zamieszkali wspólnie, postanowili, że Karolowi, który w pewnym stopniu wykazywał nadmierną odpowiedzialność, należy pozwolić znowu być dzieckiem.

W rezultacie świadomie i w sposób przemyślany przyjęli metodę wychowawczą opartą na założeniu, że to oni będą podejmować odpowiedzialne decyzje dotyczące pory chodzenia spać, odrabiania lekcji, zajęć dodatkowych oraz wyznaczania granic.

Po upływie trzech lat matka zdecydowała się zakończyć swój związek, także dlatego że podejście i poglądy wychowawcze partnera okazały się w jej ocenie zbyt konserwatywne. W ciągu owych trzech lat Karol nabawił się znacznej otyłości i stał się dość porywczy, zarówno w domu, jak i w szkole. Teraz, kiedy znów mieszkał tylko z matką, zatargi były niemal na porządku dziennym. Karol ze złością zarzucał matce, że już go nie kocha.

Naturalnie oboje martwili się tym stanem rzeczy. Sytuacja uległa nagłej poprawie, kiedy pomoc terapeuty pozwoliła Karolowi uświadomić sobie, że mówiąc do matki: „Już mnie nie kochasz!”, tak naprawdę miał na myśli: „Nie odpowiada mi sposób, w jaki mnie kochasz!”. Dorośli w życiu Karola byli troskliwi, ale ich postępowanie okazało się błędne. Przeoczyli fakt, że Karol czuł się nadmiernie odpowiedzialny nie za siebie, ale za swoją matkę. Dlatego nie pomógł mu fakt, że dorośli wzięli na siebie więcej odpowiedzialności za niego.

Kiedy dzieci takie jak Karol przyjmują na siebie zbyt dużą odpowiedzialność w tak młodym wieku, staje się to integralną częścią ich osobowości, której nie można po prostu usunąć. Można kontrolować jej rozwój i zapobiegać jej przesadnym przejawom, ale u dzieci takich jak Karol cecha ta będzie utrzymywać się przez całe życie i wpływać na ich relacje z bliskimi.

Matka Karola i jej partner mogli zrobić dwie rzeczy, które pomogłyby chłopcu i im samym. Po pierwsze, mogli skoncentrować się na tym, aby uczynić wspólne życie oraz życie każdego z nich z osobna możliwie udanym – to znaczy mogli zająć się swoją odpowiedzialnością osobistą. Im szczęśliwsza byłaby matka Karola, tym bardziej mógłby on skoncentrować się na swoim dzieciństwie. Tymczasem stał się przedmiotem ich sporów i przyczyną rozstania matki z jej partnerem, a to tylko pogłębiło u niego przerost odpowiedzialności.

Po drugie, dorośli mogli obudzić w Karolu drzemiące w nim dziecko: jego nieracjonalność, wybryki, brak rozsądku, dziecinność, swawolę, swobodę i spontaniczność. Chcieli dać mu prawo do bycia dzieckiem, ale skończyło się na zabawie w dorosłych.

Z kolei słowa Karola skierowane do matki były bezpośrednim i kompetentnym przekazem: Jeśli chcesz mnie kochać w taki sposób, to ja nie chcę mieć z tym nic wspólnego!

Dzieci, które wyrażają swój problem inaczej niż Karol – odmawiając posprzątania pokoju, odrobienia lekcji, przypilnowania młodszego rodzeństwa, pomocy w domu czy załatwianiu różnych spraw – znajdują się w jeszcze gorszej sytuacji. Oprócz tego, że mają na swoich barkach odpowiedzialność za dobre samopoczucie dorosłych, to jeszcze są przez nich krytykowani i upominani za brak odpowiedzialności w sprawach przyziemnych.

Trzeba pamiętać, że dzieci nie potrafią bezpośrednio sprzeciwić się narzucanej im odpowiedzialności za dorosłych. Ich jedynym wyjściem jest zaprzeć się na froncie domowym, a poza domem jakoś radzić sobie z bólem. Niektóre z nich odbierane są rodzicom przez sąd lub dobrowolnie odchodzą z domu. Sporo młodzieży otrzymuje wsparcie psychologów w szkole albo w specjalnych placówkach oświatowych.

Nauczyciele, terapeuci i przybrani rodzice muszą zrozumieć, że nie da się wyleczyć dziecka z nadmiernej odpowiedzialności. Nie chcę być przesadnym pesymistą, ale ten, kto myśli inaczej, tylko pogarsza sprawę.

Kiedy dziecko przez pierwsze pięć, dziesięć czy trzynaście lat życia tłumi swoją osobowość, by dać pierwszeństwo potrzebom i uczuciom rodziców, nadmiar odpowiedzialności staje się głównym trzonem tej osobowości i jedynym znanym mu sposobem, aby poczuć się wartościowym dla innych. Powiedzenie dziecku, że może zmienić ten sposób myślenia, uderza w jego poczucie własnej wartości i zakłóca rozwój odpowiedzialności społecznej. Kiedy terapeuci czy nowi opiekunowie zajmują miejsce rodziców i w dobrej intencji zaczynają pracować nad zmniejszeniem poczucia odpowiedzialności u dziecka, może to wywołać dwojaki skutek:

• Dziecko odbierze to jako krytykę swojej osoby i odmówi współpracy albo stanie się agresywne.

• Nadmiernie rozwinięte poczucie odpowiedzialności u dziecka nie zmniejszy się, ale uaktywni się w odniesieniu do innych osób dorosłych. Jedyną różnicą będzie to, że dziecko znajdzie się pod kontrolą nowego źródła władzy zewnętrznej i nowego zestawu żądań i oczekiwań.

Przeciwieństwem przerostu odpowiedzialności jest odpowiedzialność osobista i poczucie własnej wartości. Zadaniem dorosłych nie jest niwelowanie czy leczenie nadmiernej odpowiedzialności, ale wzmacnianie poczucia własnej wartości i odpowiedzialności w taki sposób, aby przywrócić równowagę pomiędzy odpowiedzialnością osobistą i społeczną.

Jest to długi proces wymagający cierpliwości i prawdopodobnie trwający przez całe życie dziecka. Obie strony potrzebują czasu, a zadanie stojące przed dzieckiem – by odnaleźć swoje ja, zagubione w dotychczasowej strategii przetrwania – nie jest łatwe.

Samotna odpowiedzialność

Dzieciom z nadmiarem odpowiedzialności towarzyszy najczęściej poczucie, że są w tej odpowiedzialności za jednego lub oboje rodziców – albo i za całą rodzinę – osamotnione i dlatego zaczynają szukać kontaktu z rodzicami. Gdy im się to uda, czują się szczęśliwe, w przeciwnym razie rodzi się w nich frustracja.

Podobne poczucie osamotnienia rozwija się u dzieci, które od wczesnych lat borykają się z odpowiedzialnością za samych siebie. Wygląda to tak, jakby doszły do wniosku, choć podświadomie, że ich rodzina nie ma im nic do zaoferowania oprócz jedzenia, dachu nad głową, ubrania i łóżka.

Z mojego doświadczenia wynika, że dzieci takie można znaleźć w każdym środowisku – zarówno w tzw. normalnych i na pozór zdrowych rodzinach, jak i w rodzinach patologicznych. Dzieci te wycofują się, ponieważ:

• Doznają rażącego zaniedbania lub brutalnej przemocy fizycznej.

• Nieudany związek rodziców pochłania energię całej rodziny.

• W rodzinie brakuje prawdziwego ogniska emocjonalnego, a każdy pozostawiony jest na własnej bezludnej wyspie.

• Jedno z rodziców − najczęściej matka − stawia wyśrubowane wymagania emocjonalne i tylko pozornie udaje jej się rewanżować tym samym.

Dopóki takie dzieci pozostają niepełnoletnie, nie traktuje się poważnie ich problemu. Patrzymy na nie po prostu jak na dzieci, czyli istoty niesamodzielne, przywiązane do pewnej społeczności, i często nie zdajemy sobie sprawy z całokształtu ich egzystencjalnej samotności. Co najwyżej widzimy, że są osamotnione społecznie, co tylko wzbudza w nas tkliwość. Jednak ogólnie rzecz biorąc, nie dostrzegamy problemu samotnego zmagania się dzieci z nadmiarem odpowiedzialności.

Często dzieci takie nie są nawet specjalnie nieszczęśliwe i nie mają świadomości swojego położenia, a swój problem odkrywają dopiero wtedy, gdy zakładają rodziny. Ciągnie ich do osób, którym układa się w relacjach międzyludzkich. Jednak ludzie, którzy wychowali się samodzielnie, najpierw są zdumieni, a następnie nieszczęśliwi, że tak trudno jest im nawiązać bliskie relacje z partnerami.

Niektóre dzieci dorastają w tak destruktywnych rodzinach, że rozwijają się u nich poważne dysfunkcje psychologiczne i społeczne. Narasta w nich frustracja, bo czują, że są na świecie same, choć wciąż mają nadzieję i potrzebę przynależności. Posługując się metaforą, można by powiedzieć, że codziennie zasiadają do stołu z resztą rodziny w nadziei, że obiad zostanie podany, chociaż dobrze wiedzą, że tak się nie stanie albo że w najlepszym razie dostaną tylko porcję pustych kalorii. Niespełnione oczekiwania i nadzieje stawiają je w bolesnej sytuacji egzystencjalnej, w poczuciu izolacji i osamotnienia, a jednocześnie zniewolenia.

Przykład 4.

Trafił do mnie trzynastolatek, który po raz mniej więcej setny uciekł z placówki wychowawczej. Zniknął na miesiąc w środku zimy, przeżył dzięki włamaniom do domków letniskowych, gdzie znajdował żywność i schronienie. Spotkałem się z nim, gdy policja przywiozła go z powrotem do ośrodka.

Rozmawialiśmy o jego dramatycznej sytuacji. Starałem się, choć nieco niezdarnie, odtworzyć jego nieudane relacje z rodzicami, którzy nadużywali alkoholu i środków odurzających.

− No cóż − powiedział w końcu − chyba domyślam się, co ma pan na myśli. To jest tak, jak w tych domkach letniskowych. Kiedy włamywałem się do nich, żeby zdobyć coś do jedzenia, to najbardziej wkurzało mnie, kiedy jedzenia tam nie było. Wtedy kopałem w lodówkę albo kosz na śmieci i przenosiłem się do następnego. Ale pewnego dnia wszedłem do dużego, luksusowego domu. Widać było, że właściciele są bogaci, i myślałem, że tym razem szczęście się do mnie uśmiechnęło. I nie uwierzy pan: ci ludzie mieli w przyziemiu dwa pomieszczenia – spiżarnię i piwnicę na wino – ale były one zakratowane i zamknięte wielkimi kłódkami, a mi brakowało jakichkolwiek narzędzi, żeby je otworzyć. Nie uwierzy pan, ale siedziałem tam całą noc, gapiąc się na to żarcie, którego nie mogłem dosięgnąć, i myśli pan, że potrafiłem zebrać się w sobie i pójść do następnego domku? Nie, do diabła, nie mogłem. Siedziałem tam tylko i ryczałem, jak głupek, którym zresztą jestem!... To miał pan na myśli?

Musimy umieć rozpoznawać takie dzieci, ponieważ rodzaj pomocy i troski, których potrzebują, różni się zasadniczo od tego, czego potrzebują inne dzieci. Nie czerpią z mądrości i doświadczenia dorosłych, często odrzucają kontakt fizyczny. Nigdy nie proszą o pomoc. Radzą sobie same lub żądają usługiwania i domagają się rzeczy materialnych. Kiedy wydaje się już, że udało się nawiązać z nimi bliższy kontakt, człowiek staje się po prostu,,kolejnym dorosłym”. Są odporne na strategie pedagogiczne i umoralnianie. Społeczeństwo to dla nich abstrakcja, jak każde inne środowisko. Zawsze były za siebie odpowiedzialne, ale ich świadomość na temat własnych potrzeb jest niemal zerowa, a poczucie odpowiedzialności społecznej w zasadzie nie istnieje.

Aby im pomóc, należy zrobić dwie rzeczy. Po pierwsze, dzieci te muszą zaakceptować, że − praktycznie rzecz biorąc − nie mają rodziców i zostały pozostawione samym sobie z odpowiedzialnością za własne życie. Nie oznacza to, że muszą przeciwstawić się rodzicom albo zerwać z nimi. Chodzi raczej o to, aby uzmysłowiły sobie, że w ich rodzinach nie występują takie cechy jak odpowiedzialność, troska, zaufanie i stabilny kontakt emocjonalny – cechy, które tworzą podstawę zdrowego dzieciństwa. Początkowo, kiedy zmierzą się z tym faktem, czują ulgę, ale potem przychodzi żal, po którym nie jest łatwo im się otrząsnąć. Dopiero po zakończeniu tego procesu potrafią doświadczyć wolności, która pozwoli im wziąć odpowiedzialność za własne życie. Konfrontacja z tak poważną krzywdą dziecka to krok trudny dla wielu rodziców, którzy często nie potrafią nawet zauważyć jawnego osamotnienia swoich dzieci.

Drugi krok – zapomnienie o wszystkim, co wiemy na temat konwencjonalnych teorii kształcenia i wychowywania dzieci – jest prostszy. Musimy zrezygnować z roli przewodników i zmierzyć się z dziećmi na ich warunkach. Oznacza to, że nie wolno nam myśleć, iż wiemy, co jest dla nich najlepsze. Należy wykazać wystarczająco dużo szacunku i cierpliwości, aby nie wtrącać się, kiedy podejmują samodzielne decyzje, i pozwolić im samodzielnie dojść do pewnych rzeczy. Nie wolno nam zapominać, że nasz kontakt z nimi nie jest ani nie może być substytutem tego, czego brakowało im w relacjach z rodzicami. Ponadto musimy zaakceptować także naszą własną niepewność i bezradność. Trzeba działać z pokorą, pamiętając, że wszyscy mamy prawo do równorzędnego szacunku.

W większości wypadków dzieci, które nie padły ofiarą brutalnej przemocy ze strony dorosłych, mają spore szanse na znalezienie równowagi. Są przyzwyczajone do samotności i strachu, ale ich wrodzone, naturalne „ja” pozostaje często nienaruszone. Muszą zagłębić się w swoją psychikę, aby najpierw wykształcić w sobie osobistą, a następnie społeczną odpowiedzialność. Przystosowanie w wymiarze społecznym jeszcze nikomu nie przyniosło ulgi w cierpieniu egzystencjalnym − co najwyżej może stanowić prowizoryczną ochronę przed cierpieniem, które z pewnością pojawi się w nowych okolicznościach.

WŁADZA RODZICIELSKA

Pracując niedawno na południu Europy, słyszałem rozmowę dwóch matek dyskutujących o wychowywaniu dzieci. Jedna z nich była zdruzgotana, ponieważ jej osiemnastoletni syn został oskarżony z kolegami o szereg drobnych kradzieży i miał stanąć przed sądem. Zrelacjonowawszy koleżance szczegółowo przebieg zdarzeń, powiedziała: „Po prostu tego nie rozumiem! Był takim uroczym chłopcem. Pomagał, ciężko pracował i zawsze był w czołówce najlepszych uczniów w klasie. Dlatego dawaliśmy mu dużo swobody… Nigdy nie odmawialiśmy mu niczego, co mogliśmy mu dać. Jeśli chciał wyjść wieczorem do klubu, wychodził. Pozwalaliśmy mu na wszystko, ponieważ był takim grzecznym i bystrym dzieckiem”.

Później tematem rozmowy stała się piętnastoletnia siostra chłopaka. Ta sama matka powiedziała: „Tak, chyba niewłaściwie ją traktuję, ale nie umiem tego zmienić. W tej chwili niczego jej nie wolno. Trzymam ją w domu, bo boję się, że mogłaby wpaść w złe towarzystwo… Ona oczywiście protestuje. Prawdopodobnie nie powinnam tak robić, ale nic na to nie poradzę. Mam inne wyjście?”.

Ta kobieta rzeczywiście była zrozpaczona i zdezorientowana. Jej przekonanie, że postępuje „właściwie”, zostało zachwiane. Czy źle wychowywała syna i córkę? Dziesiątki tysięcy rodziców, których dzieci obracają się w podejrzanych kręgach, narkotyzują się, wchodzą na drogę przestępstwa, odbierają sobie życie albo próbują to zrobić, każdego dnia zadają sobie to pytanie. Bezradni względem każdej mniej lub bardziej istotnej decyzji wobec dziecka, nie przestają bić się z myślami: Czy postępujemy właściwie? Czy powinniśmy zrobić coś więcej?

Przypuszczalnie nikt nie wątpi, że rodzice mają władzę nad dziećmi i że korzystają z tej władzy – w sytuacjach codziennych i w poważnych sporach. Dorośli mają również władzę poza domem, która jest podporządkowana zasadom obowiązującym w danej społeczności.

Sposób, w jaki rodzice korzystają ze swojej władzy – w takich sprawach jak ubiór, małżeństwo, religia i użycie siły fizycznej – jest różny w wielu kulturach. Ludzie zmuszeni do zamieszkania w kraju odmiennym kulturowo często przekonują się, że to, co wydawało im się normalne w rodzimym kraju, nie jest takie w nowym miejscu. Osoby o jasno określonych zasadach moralnych często mają trudność z zaaklimatyzowaniem się w społeczeństwach, gdzie nie panuje czarno-biała obyczajowość. Może wywołać niepokój u nich, który przekłada się na życie całej rodziny.

Powszechnie wiadomo również, że wielu rodzicom zdarza się korzystać ze swojej władzy w sposób niewłaściwy, czy to z pobudek ideologicznych, czy psychologicznych. Na szczęście zachowanie takie jest coraz rzadsze w większości społeczeństw cywilizowanych, a także w większości szkół i innych placówek wychowawczych.

Jednak jawne wykorzystywanie władzy interesuje mnie mniej niż jej subtelniejsze przejawy. Chciałbym w tym miejscu zdefiniować równowagę władzy, jaka powinna istnieć między dziećmi i dorosłymi, oraz podać kilka wskazówek, według których dorośli mogą odpowiedzialnie korzystać ze swojej władzy nad dziećmi. Jest to w moim przekonaniu zagadnienie etyczne. Z perspektywy zdrowia psychicznego owe rozważania etyczne na temat władzy w rodzinie mają większe znaczenie niż to, co tradycyjnie zaprząta pedagogów i wychowawców, kiedy debatują na temat moralności w wychowaniu dzieci.

Proponowane przeze mnie wskazówki nie mają służyć oskarżaniu rodziców ani być środkiem dowodzenia ich winy. Odpowiedzialność za rozwój i los naszych dzieci spoczywa na nas wszystkich. Przyjęcie wspólnej odpowiedzialności oznacza zarazem solidarne ponoszenie winy.

Interakcja

Podczas terapii rodzinnej tłumaczymy, że proces interakcji w rodzinie − lub między partnerami − może mieć trojaki charakter. Czasami jest konstruktywny i życiodajny, innym razem niszczący, a czasem nie wywiera na nas większego wpływu. Interakcje w rodzinie naturalnie zawierają wszystkie te trzy cechy, ale o różnym nasileniu na różnych etapach życia.

O stanie rodziny decyduje jakość wzajemnych relacji. Właściwe bądź niewłaściwe jej funkcjonowanie zależy od interakcji między wszystkimi członkami rodziny, a nie postępowania jednej osoby.

W sposób oczywisty interakcja składa się nie tylko z tego, co można odczytać bezpośrednio z czyjejś twarzy i gestów oraz tego, co da się usłyszeć i wywnioskować z tonu głosu, ale także i z tego, co znajduje się między wierszami − w poglądach, uczuciach i cechach charakteru. W czasie terapii rodzinnej odróżniamy zawsze treść interakcji od jej procesu − czyli to, co robimy i mówimy, od tego, jak to robimy i mówimy.

Tradycyjnie sądzimy, że treść jest najważniejsza. Nie jest to prawda. Jeżeli treść i proces są spójne, oba czynniki mają jednakowe znaczenie. W przeciwnym razie proces jest ważniejszy.

Większość z nas wyrosła w rodzinach, gdzie rodzice byli przekonani, że to, co nam wpajają – kodeks moralny i zasady poprawnego zachowania – decyduje o jakości naszego wychowania. Jeśli mieli wysokie standardy moralne, starali się przestrzegać tych samych zasad, które obowiązywały dzieci.

Niewykluczone, że zdarzało im się czasami postępować niezgodnie z własnymi zaleceniami – np. kiedy ojciec krzyczał do syna: „Przestań krzyczeć!” – i z pewnością nad tym ubolewali. Być może martwili się, że nie są skuteczni. Wiedzieli też, że istnieje pewna zależność skutecznego wychowania dziecka od jakości relacji między samymi rodzicami. Jeśli ojciec pił lub matka kradła, lub rodzice bez przerwy się kłócili, istniało duże prawdopodobieństwo, że dzieci nie będą się dobrze chować i wymkną się spod kontroli.

Rodzice nie zdają sobie jednak sprawy, że to proces, a nie treść interakcji decyduje o powodzeniu lub niepowodzeniu wysiłków wychowawczych. Wiedzą tylko, że należy „postępować właściwie”. Jeśli się to nie udaje, to dlatego że z dziećmi lub ich kolegami coś jest nie tak. Albo tłumaczą sobie, że Bóg wystawia ich na próbę lub chce ich czegoś nauczyć. W chwilach zwątpienia w sens własnych starań zadają sobie pytania: „Czy byliśmy zbyt pobłażliwi? Czy powinniśmy dostrzec niepokojące sygnały i w porę interweniować?”. Podobnie jak matka wspomnianego osiemnastolatka, który popadł w kłopoty z prawem, zastanawiają się, co zrobili lub czego zaniedbali, a nie jak to zrobili.

W związku dwojga dorosłych obie strony ponoszą jednakową odpowiedzialność za jakość wzajemnych relacji. Ale za jakość relacji z dzieckiem całkowitą odpowiedzialność ponosi wyłącznie strona dorosła. Odnosi się to do stosunków rodziców i dzieci w domu oraz dorosłych i dzieci w przedszkolu, szkole i w społeczeństwie.

Fakt, że dorośli muszą wziąć odpowiedzialność za te relacje, nie znaczy, że muszą trzymać stronę dziecka. Chodzi o to, że pomimo faktu iż dzieci i młodzież mają wpływ na jakość relacji z dorosłymi, nie mogą wziąć za nie odpowiedzialności. Kiedy dziecko zostaje zmuszone do odpowiedzialności za związek z dorosłym, wówczas nie rozwija się prawidłowo.

Dopiero niedawno zrozumieliśmy, czego dziecko potrzebuje do prawidłowego rozwoju. Problem polega na tym, że sposób, w jaki my, dorośli, wpływamy na ten proces, znajduje się w dużej mierze poza naszą kontrolą. Wpływamy na niego m.in. poprzez naszą osobowość − świadome i podświadome konflikty z samym sobą i z innymi ludźmi − poprzez uczucia i zmiany nastroju, których sami nie wyczuwamy albo je ignorujemy lub tłumimy, oraz poprzez przesadną chęć właściwego postępowania i strach przed błędami.

Taką władzę mamy nad naszymi dziećmi. Niezależnie od ich cech wrodzonych wpływamy w powyższy sposób na proces interakcji z nimi, który decyduje o ich rozwoju i jakości życia do momentu, aż same dorosną i przejmą stery. I nawet jeśli żywimy wysokie standardy moralne i usiłujemy postępować słusznie, nie mamy gwarancji, że nasze dzieci nie zejdą na złą drogę − w co wierzyli nasi rodzice i dziadkowie. Trzeba przestać się łudzić, że w ogóle jest możliwe postępować słusznie.

Musimy natomiast określić kodeks etyczny naszych relacji z dziećmi, który pomoże nam pozostać czujnym na błędy, jakie z pewnością popełnimy, i otwarcie brać za nie odpowiedzialność. Jest to jedyny sposób w wymiarze etycznym, który może dać dzieciom wolność i sprawić, że będą rozwijały się zdrowo. Z pomocą przyjdą nam same dzieci, które zareagują adekwatnie, ilekroć zabrniemy w ślepy zaułek.

Wróćmy do zrozpaczonej matki i jej syna oczekującego na rozprawę sądową za drobne kradzieże. Wspólnie z mężem wychowali go według odwiecznej formuły: jeśli nie sprawia kłopotów, należy go chwalić i nagradzać − w przeciwnym razie trzeba rozprawić się z nim i ograniczyć jego swobodę. Rodzina ta żyła w kulturze, w której nikt nie ma wątpliwości, jaka powinna być treść interakcji rodziców i dzieci. Chodzi o to, by dzieci w szkole były miłe, pracowite i bystre, a w domu posłuszne. Najlepiej, by dostosowały się i podporządkowały kontroli zewnętrznej. Gdyby treść i proces szły ze sobą w parze – gdyby tzw. dobre zachowanie chłopca płynęło z jego dobrego myślenia o sobie – wyrósłby na sympatycznego, młodego mężczyznę, który uwielbia swoją matkę, a w niedzielne popołudnie z przyjemnością popija piwo w towarzystwie ojca.

Niestety sprawy potoczyły się inaczej. W interakcji zabrakło jednego elementu − rodzice wprawdzie doceniali osiągnięcia syna, ale zapomnieli o jego własnym „ja”. Tak naprawdę nie zapomnieli, jedynie przeoczyli jego znaczenie. Ponieważ powiodło im się w życiu, zakładali, że sukces finansowy automatycznie przekłada się na zadowolenie egzystencjalne. W takich wypadkach model wychowania oparty na kontroli zewnętrznej staje się nagle niebezpieczny. Chłopiec ma dobre stopnie, niskie poczucie własnej wartości, słabo rozwiniętą odpowiedzialność za siebie i silnie pragnie zidentyfikować się z jakąkolwiek tożsamością społeczną, byle niepodobną do tej reprezentowanej przez jego rodziców. Z czasem popada w złe towarzystwo kolegów złodziejaszków, którzy przejmują nad nim kontrolę, tak, jak chcieli to zrobić jego rodzice: jeśli postępujesz tak, jak my, jesteś jednym z nas, jeśli nie, radź sobie sam!

Matka miała rację, zakładając, że jej córka nie spisze się lepiej, nawet jeśli zastosuje wobec niej odwrotną metodę wychowawczą. Wtedy córka najprawdopodobniej opuściłaby się w nauce, zaczęła kłócić z rodzicami albo zaszła w ciążę, aby wyrwać się z domu.

Dzieci nawiązują współpracę w odniesieniu zarówno do konstruktywnego, jak i destruktywnego procesu interakcji w rodzinie − ich psychika nie potrafi odróżnić jednego od drugiego. Stopniowo wraz z rozwojem swojej świadomości, języka i systemu wartości uczą się odrzucać destruktywne zachowanie swoich rodziców − ale wtedy weszło im ono już w krew i stało się częścią ich osobowości.

Zatem kiedy dziecko zaczyna zachowywać się destrukcyjnie lub autodestrukcyjnie − w zależności od tego, czy współdziała wprost czy w sposób odwrócony − można z dużym prawdopodobieństwem postawić trzy tezy dotyczące jego sytuacji:

• Jego destrukcyjne lub autodestrukcyjne zachowanie nie ma źródła w nim samym. Zachowanie takie ma zawsze swój początek w postępowaniu dorosłych.

• Dorośli członkowie rodziny zasadniczo nie zdają sobie sprawy z własnego destrukcyjnego wpływu na dziecko i w tym sensie są bez winy.

• Destrukcyjne lub autodestrukcyjne zachowanie rozwija się u dziecka latami, nawet jeśli rodzice sądzą, że mogą wskazać niedawne konkretne wydarzenie, które rzekomo je zainicjowało.

Dorosły człowiek posiada władzę, której nie może się zrzec. Z drugiej strony, nie jest możliwe perfekcyjnie przygotować się do korzystania z tej władzy i to z dwóch powodów: po pierwsze zbyt mało wiemy o nas samych, a po drugie każde dziecko jest inne. Często nie umiemy określić, kim jest nasze dziecko i kim my jesteśmy, dopóki nasze pisklę nie wyfrunie z domu.

Odpowiedzialne korzystanie z władzy rodzicielskiej

Na czym polega odpowiedzialne korzystanie z władzy rodzicielskiej? Chyba wszyscy zgodzimy się, że rodzic ma prawo użyć siły fizycznej, aby zatrzymać trzylatka wbiegającego na środek ulicy albo zabrać chore dziecko do lekarza. Rodzice są też zobowiązani do zapewnienia dzieciom bezpieczeństwa finansowego, a zatem niekiedy mogą być zmuszeni skorzystać ze swej przewagi ekonomicznej. Od rodziców też zależy, czy ich dzieci pójdą do przedszkola i do jakiej szkoły – co jest przejawem władzy w sensie społecznym.

Pierwsze nieporozumienia pojawiają się, gdy odpowiedzialność rodzicielska zaczyna współzawodniczyć z odpowiedzialnością dziecka lub całkowicie próbuje nią zawładnąć. Najczęściej dzieje się to w wypadku takich kwestii jak jedzenie, spanie, szkoła, odzież, lekcje, kieszonkowe i poranne wstawanie. Istnieje także ,,szara strefa” dotycząca sprzątania, higieny osobistej oraz spędzania czasu z dalszą rodziną – wujkami, ciotkami, dziadkami. W obrębie tej szarej strefy należy pobudzać osobistą odpowiedzialność dziecka, a w razie potrzeby – gdy kłóci się ona z odpowiedzialnością rodzicielską – ustalić jej zakres.

Jak rodzice mają sobie radzić w sytuacjach, gdy odpowiedzialność rodzicielska i odpowiedzialność dziecka kolidują ze sobą? Na kilku przykładach prześledzimy różne sposoby podejścia do tej kwestii i ich konsekwencje. Chciałbym tu sformułować zalecenia, do których można się odwołać, gdy stracimy rozeznanie, co rzeczywiście dzieje się w naszej rodzinie, a także pokazać ich zbawienne działanie dla wszystkich.

Zacznijmy od standardowego dylematu: czy rodzice powinni budzić rano swoje dzieci, czy pozwolić im, aby same o to zadbały? Dzieci powyżej trzeciego roku życia mogą budzić się same. Jednak w większości rodzin, im starsze dziecko, tym trudniej je dobudzić. Dlaczego?

Istnieją ku temu dwa powody. Po pierwsze, wielu rodziców przyjmuje sprzeczne stanowisko: budzą swoje dzieci, ale jednocześnie mówią im, że powinny same wstawać. Po drugie, dzieci wykazują chęć współdziałania z rodzicami, stając się bezradne i zależne.

W tym wypadku odpowiedzialność dziecka styka się z odpowiedzialnością rodzicielską. Oczywiście dzieci powinny na siebie wziąć odpowiedzialność za wstawanie i przygotowanie do szkoły. Rodziców jednak obarcza się odpowiedzialnością, jeśli dziecko spóźni się na lekcje. Co zatem mogą zrobić rodzice? Odpowiedź jest prosta: to, co jest im najbardziej na rękę. Jeśli mogą budzić dzieci, zachowując spokój ducha i uśmiech na twarzy, a dzieci faktycznie wstają, nie ma powodu, by to zmieniać.

Jeśli natomiast nie mogą tego robić, wówczas najrozsądniej będzie wprowadzić pewne modyfikacje. Jeśli musisz wołać dziecko trzy, cztery czy siedem razy, zanim ono wstanie, irytujesz się przy tym, a dzień zaczyna się od negatywnych emocji, to jest to sygnał, o którym wspomniałem wcześniej. Twój wskaźnik rodzinny wysyła ci komunikat, że znalazłeś się w centrum destruktywnego konfliktu: konfliktu nawracającego z rosnącą częstotliwością, w którym wymiana zdań między stronami staje się coraz bardziej przykra, przyjmując formę krytyki, wyrzutów, oskarżeń, obelg, ironii i sarkazmu.

Kiedy interakcja obiera kierunek negatywny, oznacza to każdorazowo, że rodzice przekroczyli swoje granice. Porzucili własną, a przyjęli odpowiedzialność, która należy do ich dzieci. Prawdziwy problem nie polega na tym, czy dziecko potrafi samo obudzić się na czas i przygotować do wyjścia do szkoły. Jeśli powierzy mu się to zadanie, prawdopodobnie na początku zaśpi parę razy albo wręcz spróbuje przerzucić z powrotem odpowiedzialność na rodziców, ale będzie to miało charakter przejściowy. Prawdziwy problem polega na tym, że kiedy rodzice przejmują odpowiedzialność, która należy do dziecka, stają się wówczas odpowiedzialni za rodzący się na tym tle konflikt. Trzeba zatem z powrotem oddać tę odpowiedzialność dziecku.

Ale właśnie w tym momencie wielu rodziców postępuje bardzo nieodpowiedzialnie: winą za konflikt obarczają dziecko.

Jakie jest zatem rozwiązanie tej sytuacji? Jeśli rodzice chcą pokazać dziecku, jak przyjmuje się odpowiedzialność za siebie, muszą usiąść z dzieckiem i powiedzieć mniej więcej coś w tym rodzaju:

Posłuchaj. Kiedy byłeś mały, sprawiało nam frajdę budzenie cię co rano, więc wzięliśmy na siebie odpowiedzialność za to, żebyś wstał na czas. Ale teraz już tak nie czujemy. Tak naprawdę niemal każdego dnia jesteśmy z tego powodu rozdrażnieni. Dlatego postanowiliśmy, że przekażemy ci to zadanie. Jeśli zdarzy ci się późno położyć spać i będziesz obawiał się, że rano nie usłyszysz budzika, po prostu nam o tym powiedz, a my ci pomożemy. Ale w przeciwnym razie musisz sam zadbać o to, żeby co rano wstać na czas.

Tak więc odpowiedzialność została zwrócona dziecku, w sposób troskliwy, ale zdecydowany. Nikogo nie obarczono winą, a rodzice dali dziecku dobry przykład. Co najważniejsze, destrukcyjny proces został powstrzymany i zastąpiony konstruktywnym – którego efekty mają znacznie ważniejsze implikacje dla przyszłości dziecka niż to, czy spóźni się kilka razy do szkoły.

Podobny model można zastosować, jeśli rodzice chcieliby, żeby dzieci same kładły się spać o rozsądnej porze – kolejny obszar częstych dysonansów. Dzieci potrafią doskonale kontrolować porę chodzenia spać. Jeśli da się im szansę, będą robić tak, jak rodzice: zazwyczaj wyśpią się, a czasami będą niedosypiać, bo zajmą się zabawą albo telewizją.

Nie oznacza to jednak, że dzieci muszą decydować, kiedy należy kłaść się spać, jeśli rodzice wolą robić to sami. Mogą użyć swojej władzy, niezależnie od tego, czy powodem jest potrzeba ciszy i spokoju, czy troska o to, żeby miały wystarczającą ilość snu, czy jeszcze coś innego.

Również w tym wypadku rodzice ponoszą całkowitą odpowiedzialność za ewentualny niepomyślny rozwój interakcji w kierunku destrukcyjnym. To także ich zadanie, by zmienić decyzję czy postawę, jeśli rodzi się konflikt. Muszą wziąć za to odpowiedzialność, ponieważ konflikt jest znacznie bardziej szkodliwy dla dziecka niż kilka nieprzespanych godzin. Należy pamietać, że proces jest ważniejszy niż treść, a jakość interakcji ważniejsza niż poglądy i stosowane metody.

Istotne jest, aby rodzice potrafili dostrzec różnicę między konfliktami destrukcyjnymi i zwyczajnymi nieporozumieniami, które są wynikiem odmiennych oczekiwań rodziców i dzieci. Zwyczajne spory nie są groźne. To, że dziecko pyta: „Czy mógłbym dzisiaj pójść spać trochę później?”, jest oznaką normalności w jego rodzinie. Rodzice niekiedy przystają na tę prośbę, niekiedy nie – jednak nie stwarzają atmosfery, w której pytania takie byłyby zakazane.

Jeżeli dziecko uderza w bardziej defensywny ton: „Dlaczego zawsze muszę chodzić spać tak wcześnie?”, to odpowiedź powinna brzmieć: „Bo ja tak sobie życzę” − o ile rodzic przejmuje w tym wypadku odpowiedzialność. Można też zawrzeć z dzieckiem umowę, ale nie powinno się mówić: „Bo jesteś zmęczony, a rano musisz wstać”. Przejęcie osobistej odpowiedzialności za dziecko to jedno, a monopolizowanie jego potrzeb i uczuć − to drugie.

To, że dzieci mają bardzo często świadomość własnych pragnień, ale nie potrzeb, nie oznacza, że rodzice wiedzą więcej o tych potrzebach. Tak więc jeśli dziecko mówi: „No, ale ja w ogóle nie jestem śpiący!” – to odpowiedź powinna brzmieć: „No cóż, rozumiem, że ciebie to złości, ale mimo to chciałbym, żebyś poszedł już spać”. Można tak dziecku powiedzieć, nawet jeśli widać, że oczy mu się zamykają i pada ze zmęczenia.

O jakości relacji rodziców z dzieckiem decyduje więc przyjęcie przez rodziców odpowiedzialności za siebie, ale równie ważne jest, aby nie wycofywali się oni z konfliktu. Konflikt sam w sobie nie stanowi niebezpieczeństwa dla rodziny. Zagrozić może mu jedynie sposób, w jaki konflikt się potoczy.

Rozważmy inną częstą przyczynę nieporozumień – odrabianie lekcji – i spróbujmy szczegółowo prześledzić tę kwestię, wskazując elementy mające znaczenie dla procesu interakcji z dzieckiem.

Kiedy dziecko jest w trzeciej−czwartej klasie, wielu rodziców uzmysławia sobie, że ich początkowe zainteresowanie postępami dziecka w nauce zaczyna słabnąć. Powracają wtedy do automatycznej sekretarki rodzicielskiej, która odtwarza komunikaty typu:

• Jak było w szkole?

• Masz na jutro jakieś lekcje do odrobienia? Nie? Odnoszę wrażenie, że ty nigdy nie masz nic zadane.

Zainteresowanie zastąpiła kontrola, którą można wyczuć w tonie głosu rodzica, wyrazie twarzy i języku ciała. Ciepło zamieniło się w chłód, a budowanie kontaktu w tworzenie dystansu. Kontrola wywołuje nieodpowiedzialność, a dystans przekłada się na obojętność.

To, co się dzieje potem, zależy od okoliczności. Jeżeli dziecko lubi chodzić do szkoły i uczyć się, niewiele się zmieni. Jeśli nie, są duże szanse, że codzienne konflikty nasilą się w porze odrabiania lekcji. Dziecko może odwoływać się do niewinnych kłamstewek, oszukiwać i przynosić uwagi w dzienniczku.

Kwestia odrabiania lekcji to dla rodziców wyzwanie. Wydaje się, że nauczyciele wychodzą z założenia, iż odpowiedzialność za to ponoszą rodzice. Jest to zarówno nielogiczne, jak i niewłaściwe, a dzieci i rodziców stawia w sytuacji niemal bez wyjścia. W niektórych domach udaje się dzieciom i rodzicom wspólnie poradzić sobie z tą sytuacją, ale w wielu innych nie udaje się z niej wybrnąć.

Logicznie rzecz biorąc, praca domowa to sprawa pomiędzy uczniem a nauczycielem. Rodzice powinni z własnej woli interesować się nauką dziecka i pomagać, jeśli zajdzie taka potrzeba. Taki rodzaj interakcji dałby dzieciom wspaniałą okazję do rozwijania poczucia odpowiedzialności i pozwoliłby też rodzicom wykazać się odpowiedzialnością, kiedy włączaliby się w ewentualne konflikty między dzieckiem a nauczycielem. Niestety zamiast tego rola rodziców sprowadza się do funkcji kontynuatora pracy nauczyciela.

Dopóki ta sytuacja się nie zmieni, rodzice i dzieci będą nadal przeżywać destruktywne konfrontacje w związku z odrabianiem lekcji. Kiedy się to zdarza, należy zastosować strategię, którą zaleciłem w stosunku do punktualnego wstawania: oddaj dziecku odpowiedzialność, która do niego należy.

Jeśli rodzice tymczasowo wzięli na siebie odpowiedzialność za odrabianie lekcji przez dziecko, to późniejszy okres przejściowy może być trudny dla obu stron. Dziecku nie jest bowiem łatwo ponownie wziąć na siebie ten obowiązek, a rodzicom nie przychodzi bez trudu rezygnacja ze sprawowanej kontroli. Ale nagle tak się dzieje! Pewnego pięknego dnia rodzice swobodnie wyrażą autentyczne zainteresowanie nauką dziecka w sposób, który go nie zrazi. A innego dnia zdarzy się cud: zapytasz swojego dwunastoletniego syna, czy ma dużo zadane na następny dzień, a on odpowie: „Tak, masę! Ale postanowiłem pójść nad rzekę i połowić ryby. Dzisiaj jest idealny dzień na łowienie ryb!”.

Gdy nadejdzie taki dzień, będzie to oznaczać, że problem został rozwiązany. Dziecko samo odpowiada za siebie i choć wybrało przyjemność, a nie obowiązek, to potrafi to wypowiedzieć, nie uciekając się do oszustw ani kłamstw. Dla wielu rodziców będzie to gorzka pigułka do przełknięcia. Automatyczna sekretarka rodzicielska z trudem powstrzyma się od złowieszczych przestróg o trudnościach w zdobyciu pracy itd. Ale ja radzę, by to uczcić – i to hucznie!

Odpowiedzialność rodziców powinna polegać na umożliwieniu wzięcia na siebie odpowiedzialności przez dziecko, a nie na kapitulowaniu wobec niekończących się kłótni. Taka aktywna odpowiedzialność oznacza koniec destruktywnych zatargów, natomiast rezygnacja typu: „Nie ma sensu nic mówić” − jedynie łagodzi intensywność sporu.

Rodzice każdego dnia używają swojej władzy, zarówno w poważnych, jak i błahych sprawach − i słusznie. Zanim dziecko dojrzeje, potrzebuje rodziców, którzy stoją za sterem, kierując się swoją wiedzą i doświadczeniem, i pełnią rolę partnerów, decydentów i przywódców. Wszystkie ich decyzje − w sprawach ważnych i mniej ważnych − mają na dziecko realny wpływ i jeśli rozwija się prawidłowo, będzie na nie reagowało werbalnie, emocjonalnie i fizycznie. Będzie zadowolone, niezadowolone, rozwścieczone, zranione albo usatysfakcjonowane. Będzie oponować i krytykować. Krótko mówiąc, wykaże całe spektrum reakcji psychicznych i emocjonalnych. Jeśli mamy to szczęście, że nasze relacje z dzieckiem funkcjonują bez zarzutu, odbierajmy te spontaniczne reakcje jako komunikat, dzięki któremu zawsze wiemy, na czym stoimy.

W rodzinach patriarchalnych tzw. pozytywne reakcje były dozwolone, ale negatywnych nie wolno było okazywać. Określano je jako negatywne, tylko dlatego że nie były powszechnie akceptowane, a nie dlatego że komukolwiek szkodziły. Dzisiaj wiemy, że uczucia, które za nimi stoją, są „złe” tylko wtedy, gdy nie pozwala się ich wyrazić.

Kiedy tłumi się i krytykuje negatywne reakcje dzieci wobec władzy rodzicielskiej, wywołuje to zazwyczaj dwojaki skutek. Jeśli próba represji się powiedzie, dziecko zrezygnuje z odpowiedzialności za siebie i stanie się posłuszne. Jednak z czasem tłumione reakcje zaczną się gwałtownie ujawniać, pociągając za sobą dalsze zachowania negatywne.

Prawdziwym wyrazem integralności i charakteru dziecka czy nastolatka są jego spontaniczne reakcje. Zatem klasyczny, czyli krytyczny sposób reagowania na ekspresję dziecka jest naruszeniem jego integralności.

Możemy odwoływać się do naszej przewagi ekonomicznej, fizycznej i społecznej, aby dać lub nie dać dziecku tego, czego potrzebuje. Ale nadużyciem jest, jeśli używamy władzy, aby dowieść, że jego reakcje i uczucia są „złe”. Status rodzica nie uprawnia do szargania godności dziecka. Jest to zasada etyczna, która dotyczy także naszych relacji z innymi ludźmi. Oto trzy przykłady wypowiedzi skierowanych do dziecka pełnego złości i frustracji, które nie dostało tego, co chciało:

• Natychmiast przestań się popisywać, bo inaczej rzeczywiście dam ci powód do płaczu! (W najbardziej prymitywnej formie wypowiedzi tej towarzyszy kilka klapsów i komend).

• Posłuchaj. Nie podoba mi się, kiedy tak się denerwujesz. Przykro mi, ale nie zgadzam się na to, czego chcesz. Po prostu nie mogę się na to zgodzić.

• Jejku, nie zdawałam sobie sprawy, że tyle to dla ciebie znaczy! Podejdź tutaj i wytłumacz mi, dlaczego to jest takie ważne.

Ani człowiek dorosły, ani dziecko nie będą funkcjonować prawidłowo, jeśli spontaniczne przejawy jego natury będą zawsze piętnowane. Jedyna różnica między dzieckiem a dorosłym polega na tym, że dzieci przez kilka pierwszych lat życia sądzą, że świat został stworzony wyłącznie dla nich, a ich rodzice są wszechwładni i idealni. Zbyt szybko przekonają się, że jest inaczej − jednak po co ma temu towarzyszyć poczucie potępienia?

ROZDZIAŁ VI
GRANICE

Jak świat światem, rodzicom nigdy nie było łatwo egzekwować od swoich dzieci respektowania pewnych granic w zachowaniu i ekspresji. Współcześni rodzice nie są tu wyjątkiem.

Być może obecnie jest nam nawet trudniej wyznaczać dzieciom granice. Za dawnych dobrych czasów były one synonimem wewnętrznych norm określanych przez rodziców, i dzieci musiały ich przestrzegać. Często pokrywały się one z obyczajami obowiązującymi w danej społeczności, co sprawiało, że respektowanie ich było łatwiejsze. Ale z uwagi na rosnące zróżnicowanie społeczeństwa rozdźwięk pomiędzy normami rodzinnymi i społecznymi powiększa się, czyniąc tym samym wyznaczanie granic rzeczą coraz trudniejszą.

Jednak z innego punktu widzenia wyznaczanie granic jest dzisiaj równie trudne jak przed laty, ponieważ wiąże się to często z naruszeniem integralności dziecka. W rezultacie dziecko nie uczy się szacunku dla drugiego człowieka. Uczy się natomiast respektować – ze strachu – władzę drugiego człowieka.

W ciągu ostatnich trzydziestu lat młodsze i starsze dzieci zostały poddane zbiorowemu uwrażliwieniu. Zmniejszył się u nich strach i respekt przed władzą, co przybliżyło nas do celu, jakim są relacje oparte na wzajemnym szacunku dorosłych i dzieci. W tym sensie dawne pojęcie granic nie ma już racji bytu. Dorośli mogą oczywiście nadal narzucać swoje zasady, ale wiąże się to z nadużyciem władzy lub manipulacją, która bazuje na naturalnej skłonności dziecka do współdziałania z rodzicami.

Nie kwestionuję tradycyjnego przekonania, że dzieci potrzebują zasad, aby czuć się bezpiecznie. Nakłaniam raczej czytelników, by nie postrzegali granic jako zestawu zasad uniwersalnego dla wszystkich.

Dawniej dorośli nakładali ograniczenia na dzieci.

Proponuję natomiast, aby dzisiaj dorośli nakładali ograniczenia dla siebie.

Uniwersalny zestaw zasad nie istnieje. Rodzice muszą nauczyć się ustalać swoje indywidualne granice w relacjach z dziećmi. Innymi słowy, muszą zbudować własny autorytet, a nie sprawować władzę autorytarną. Zadanie to nie sprawi trudności tym, którzy wychowali się w rodzinach, gdzie respektowano ich integralność. Ci, co nie mieli tyle szczęścia – mający za sobą lata cierpień i tłumienia własnych uczuć i myśli – będą musieli ćwiczyć sztukę odpowiedzialności osobistej i posługiwania się językiem osobistym czy to w kontaktach z dziećmi, czy w kontekście bliskich relacji z innymi dorosłymi.

WYJŚCIE Z ROLI

Do niedawna zakładano, że dorośli odgrywają w relacjach z dziećmi rozmaite role: ojca, matki, nauczyciela, babci itd. Każdej z tych ról zostały przypisane charakterystyczne cechy, takie jak postawa, język ciała, słownictwo, które oczywiście uzupełniała indywidualna osobowość danej osoby i aktualne stereotypy społeczne.

Obecnie, w dobie społecznej swobody, dzieci mają umiarkowany szacunek do tych stereotypowych ról. Ośmielam się twierdzić, że młodzi ludzie szybciej nam dorównali niż my im. W moim przekonaniu rozwój ten okaże się korzystny dla rodziców i dzieci zarówno w sensie indywidualnym, jak i dla ich wzajemnych relacji.

Ponieważ jednak proces transformacji ciągle trwa, brak szacunku u dzieci zdążył spowodować wiele poważnych konfliktów, które przypominają antagonizmy damsko-męskie z czasów, gdy kobiety zaczęły domagać się równych praw. W niektórych domach toczy się ostra walka o władzę pomiędzy rodzicami i dziećmi. W innych rodzice machnęli na to ręką do tego stopnia, że ich sporadyczne próby wzbudzenia szacunku u dzieci stały się bezcelowe i nieskuteczne. Nadal wielu rodziców boryka się z dziećmi, które wykazują zachowania problematyczne lub u których występują zaburzenia psychosomatyczne.

Co wówczas robić? Z mojego punktu widzenia, każde dziecko – niezależnie od tego, z czego wynika jego zachowanie – należy traktować z szacunkiem. Rodzicom nie wolno naruszać jego integralności, poczucia własnej wartości ani wkraczać w zakres jego odpowiedzialności. Rodzice powinni postępować w sposób pozornie paradoksalny. Jeśli dziecko oczekuje jakichś zasad, wydaje się naturalne, że wyznaczają je rodzice – tzn. wchodzą w tradycyjną, autorytarną rolę matki czy ojca. Jednak osobiście radzę postąpić odwrotnie. Sugeruję, by rodzice odrzucili te role i zbudowali swój własny autorytet.

Nie jest to proste. Rodzicom potrzeba czasu, aby z wyrazu twarzy i tonu głosu wyeliminować żal, wyrzuty i krytykę, zwłaszcza jeśli dzieci wystawiają na próbę ich cierpliwość. Z uwagi na te trudności niektórzy rodzice przyjmują rozwiązanie pozornie łatwiejsze: tradycyjną rolę władcy absolutnego uzupełniają wybranymi nowoczesnymi technikami negocjacji i teorii kształcenia. To rozwiązanie jest również niebezpieczne. Myli ono szacunek dla samego siebie z próżnością i zrównuje potrzebę ciepła i kontaktu u dziecka z jego potrzebą posiadania wyznaczonych zasad i granic.

Niektórzy rodzice nie cierpią wychodzenia ze swej tradycyjnej roli, gdyż czują, jakby porzucali coś wartościowego. Rola ta stała się dla nich schronieniem potwierdzającym ich wartość jako odpowiedzialnych rodziców. Zmiana nastawienia rozpoczyna okres wielkiej niepewności osobistej − człowiek czuje się wówczas nagi, ma poczucie, że nie jest w stanie sprostać zadaniom rodzica. Często jednak dzieci odczuwają wtedy większy spokój i rozwijają się bez zarzutu, ponieważ ich rodzice wydają się bardziej prawdziwi.

Aby rozpocząć proces wyjścia z tradycyjnej roli, posłuchaj, co twoja rodzicielska automatyczna sekretarka mówi w różnych sytuacjach z udziałem dzieci, a następnie zadaj sobie pytanie:

• Czy rzeczywiście wierzę w to, co mówię? Czy może myślę inaczej?

• Do jakiego stopnia to, co mówię, zgadza się z moimi przekonaniami i doświadczeniem?

• Które z moich uwag są zbyteczne? Które zostały przejęte od rodziców i dziadków?

• Jak często mówię dzieciom coś, co sprawiało mi ból, gdy w podobny sposób zwracali się do mnie moi rodzice?

• Jak często mówię i robię coś z lojalności wobec mojego partnera?

• Jakie rzeczy mówię tylko dlatego, że mówią tak nauczyciele i inni rodzice?

Przez kilka dni uważnie obserwuj swoje dziecko i słuchaj, jak mówi ono o swoich codziennych sprawach. Następnie postaw sobie pytanie:

• Kiedy widzę ból w jego oczach?

• Kiedy zadziera głowę na znak samoobrony?

• Kiedy napina się na znak złości i nieposłuszeństwa?

• Kiedy jego energia narasta i przybiera formę agresji?

• Kiedy jego oczy nabierają blasku, a ciało się rozluźnia?

• Kiedy czuje się szczęśliwe i bezpieczne?

• Kiedy wygląda, jakby właśnie osiągnęło sukces?

• Gdy płacze, czy wynika to z naturalnej frustracji czy emocjonalnego przygnębienia?

Odpowiadając na te pytania, rodzice na ogół uzmysławiają sobie, że mają dwojaki obraz swoich dzieci: tych, które rzeczywiście istnieją, i tych, które istnieją jedynie w ich wyobrażeniu. Porównaj obie te wersje. Rozważ, czy przyjęte przez ciebie założenia wychowawcze pokrywają się z informacjami zebranymi od twoich dzieci. Porozmawiaj z dziećmi, partnerem i przyjaciółmi. A potem zadaj sobie kolejne pytania:

• W jaki sposób odbierają mnie inni?

• Jak mnie postrzegają?

• W jaki sposób ja siebie postrzegam?

• Z jakiego źródła czerpię swoje poglądy i postawy?

• Które poglądy i postawy wyrażają moje rzeczywiste wartości, a które należałoby porzucić?

• Jak bardzo martwią mnie reakcje innych ludzi, jeśli zmienię dotychczasowe poglądy i postawy?

• Chcę trwać przy swoim czy wolę zmodyfikować swoje poglądy?

• Która z moich niedawnych wypowiedzi wydała się innym dziwna, krzywdząca lub niepotrzebna? Czy zgadzam się z nimi?

Nie da się wyjść ze swojej dotychczasowej roli w ciągu jednego dnia, ale nie ma też takiej konieczności. Możemy zacząć powoli. Dziecko wyczuje, kiedy rodzice zaczynają traktować siebie poważnie, i reaguje zmianą zachowania niemal równie szybko. Nawet jeśli rodzice zmienią swoje postępowanie tylko dlatego, by dziecko zachowywało się ,,grzecznie”, ono zauważy ten zwrot i też zmieni swoje zachowanie. Ale jeśli rodzice nie będą szczerzy – jeśli będą dokonywać tych zmian tylko ze względu na dziecko – wówczas powróci ono do dawnych zachowań.

WYZNACZANIE GRANIC

Przeważnie rodzice chcieliby posługiwać się względem dzieci zasadami dwojakiego rodzaju: regułami stałymi i regułami zmiennymi zależnie od chwilowego nastroju. Lista stałych reguł może być nieskończenie długa, ponieważ zawiera elementy, które rodzice – w każdej niemal kulturze – zasadniczo uważają za wzbogacające lub chroniące życie dziecka:

• Chcę, żebyś zdejmował buty, zanim wejdziesz do salonu.

• Chcę, żebyś sprzątał zabawki, zanim pójdziesz spać.

• Chcę, żebyś chodził ze mną do kościoła, zanim będziesz na tyle duży, żeby samemu decydować o swoim życiu religijnym.

• Chcę mieć wpływ na to, co oglądasz w telewizji.

Język osobisty (Chcę…) jest znacznie skuteczniejszy przy wyznaczaniu granic niż stwierdzenia ostateczne typu: Nie wolno ci wchodzić do salonu w butach, albo: W twoim wieku nie wszystko w telewizji jest dla ciebie. Istnieje po temu kilka powodów. Zasady wyrażone w sposób osobisty − a nie jako prawdy obiektywne − mają dla dziecka większe znaczenie, a ich treść i osoba je wypowiadająca wzbudza znacznie większy respekt. Dziecko, podobnie jak człowiek dorosły, na ogół czuje się bezwartościowe, nieodpowiedzialne, nieporadne, głupie i nieudolne, kiedy się je nieustannie bombarduje zasadami. A gdy spotka się z szacunkiem, staje się znacznie bardziej skore do współpracy.

Drugi rodzaj zasad ma charakter osobisty i indywidualny.

• Nie chcę, żebyś teraz grał na pianinie. Potrzebuję trochę spokoju.

• Wolałbym poczytać ci później, teraz chcę porozmawiać z mamą.

• Dzisiaj chcę mieć wannę tylko dla siebie.

• Nie chcę cię teraz na kolanach. Będziesz musiał wstać.

• Nie chcę, żebyś brał z półki moje książki.

• Dzisiaj mam taki nastrój, że wolałabym w ogóle nie mieć rodziny! Chcę mieć święty spokój, chyba żeby się paliło!

• Nie chcę, żebyś dzisiaj bawiła się moimi kosmetykami.

Powyższe komunikaty zostały wyrażone w języku osobistym. Mniejsze znaczenie mają przy tej okazji artykułowane emocje. Słowa mogą ranić − prawdziwe emocje nigdy. Nie ma w tym nic złego, gdy rodzic wyraża smutek, złość, roztargnienie, przygnębienie czy rozdrażnienie. Nieważne, że dzieci niekiedy czują się odrzucone, jeśli rodzic czegoś odmówi. W ten sposób uczą się, że nie zawsze mogą dostać to, czego chcą, oraz że w rodzinie istnieją różne indywidualności − że każdy człowiek w rodzinie ma inne potrzeby.

Istnieje jeszcze jeden powód, dla którego nie powinniśmy cofać się przed wyrażaniem prawdziwych uczuć za pomocą języka osobistego: nasz indywidualny temperament, uczucia oraz emocjonalne wzloty i upadki są częścią nas samych. Zatem cechy te nie tylko uzasadniają naszą wypowiedź, ale są też jej pożądaną częścią. Język określa granice, a wyrażanie uczuć pozwala utrzymać bliskość w związku. Często zapominamy, że bliskość w każdej relacji ma dwa źródła: to, co nas łączy, i to, co powoduje tarcia. Oba źródła nieprzerwanie biją i mogą być równie gorące.

Osobisty język (Chcę…, Nie chcę…) sprawdza się wówczas, gdy jest on naprawdę osobisty. Przestaje być skuteczny, jeśli osłabia się jego moc, używa jako sztuczki językowej polegającej jedynie na zastąpieniu słowa „ty” zaimkiem „ja”. Rodzice, którzy wychowali się w rodzinie, gdzie język osobisty był zabroniony lub uważany za niestosowny, potrzebują czasu, aby na nowo odkryć jego siłę, ale cel jest wart zachodu. Język osobisty jest nieoceniony, jeśli chodzi o ratowanie relacji nie tylko z dziećmi, ale także ze współmałżonkiem, rodzicami, kolegami z pracy, przełożonymi – i z samym sobą.

Kiedy rodzice i inne osoby dorosłe wyznaczają osobiste granice, to przede wszystkim chronią własne potrzeby. Jeśli umieją to robić, nie naruszając potrzeb dzieci, wówczas proces interakcji w rodzinie również na tym korzysta. Właściwe wyznaczanie granic osobistych wymaga nie tylko fundamentalnego poszanowania różnorodności, ale także taktownego sposobu postępowania. Dzieci poznają wartość szacunku dla drugiego człowieka nie tylko poprzez moralne przykazania. Muszą się także naczyć, jak należy postępować etycznie.

Jednak jak powszechnie wiadomo, nikt nie jest idealny. Nie zawsze jesteśmy w stanie dobre chęci wprowadzić w czyn. Nie zawsze uda nam się uniknąć pogwałcenia granic drugiego człowieka, często natomiast zdarza się nam wzajemnie się ranić i poniżać. Jest to nieodłączna część natury ludzkiej i życia w rodzinie. Ale nawet takie uchybienia nie są dla dziecka szkodliwe, dopóki nie obarczają go winą i nie idą w parze z przekonaniem o własnej nieomylności.

GDY WYZNACZANIE GRANIC IDZIE W ZŁĄ STRONĘ

Jak już wspomniałem, jednym z podstawowych i odwiecznych problemów w rodzinie jest to, że rodzice i inne osoby dorosłe egzekwują obowiązujące zasady w sposób, który narusza integralność dziecka. Jest to bolesne zarówno dla jednej, jak i dla drugiej strony. Dorośli nie zawsze otrzymują należyty szacunek, a dziecko gubi się w plątaninie sprzeczności pomiędzy deklarowanymi przez rodziców wartościami a ich faktycznym zachowaniem.

Przykład 1.

Rodzice dwuletniego Petera zabierają go ze sobą do znajomych. Zgodnie z panującym w ich środowisku zwyczajem nie biorą ze sobą żadnych zabawek dla syna. Ma siedzieć spokojnie i czekać. Po półtorej godziny rodzice pozwalają mu pochodzić trochę samemu.

Na kuchennym stole chłopiec zauważa młotek, sięga więc po niego z entuzjazmem. Reakcja rodziców jest natychmiastowa.

− Peter! Nie wolno tego ruszać! − woła matka.

Ojciec dodaje:

− Peter! Słuchaj się matki. Odłóż to! Nie wolno ci się bawić prawdziwymi narzędziami.

Podobne sytuacje zdarzają się w każdej rodzinie. Pytanie, w jakim stopniu rodzice naruszają przy tej okazji integralność dziecka.

• Nie wolno ci bawić się tym młotkiem, Peter! Ile razy mam ci to powtarzać?
(To znaczy: Jak możesz być tak głupi?).

• Nie wolno ci bawić się tym młotkiem, Peter! Kiedy nauczysz się słuchać tego, co się do ciebie mówi?
(To znaczy: Twoja ciekawość świata jest oznaką braku lojalności wobec rodziców!).

• „Nie wolno ci bawić się tym młotkiem, Peter! Jesteś już wystarczająco duży, żeby to zrozumieć, prawda, kochanie?
(To znaczy: Jesteś małym tępakiem!).

Najprawdopodobniej Peter usłyszał to, co powiedzieli rodzice, ale był całkowicie zaabsorbowany narzędziem. Idąc do taty, nie przestaje nim wymachiwać. Kiedy upuszcza narzędzie na podłogę, ojciec wymierza mu policzek. Peter wstrzymuje oddech i wybucha płaczem. Na to ojciec uderza go w rękę i sadza sobie na kolanach, jednocześnie żądając, aby chłopiec przestał płakać. Peter zaczyna cichutko łkać. Rodzice potakują z aprobatą. Pięć minut później Peter zsuwa się z kolan ojca i patrzy na innych z błyskiem w oku i ostrożnym, badawczym uśmiechem.

Sytuacja wygląda następująco: granice zostały wyznaczone (Nie wolno ci bawić się młotkiem), złamano prawo i wykonano wyrok. Czego nauczył się Peter? Jedynie strachu przed karą rodziców. W ten sposób nigdy nie nabierze szacunku dla ustalanych przez nich reguł. Co więcej, nauczy się też, że nie należy okazywać bólu. Wyrośnie w przekonaniu, że ojciec wymaga od niego szacunku, ale sam nie czuje potrzeby, aby jego traktować z szacunkiem. Postępowanie takie oznacza nierówność między dzieckiem a rodzicem. Komunikat, jaki ojciec przekazuje synowi, brzmi: Musisz szanować moje granice, ale ja nie muszę szanować twoich.

W tym wypadku destruktywny przekaz − Szanuj mnie, nawet jeśli ja nie szanuję ciebie! − ma większą siłę oddziaływania niż jakakolwiek inna nauka, którą Peter może wyciągnąć z tej sytuacji. Za każdym razem, gdy ojciec go skrytykuje, poczuje się zły – a im gorzej dziecko się czuje, tym trudniej jest mu zrobić coś właściwie.

Ojciec Petera mógłby temu zapobiec, np. zabierając mu młotek i mówiąc: „Nie chcę, żebyś się tym bawił, Peter”. Możliwe, że syn i tak by się rozpłakał, ale jego integralność pozostałaby nienaruszona. Nauczyłby się, że jego ojciec poważnie traktuje wyznaczane przez siebie granice i zakazy oraz że jest gotów poczynić kroki zapewniające posłuszeństwo. Takim regułom dzieci bez trudu się poddają.

Dzieci w wieku sześciu−siedmiu lat, które bez przerwy naruszają granice wyznaczone przez rodziców, robią tak, ponieważ reguły ustalone przez rodziców w pierwszych latach ich życia kłóciły się z ich poczuciem integralności. Rodzice, którzy bezustannie mawiają: „Tyle razy mu o tym mówiliśmy!” albo „Powtarzaliśmy to już sto razy i nic!”, nie zdają sobie sprawy, że sami spowodowali ten problem.

Rodzice mniej apodyktyczni niż ojciec Petera zetkną się z innymi problemami przy wytyczaniu granic. Demokratyzacja stosunków między rodzicami i dziećmi wywołała bowiem nowe i destruktywne zjawisko: niektórzy rodzice do tego stopnia bronią się przed wydawaniem poleceń i narzucaniem restrykcji, że w efekcie zrzucają całą odpowiedzialność na dziecko. Poniższe stwierdzenia stanowią dla dziecka komunikat, że to do niego należy wyznaczenie granic:

• Simon, mamusia chciałaby usłyszeć, co ciocia mówi przez telefon!

• Simon, mamusia się denerwuje, kiedy tak się bawisz jedzeniem. Nie chciałbyś jeść jak należy?

Niezależnie od tego, czy ton tych wypowiedzi jest przyjazny, gniewny czy błagalny, intencja mówcy pozostaje ta sama: ustrzec się apodyktyczności. Skutek będzie jednak taki, że dziecko musi samo wyznaczać sobie granice i wziąć na siebie odpowiedzialność za uszczęśliwienie rodzica. Żadne dziecko nie sprosta takim wymaganiom. W rezultacie stanie się w większym lub mniejszym stopniu nadaktywne i chaotyczne. Ostatecznie doprowadzi to do nagłych wybuchów pragnień i potrzeb u dziecka, które całkowicie zdominuje życie rodzinne. Nie dlatego, że ma potrzebę rządzenia albo czuje się zadowolone z aktualnego stanu rzeczy, tylko ze względu na brak inicjatywy rodziców w wyznaczaniu granic i zabieganiu o własne potrzeby.

Z językowego punktu widzenia problem z wypowiedziami nieapodyktycznego rodzica jest taki, że brzmią one, jakby wypowiadał je widz. Brak im wymiaru czynnego. Dlatego trzeba przeformułować je tak, żeby ten aspekt w sobie miały:

• Simon, chcę, żebyś był cicho, kiedy rozmawiam z ciocią!

• Chcę, żebyś nie rozgrzebywał jedzenia na talerzu, Simon.

Zdania oznajmujące jedynie opisują nasze uczucia − to za mało. W zdaniach języka osobistego dopiero wyrażamy fakt, że bierzemy odpowiedzialność za siebie i swoje uczucia. Jeśli jednak rezygnujemy z własnego głosu i własnej odpowiedzialności, tym samym przekazujemy ją w cudze ręce. Nie jest to dobre rozwiązanie, bo nikt – ani dzieci, ani dorośli – nie mogą wziąć jej na siebie. Jeśli zrzucimy ten ciężar na innych, będziemy się czuć jak ofiary zdane na łaskę drugiego człowieka.

Gdybyśmy weszli do sklepu mięsnego i powiedzieli „Jestem głodny!”, rzeźnik albo zignorowałby nas, albo zapytał: „No dobrze, a co chciałby pan zjeść?”. W relacjach rodzinnych musimy wykazać równie czynne działanie, aby uzyskać zaspokojebie naszych potrzeb. W każdej rodzinie istnieje subtelna równowaga. Bierność sprzyja polaryzacji: jeśli jeden rodzic jest pasywny, drugi często to równoważy, stając się bardziej aktywny.

Niektórym rodzicom zmiana stylu postępowania nie sprawi większych trudności – głównie dlatego że był to tylko styl. Dla innych opanowanie nowego sposobu komunikowania się będzie niezmiernie trudne, ponieważ przez lata boleśnie tłumili swoje własne myśli i uczucia.

Jeden rodzic bywa postrzegany jako zbyt łagodny, inny jako twardy i nieustępliwy. Jest to fałszywy sposób opisu rzeczywistości, ponieważ opiera się na przekonaniu, że istnieje coś takiego, jak właściwy sposób wychowywania dzieci. Jednak nie ma czegoś takiego. Istnieje tylko proces wzajemnego uczenia się zależny od tego, kim jesteś jako rodzic i kim jest twoje dziecko. Rodzice muszą nauczyć się być wiernym sobie oraz postępować w sposób bezpośredni i osobisty. Na tej drodze poznają prawdziwą naturę i osobowość dziecka, a dzięki jego reakcjom dostroją do niego własne zachowania.

Nie ma także uniwersalnego zestawu zasad wychowawczych gotowego dla wszystkich dzieci. Trzeba sobie zawsze stawiać pytanie: Co jest dobre dla moich relacji z dzieckiem? Co sprawi, że rozwój każdego z nas będzie przebiegał prawidłowo? Pamiętajmy, aby zawsze brać pod uwagę trzy elementy: dziecko, dorosłego i ich relacje. Jeśli jeden z tych elementów funkcjonuje nieprawidłowo, jednocześnie szwankują wszystkie trzy.

Dzieci świetnie radzą sobie z odmiennymi zasadami u każdego z rodziców. Bez problemu pojmują, że mama nie ma nic przeciwko temu, żeby telewizor był włączony w czasie sprzątania, ale tacie to przeszkadza. Problemy pojawiają się wówczas, gdy osobiste granice przechodzą w bezosobowe zasady. W takim wypadku dzieci stają się zdezorientowane, ponieważ łatwiej im odnosić się do człowieka niż do bezosobowych reguł.

GRANICE SPOŁECZNE

Zasady zachowania obowiązujące dziecko poza domem otwierają temat granic społecznych. Kierują one wyborami dziecka, które dąży do znalezienia zadowolenia poza środowiskiem rodzinnym – poprzez formy spędzania czasu wolnego, zabawy, dobór kolegów, relacje z przyjaciółmi, sympatiami itd.

Zwyczajowo dziecko prosi o pozwolenie na robienie określonych rzeczy poza domem, a rodzice stanowią autorytet, który takiej zgody udziela lub nie. Nie kwestionuję prawa rodziców do podejmowania decyzji w ich przekonaniu najlepszych. Rodzice powinni sprawować tego rodzaju władzę. Ale należy ją sprawować, mając na względzie poczucie własnej wartości i odpowiedzialność dziecka. Oznacza to, że rodzina powinna różne sprawy przeanalizować i omówić przed podjęciem decyzji.

Często mam do czynienia z rodzicami, którzy pojmują sprawowanie władzy zbyt dosłownie. W rodzinach takich słowo rodzica stanowi prawo – bez dyskusji. Na przykład, dziecko prosi o pozwolenie: „Tato, mogę dzisiaj pójść do Petera?” – i natychmiast otrzymuje twierdzącą lub przeczącą odpowiedź, np. „Nie, nie możesz. Masz zostać w domu”.

Lepszy skutek można uzyskać, jeśli rodzice powstrzymają się od podejmowania natychmiastowych decyzji wobec pięcioczy sześciolatków i zamiast tego zapytają: „A jakie jest twoje zdanie?”. W ten sposób dzieci uczą się patrzeć w głąb siebie, wybiegać poza impulsywną zachciankę czy życzenie, które wywołało pytanie. Uczą się samodzielnej refleksji, zamiast kierować całą uwagę na rodzicach. Rośnie zatem w nich poczucie własnej wartości i odpowiedzialności za swoje decyzje, a rozmowa rodzica z dzieckiem pozwala obu stronom zachować równorzędną godność.

Podobnie ma się kwestia podejmowania decyzji dotyczących zajęć pozaszkolnych czy rozrywek dla dzieci. Rodzice powinni zdecydować, czy chcą skoncentrować się na utrzymaniu władzy i kontroli, czy raczej na rozwijaniu poczucia odpowiedzialności osobistej u swoich dzieci. Jeśli wybiorą to drugie, muszą wówczas ustalić – w sposób ostrożny i osobisty, wspólnie i osobno – gdzie są granice ich akceptacji, tak jak czynią to, ustalając własne granice osobiste.

Między granicami osobistymi i społecznymi istnieją dwie zasadnicze różnice. Kiedy dziecko przebywa w świecie zewnętrznym, rodzice mają znikomy wpływ na to, co może się wydarzyć, i w rezultacie są bardziej niespokojni. Poza tym wyznaczając dziecku granice społeczne, czynimy to w obrębie jego życia, którego jesteśmy obserwatorami, a nie uczestnikami, jak w wypadku życia rodzinnego. Możemy mieć nadzieję, że zapisze się do drużyny harcerskiej, będzie grać w piłkę albo chodzić na lekcje muzyki, możemy zachęcać je w tym kierunku, ale ostatecznie decyzja należy do niego. Na tej samej zasadzie nie mamy wpływu na jeden z najważniejszych aspektów życia dziecka: przyjaźnie.

Dorośli często nie doceniają znaczenia dziecięcych przyjaźni − i podobnie związków uczuciowych młodych ludzi. Jeśli dziecko musi zmienić szkołę, zapewniamy je, że szybko nawiąże nowe przyjaźnie, a gdy nastolatek dozna zawodu miłosnego, zaręczamy, że świat jest pełen ciekawych i atrakcyjnych ludzi. Niestety, często zapominamy, jak ważny jest najlepszy przyjaciel czy pierwszy chłopak – że są to pierwsze osoby spoza rodziny, do których nasze dzieci poważnie się przywiązują. Przyjaźnie i związki uczuciowe stanowią dla dzieci kluczowe doświadczenie, które uczy je zaufania i odnoszenia się do innych ludzi. Pocieszając je w sposób powierzchowny, wyrządzamy im poważną krzywdę.

Przyjaźnie mają często decydujący wpływ na wybory naszych dzieci dotyczące zajęć pozaszkolnych. Niekiedy rodzice nad tym ubolewają. Martwią się, że ich dziecko nie potrafi samodzielnie podjąć decyzji, czy chce po szkole grać w piłkę, dopóki nie poradzi się kolegi. Ale fakt, że dzieci przywiązują się do swoich kolegów, niekoniecznie musi oznaczać brak niezależności. Jest to raczej wyraz tego, że przyjaźnie i kontakty towarzyskie są ważniejsze niż same zajęcia czy osiągnięcia w jakiejś dziedzinie. Rodzice natomiast często koncentrują się właśnie na samych zajęciach i osiągnięciach.

Znalezienie złotego środka pomiędzy tym, co chcemy dla naszych dzieci, i tym, czego chcą ich koledzy, jest często niełatwe. Nie popieram rodziców, którzy uciekają się do argumentów typu „Wszyscy tak robią” albo „Wszyscy rodzice wymagają...”. Dorośli coraz częściej powołują się na takie prawdy, tym bardziej że fundamenty „tradycyjnych wartości rodzinnych” nie są już tak stabilne jak kiedyś. Dlatego porównują swoje poglądy do poglądów rodziców innych dzieci z tej samej szkoły czy podwórka.

Jednakże ślepe poleganie na wartościach innych ludzi jest ryzykownym przedsięwzięciem. Znacznie lepiej byłoby wypracować wspólne stanowisko w dialogu z dzieckiem niż polegać na tym, co sądzą albo robią inni rodzice. Da się to łatwiej zrobić, jeśli w rodzinie istnieje tradycja negocjacji i rozmowy. Gdy takiego zwyczaju nie ma, rodzice usiłujący wprowadzić nowe podejście napotkają presję ze strony dziecka, która u każdego spowoduje zachwianie szacunku dla samego siebie. Takie zachowanie dzieci to jasny sygnał, że zbyt szybko chcieliśmy wprowadzić nowy model.

Nie należy ulegać, gdy dziecko przeprowadza druzgocącą ofensywę, ale powoli uczyć całą rodzinę sztuki negocjacji. Dzieci często negocjują rozsądniej niż rodzice, nawet jeśli wyrażają się w sposób mniej elokwentny czy racjonalny. Patrząc schematycznie, istnieją dwa modele negocjacji:

• Potrzeba (pragnienie) – spełnienie potrzeby – spokój (równowaga)

W tym prostym modelu dziecko wyraża pragnienie – w odniesieniu do jedzenia, picia, wyjścia do kina, bajki na dobranoc czy nowego rowerka – widzi, że jego pragnienie zostaje spełnione i uspokaja się.

• Potrzeba (pragnienie) – walka (dyskusja, rozmowa) – porażka (żal) – spokój (równowaga) W tym modelu dziecko wyraża swoje pragnienie, ale napotyka opór ze strony rodziców, co powoduje, że walczy o jego zaspokojenie. Kiedy to się nie udaje, cierpi (płacze, tupie nogami, trzaska drzwiami albo staje się nadąsane i introspektywne). Po dwóch minutach, dwóch godzinach czy może nawet dwóch dniach godzi się z porażką i odzyskuje równowagę.

Model ten – walka o to, czego pragniemy, i ból, jeśli tego nie dostaniemy – jest uniwersalny. Zależnie od kultury może jedynie różnić się formą uzewnętrznienia. Niestety wielu rodziców odczytuje tę walkę i późniejsze niezadowolenie dziecka jako zachowanie niegrzeczne, nielojalne lub niedojrzałe – a tak nie jest. Rodzice muszą zrozumieć, że protest dziecka nie jest skierowany na zewnątrz, wobec drugiej osoby, ale do wewnątrz – ku sobie. Jest to wyraz jego uczuć. Możemy odwoływać się do zdrowego rozsądku i apelować o zrozumienie, ale nie zastąpi to nakreślonego wyżej procesu − może go jedynie uzupełnić. Ważne jest zatem, abyśmy nie ingerowali, gdy dzieci walczą o swoje pragnienia lub przejawiają niezadowolenie lub gniew. Istotne jest, abyśmy nie odbierali ich reakcji osobiście i nie dawali im odczuć, że źle postępują. Równie ważne jest jednak, byśmy nie ustępowali przed tym płaczem z powodu naszej wrażliwości czy lenistwa.

Proces ten zachodzi zarówno w obrębie granic osobistych, jak i społecznych. Dotyczy to także sytuacji, w których musimy powiedzieć nie, ponieważ brakuje nam energii, czasu lub pieniędzy, aby powiedzieć tak, nawet gdybyśmy bardzo tego chcieli.

Frustracja i rozpacz u dzieci nie oznaczają, że jesteśmy złymi rodzicami, ani nie są przejawem egoizmu czy braku lojalności. To sposób wyrażenia woli przez dzieci, przejaw ich pragnienia życia z nami w harmonii. Jest to również dowód zaufania do nas – wiary, że chcemy z dzieckiem być nawet wtedy, gdy jest zdenerwowane. Jeśli nie chcemy zawieść tego zaufania, naszą jedyną reakcją powinno być współczujące milczenie. Dzięki temu unikniemy bezustannych, drobnych konfliktów i nieznośnego zadręczania się nawzajem. Ten sam efekt można osiągnąć, wykorzystując autorytarną władzę rodzicielską, ale za spokój w domu płaci się wtedy bardzo wysoką cenę.

Granice społeczne dla starszych dzieci

Do jedenastego−dwunastego roku życia dzieci pragną bliskiej obecności rodziców. To pragnienie zmniejsza się z wiekiem, wzrasta zaś potrzeba kontaktu z rówieśnikami i innymi ludźmi.

Rodzące się w dziecku potrzeby społeczne pociągają za sobą nowe dylematy dotyczące granic i stawiają pod znakiem zapytania wiele solidnie ugruntowanych już norm. Czy twojemu dziecku wolno zjeść obiad u kolegi? Czy wolno mu bawić się z kolegą przez całą sobotę, czy też powinien spędzić trochę czasu z rodziną? Tego typu problemy wystawiają odpowiedzialność dziecka na próbę po raz pierwszy poza środowiskiem rodzinnym. Jest to również pierwsza okazja dla rodziców, aby przekonać się, jak dalece powiodło się wychowanie dzieci.

Kiedy sam wchodziłem w ten wiek, musiałem prowadzić podwójne życie, podobnie jak wiele dzieci wychowywanych w tzw. rodzinach tradycyjnych. Ponieważ rodzice chcieli sprawować nad nami kontrolę, mieliśmy życie, o którym wiedzieli, oraz to, które pozostawało dla nich tajemnicą. Dzięki temu codzienność była w pewnym sensie ekscytująca, ale cena okazała się zbyt wysoka: nauczyliśmy się kłamać, ukrywać prawdę i zachowywać nieodpowiedzialnie. Własne zachowanie napawało nas wstydem. To wszystko naturalnie szkodziło relacjom z rodzicami. Ale co gorsza, te aspekty codziennego życia przeniknęły do naszej osobowości, wywierając na nas destrukcyjny wpływ i utrudniając nam bycie odpowiedzialnym partnerem i rodzicem.

W dzisiejszych czasach dzieci mają więcej swobody w relacjach z rodzicami i mniej tolerują kłamstwa i nadużycia. Zwiększa to wymagania wobec postępowania i decyzji rodziców. Dawniej tylko oni decydowali o tym, kiedy dziecko ma wrócić do domu. Jeśli mu to nie odpowiadało, musiało się z tym pogodzić albo przyjąć karę, jeśli wróciło po czasie. Dzisiaj znacznie trudniej jest narzucać reguły w sposób jednostronny. Rodzice zdają sobie sprawę z tego, że jeśli powiedzą „Nie wolno ci tego robić!”, a dziecko odpowie „Mam prawo to robić!” − rodzina ulegnie dezintegracji w walce o władzę. Mają też świadomość, że dwustronne negocjacje, w których każda ze stron poważnie traktuje potrzeby i granice drugiej strony, pozwolą na uniknięcie konfliktów.

Dla rodziców mniejsze znaczenie ma więc sama zgoda lub odmowa niż wprowadzenie i utrzymanie szacunku w rodzinie. Aby stworzyć rodzinę zapewniającą każdemu prawidłowy rozwój, należy skoncentrować się nie na zgodach lub odmowach, lecz na dialogu.

ROZDZIAŁ VII
NASTOLATEK W RODZINIE

Etap życia rodziny, gdy dziecko wchodzi w okres dojrzewania, owiany jest niezliczonymi mitami i oczekiwaniami. To czas, kiedy dziecko po raz drugi ma szansę odkryć, kim jest i kim chce być[8]. Jednak dzieciom nie zawsze dana jest taka możliwość. Dla minionych pokoleń okres dojrzewania oznaczał stadium, w którym rodzice mogli kształtować dziecko według własnej woli. Wielu dzieciom udało się spełnić nadzieje i aspiracje rodziców i niektórzy odnieśli dzięki temu w życiu sukces. Inne przeszły przez życie z poczuciem wewnętrznej pustki i rozczarowania. Ku ich niesłabnącemu przerażeniu świat nie odwzajemnił im się za ich umiejętności adaptacyjne.

Więcej szczęścia mieli ci, którzy potrafili przeciwstawić się próbom podporządkowania. Ich zmysł samozachowawczy wygrał z konformistycznymi życzeniami rodziców. Jednak w wielu wypadkach za tą zbawienną rewoltę przeciw rodzicom zapłacili wysoką cenę – lata ciągłego i często zajadłego konfliktu.

Założenie, że okres dojrzewania musi być czasem sporów z rodzicami to mit. Nieporozumienia rodzą się przede wszystkim dlatego, że rodzicom brak woli albo umiejętności, aby dostrzec wyjątkowego i niezależnego człowieka, jakim właśnie staje się ich dziecko, oraz by podjąć z nim współpracę. Zamiast zaakceptować jego potrzebę odrębności, rodzice upatrują przyczyn dysonansów w zmianach lub wahaniach hormonalnych. W rzeczywistości im mniej rodzice potrafią lub chcą postrzegać dziecko jako niezależną osobę, tym silniejsze i bardziej destruktywne będą ich nieporozumienia.

Wszystkie kłótnie rodzinne zaczynają się w chwili, gdy co najmniej dwie osoby pragną czegoś innego. Tak więc przyczyn konfliktu jest zawsze tyle, ile uczestniczących w nim osób. Jak wspomniałem wcześniej, rodzice ponoszą pełną odpowiedzialność za jakość relacji w rodzinie i odnosi się to również do sposobu, w jaki rodzą się i przebiegają sprzeczki. Nastolatek próbuje zachowywać się jak dorosły i chce być w ten sposób traktowany. Jednak nie może odpowiadać za jakość relacji z rodzicami i w tym sensie trudno uznać go za osobę dorosłą.

W okresie nastoletnim dziecko, które dotychczas było chętne do współdzialania, często robi się nieustępliwe, a to, którego integralność była często gwałcona, zaczyna wykazywać zachowania destruktywne lub autodestruktywne. Innymi słowy, ziarna zasiane w dzieciństwie zaczynają wydawać plony, a rodzice, którzy zawsze kierowali się dobrymi intencjami, muszą stanąć oko w oko z dziećmi, które nagle wydają się im obce.

Wyjaśnię to. Kiedy dziecko kończy trzynaście−czternaście lat, zaczyna wysyłać nam jasny komunikat, który pokazuje, jak w jego przekonaniu było dotychczas traktowane. Komunikat ten może być w dużej mierze pozytywny lub negatywny, ale nigdy nie będzie wyłącznie pozytywny lub negatywny. Rodzice, którzy go interpretują tylko jednostronnie, zachowują się, jakby wszystko kręciło się wokół nich: nie zwracają uwagi na to, co mówi dziecko, upraszczają i zniekształcają to, co od niego słyszą.

Między trzynastym a piętnastym rokiem życia dziecko odczuwa potrzebę odseparowania i uwolnienia się od rodziców. Nastolatki, które nie przejdą tego etapu, nie będą mogły wyrosnąć na niezależnych, uspołecznionych, odpowiedzialnych i myślących ludzi. Kiedy dziecko zaczyna odsuwać się od rodziców, nie działa przeciwko nim − działa na swoją rzecz. W pewnym sensie samo kontynuuje naszą pracę wychowawczą. Jest to naturalny ciąg dalszy wszystkiego, co dla niego robiliśmy.

Wiele konfliktów między rodzicami i nastolatkami ucichnie, jeśli rodzice będą przestrzegać omówionych wcześniej zasad interakcji. Zasady te mogą także dać początek opartym na zaufaniu i trwającym przez całe życie dobrym relacjom. Ale nie będą one możliwe, jeśli każdy wejdzie w swoją stereotypową rolę. Trzeba bazować na przyjaźni, która zapewnia każdemu równorzędne prawo do własnej godności. Chciałbym teraz pokazać, jak można wyzwolić się z dotychczasowej roli w sposób bezbolesny, a jednocześnie konstruktywny.

ZA PÓŹNO NA WYCHOWYWANIE DZIECI

Może zabrzmi to zdumiewająco, ale większość rodziców gwałci integralność swoich nastoletnich dzieci, wychowując je z czułością, dobrymi chęciami i stanowczo. Dzieje się tak z dwóch powodów.

• Nawet najlepsi i najbardziej kochający rodzice „wychowują” swoje dzieci, sprawując nad nimi kontrolę, wznaczając im dziesiątki reguł i demonstrując większe doświadczenie.

Nie ma w tym nic złego. Tak naprawdę są to cechy, które małym dzieciom gwarantują poczucie bezpieczeństwa i kompetentnej opieki. Ale kiedy dziecko jest starsze, takie traktowanie zaczyna je irytować. To, co dawniej zapewniało poczucie bezpieczeństwa, teraz jest odbierane jako uciążliwe wtrącanie się. Dziecko pozbawione niezależności czuje się krytykowane i niedoceniane − i ma rację.

• Kiedy dziecko wchodzi w okres dojrzewania, jest już zbyt późno, aby je wychowywać. Najważniejsze narzędzia otrzymało od rodziców w pierwszych trzech−czterech latach życia. Podczas kolejnych sześciu−siedmiu lat wkład rodziców w jego życie jest nadal ogromny, ale w okresie nastoletnim najważniejszym źródłem motywacji stają się rówieśnicy, inni dorośli i jego życie wewnętrzne.

Dziecko uświadamia rodzicom, że nie potrzebuje już być wychowywane, kiedy mniej lub bardziej dyplomatycznie oświadcza: „Sam się tym zajmę” albo „To nie twoja sprawa!”. Lub jak powiedział pewnego razu mój syn: „Pytanie, czy nadal chcę, żeby rodzice angażowali się w tego rodzaju rzeczy?”. Im więcej potrzebujemy czasu, aby to usłyszeć, tym głośniej będzie mówić.

Wypowiedzi takie nie są zwiastunem rewolucji. Nastolatek w dobrej wierze udziela nam istotnych rad, które powinniśmy odczytać jako sygnał, że nadszedł czas, aby wycofać się z frontu rodzicielstwa, a czas i energię poświęcić sobie. Kiedy zaś rodzice obstają przy dalszym „wychowywaniu”, wysyłają w ten sposób dwa komunikaty, których nie chce usłyszeć żaden nastolatek:

• Wiem, co dla ciebie dobre!

Takie słowa doprowadzają nastolatka do wściekłości, ponieważ on sam całym sobą właśnie odkrywa, kim naprawdę jest. Zatem jest to zarówno prowokacyjna, jak i bezsensowna reakcja rodziców, którzy udają, że na wszystko mają rozwiązanie.

• Nie podoba mi się to, jaki jesteś!

Dla młodego człowieka konfrontacja z takim stwierdzeniem jest bardzo trudna. Przede wszystkim on sam jeszcze nie wie, kim jest pod powłoką dotychczasowego wychowania, a po drugie, nie jest pewien, jak dalece sam się sobie podoba.

Najlepsze, co rodzice mogą na tym etapie zrobić dla siebie – i dla swojego dziecka – to usiąść wygodnie i delektować się efektami pracy minionych lat. A jeśli nie do końca mają powód do satysfakcji z tego, co widzą, to i tak powinni próbować się tym cieszyć! Ich dziecko potrzebuje teraz rodziców, którzy całym sercem będą wspierać jego wysiłki w odkrywaniu siebie i byciu wiernym sobie.

Kiedy jednak rodzice uświadamiają sobie niedoskonałości swojego dzieła, często postępują odwrotnie: intensyfikują wysiłki wychowawcze w nadziei, że uda im się jeszcze wprowadzić końcowe poprawki. Jest to jednak niemożliwe – przynajmniej dla rodziców.

Rodzice, którzy w ostatniej chwili szlifują jeszcze proces wychowawczy, robią to dlatego, że nie wiedzą, co począć ze swoją miłością i poczuciem odpowiedzialności za dziecko. Sama myśl, żeby nie robić nic, tylko cieszyć się swoim nastolatkiem, wydaje się nieodpowiedzialna. Rodzicom zdaje się, że będą wartościowi dla swoich dzieci tylko wtedy, kiedy są w trybie działania. Nie widzą, że ich działanie nie pozwala młodemu człowiekowi doświadczać siebie jako wartościowego elementu życia swoich rodziców.

Konflikty rodzi nie tylko to, co mówimy nastolatkowi, ale także jak mówimy. Na przestrzeni pokoleń powstał język, którym posługujemy się w stosunku do nich i który różni się od języka, jakim zwracamy się do dorosłych. Nasz ton często wyraża wyższość, protekcjonalność i chęć wtrącania się. W najlepszym razie jest przyjazny i życzliwy, w najgorszym – krytyczny i ofensywny. Ton taki oznacza dla dziecka: Jeszcze nie jesteś mi równy. Lata temu, gdy dzieci były postrzegane w taki właśnie sposób, słowa i ton harmonizowały ze sobą. Dzisiaj wielu dorosłych nie zgadza się już z treścią tego komunikatu, ale nadal używa się tamtego języka: w rezultacie ton nie pasuje do przekazu, a komunikat jest sprzeczny.

Zrozumiałe, że taki język budzi sprzeciw u nastolatka, ponieważ bagatelizuje jego indywidualność. Najlepszą metodą na uniknięcie tej językowej pułapki jest zapytanie się: „Gdybym miał podobny zatarg z moim najlepszym przyjacielem, jak bym się wyraził?”. Powinno nam to podpowiedzieć, w jaki sposób konstruktywnie rozmawiać z nastoletnim dzieckiem.

Rodzice powinni nawiązywać z dziećmi dialog jak równy z równym, a nie pouczać je. Przez wiele lat żyliśmy w błędnym przekonaniu, że młodsze i starsze dzieci muszą rozumieć każde słowo, które do nich wypowiadamy. Ale próbując jasno przemawiać − zamiast po prostu wyrażać siebie − tracimy istotną część komunikatu. W rozmowie z nawet bardzo małymi dziećmi o sprawach prywatnych i międzyludzkich rodzice powinni posługiwać się językiem osobistym. Nastolatki mają potrzebę werbalnego spierania się z rodzicami – wyrażania własnych reakcji, opinii i przekonań. Natomiast mentorski styl rozmowy nie pozwala na ich osobistą ekspresję, bo używając go, ciągle staramy się zmienić lub wpływać na młodego człowieka, co z kolei pogarsza jakość komunikacji.

Przykład 1.

Czternastoletnia dziewczyna przedstawia matce swojego chłopaka, a później pyta ją: „Czyż on nie jest cudowny?”.

Matka, która jest przekonana o własnej nieomylności, powiada: „Jak on się zachowuje! Z całą pewnością to nie jest chłopak dla ciebie!”.

Inna matka, która traktuje córkę z należytym szacunkiem, powie może: „On nie do końca jest w moim typie, ale miło popatrzeć, jak dzięki niemu oczy ci się śmieją”.

Rodzice powinni być przystępni dla dzieci i nie narzucać im swojego zdania. W tej kwestii matka może też wyrazić się w sposób następujący:

• Mam własne zdanie na ten temat. Chciałabyś je usłyszeć?

• Wydaje mi się, że jest to sprawa, w której powinnam się wypowiedzieć. Chcesz teraz wysłuchać mojego zdania na ten temat?

• Martwię się o to, co się z tobą dzieje, i chciałabym o tym z tobą porozmawiać. Możemy zrobić to teraz?

Uwagi takie nie będą może uprzejme w powszechnym rozumieniu, ale są wyrazem szacunku dla suwerenności drugiej osoby. Proponuję, aby po takich słowach zrobić dziesięciosekundową przerwę, aby zobaczyć, czy nastolatek postrzega naszą inicjatywę jako atak czy zaproszenie do rozmowy.

Tego rodzaju dialog pozwala rodzicowi i nastolatkowi na nowo odkryć słabości i granice drugiej strony. Umożliwia też przywrócenie wzajemnego szacunku, który nierzadko słabnie po wielu latach wspólnego życia.

POCZUCIE STRATY U RODZICÓW

Kiedy młody człowiek staje się samodzielny, wielu rodziców doświadcza poczucia straty. Może ono być tak bolesne, że niektórzy nie pogodzą się z nim przez całe lata. Innym nie uda się to nigdy.

Pierwszoplanowa i bezcenna rola, jaką dotąd rodzice odgrywali w życiu dziecka, dobiegła końca. Rodzice mają świadomość, że nadal są potrzebni dzieciom, ale w znacznie mniejszym stopniu. Odpowiedzialność za dziecko przeszła do historii.

Rodzice doznają także poczucia straty w innych sferach:

• Bliskości: nagle dziecko woli spędzać czas z przyjaciółmi albo w samotności siedzieć w pokoju i słuchać muzyki.

• Władzy i kontroli fizycznej lub emocjonalnej.

• Zaufania: rolę powiernika tajemnic dziecka przejmuje jego przyjaciel lub sympatia.

Dla niektórych rodziców to poczucie straty jest doświadczeniem niezwykle gorzkim. Inni przeżywają tylko chwilowe rozgoryczenie, a niektórzy odczuwają wręcz ulgę. Ale każdy rodzic musi pogodzić się ze stratą, aby móc w życiu swojego dziecka przejść z pierwszej linii frontu do straży tylnej.

Wielu rodziców nie zdaje sobie sprawy − lub nie pamięta − że ta przemiana w relacjach z dzieckiem jest konieczna. Dlatego bywa ona dla nich zaskoczeniem, nawet jeśli się jej spodziewali. Rodzice, którzy nie mogą się z nią pogodzić, odczuwają histeryczną lub bojową potrzebę umocnienia swojej pozycji jako wychowawcy i osoby sprawującej kontrolę.

Przykład 2.

Oto dialog pomiędzy szesnastoletnią Leną i jej rodzicami. Lena została zaproszona przez znajomego swojej przyjaciółki na wieczorną imprezę w sobotę.

− Mogę iść w sobotę na imprezę z Evą? Evie rodzice pozwolili.

− Co to za impreza? Kto ją organizuje i gdzie? Czy to ktoś, kogo znasz?

− To znajomy Evy. Po prostu zwyczajna impreza.

− Nie znamy przyjaciół Evy. Kim oni są i ile mają lat? Czy rodzice będą w domu?

− Nie, chyba nie.

− Musisz się więcej dowiedzieć! Jak mamy ci zaufać, skoro nic nam nie umiesz powiedzieć? To chyba nie jest takie dziwne, że rodzice interesują się swoim dzieckiem. Czy może w dzisiejszych czasach jest to nienormalne?

W tej klasycznej rozmowie rodzice Leny ustawili się na pierwszej linii frontu i rozstawili straże ze wszystkich stron. Lena otrzymuje jednoznaczny komunikat: Nie ufamy ci i uważamy, że absolutnie nie potrafisz przyjąć odpowiedzialności za siebie. Jeszcze z tobą nie skończyliśmy, młoda damo, ale pewnego dnia docenisz fakt, że twoi rodzice nie byli obojętni i lekkomyślni!

Jeżeli Lena i nastolatki znajdujące się w podobnej sytuacji są kreatywne, szybko nauczą się udzielać odpowiedzi, jakie rodzice chcą usłyszeć, a tym samym przestaną mówić im wszystko, co choćby w najdrobniejszym stopniu zbliżało się do prawdy. Wcześniej czy później rodzice odkryją dowody potwierdzające fakt, że nie mogą ufać swoim dzieciom, i tak błędne koło potoczy się dalej.

A oto inne podejście:

− Zostałam zaproszona na imprezę w sobotę razem z Evą i jej kilkoma przyjaciółmi. Co o tym sądzicie?

− A chcesz iść na tę imprezę?

− Tak! Wygląda na to, że będzie świetna zabawa, bo będzie sporo osób, których nie znam.

− Dobra. Nie mamy żadnych szczególnych planów na weekend, więc jeśli ci zależy, możesz iść. Jeśli potrzebujesz pomocy, żeby tam dojechać, albo jeśli mamy cię odebrać po imprezie, chcielibyśmy wiedzieć jak najszybciej.

Albo:

− Planujemy odwiedzić wujka Iana w ten weekend i chcielibyśmy, żebyś pojechała z nami. Co ty na to?

− Znacznie bardziej wolałabym pójść na imprezę. Będzie sporo nowych ludzi i wygląda na to, że będzie świetna zabawa. Czy chodzi o zwyczajną wizytę u wujka, czy coś się stało?

− Zwyczajne odwiedziny. No cóż, pomyśl o tym i daj nam znać, co postanowiłaś. Jeśli zdecydujesz się iść na imprezę, to chcielibyśmy wiedzieć, jak tam dojedziesz i jak stamtąd wrócisz do domu albo gdzie będziesz nocować.

Albo:

− Dobrze wiesz, że nie za bardzo podoba mi się Eva i jej znajomi, więc uważam, że nie powinnaś iść na tę imprezę!

− Co ty masz do Evy? Jest bardzo sympatyczna. Po prostu jej nie znasz.

− Być może nie znam Evy zbyt dobrze. Ale faktem jest, że nie podoba mi się, że masz iść z nią na imprezę. Nie musisz mnie posłuchać, ale takie jest moje zdanie na temat tej imprezy.

Lub:

− Od razu ci powiem, nigdzie nie pójdziesz!

Jak widać, w rozmowie tej tak naprawdę nie chodzi o imprezę, ale o sposób, w jaki rodzice Leny chcą sprawować nad nią kontrolę. Dla Leny jest to z kolei rozmowa o tym, jak może ona wcielać w życie swe rodzące się poczucie odpowiedzialności osobistej.

Kiedy nastolatek prosi o pozwolenie, ważne jest, aby rodzice pomniejszyli swoją rolę legislatorów, o ile tylko dana sytuacja nie wiąże się z ich pieniędzmi czy majątkiem. Rodzice muszą mieć możliwość swobodnego wyrażania swoich poglądów. Fundamenty dla tego typu interakcji należało położyć we wcześniejszych latach poprzez rozmowy o granicach, podczas których dziecko miało możliwość wykształcić poczucie odpowiedzialności osobistej.

Mając na swoim koncie tego typu rozmowy, rodzice zyskują pełne prawo, aby powiedzieć: „Nie chcę, żebyś tam szła!”, z przesłaniem, które w istocie oznacza: „Niech ci przez głowę nie przejdzie, żeby rezygnować z tej imprezy tylko dlatego, że ja tak chcę!”.

Tak jasne postawienie sprawy zmusza dziecko do refleksji. Wypowiedź rodzica ma następujący wydźwięk: „Teraz znasz moje zdanie i zakładam, że weźmiesz je pod uwagę, podejmując własną decyzję”. Jeżeli tego ukrytego, niewerbalnego komunikatu zabraknie, dziecko odrzuci zalecenie rodzica albo mu się przeciwstawi. Tę samą zasadę powinniśmy stosować w relacjach z dorosłymi. Aby być zauważonym i zrozumianym, musimy mieć swobodę w wyrażaniu siebie, ale nie wolno przy tym nadużywać naszej przewagi emocjonalnej, fizycznej czy finansowej.

Jeżeli Lena pójdzie na imprezę, wówczas rola rodziców ograniczy się do funkcji straży tylnej lub asekuracji. Przypuśćmy, że w niedzielę Lena wydaje się markotna. Matka może wtedy objąć ją i powiedzieć: „Wyglądasz na przygnębioną. Czy impreza się nie udała? Chcesz o tym porozmawiać?”. Jeżeli odpowiedź brzmi ,,Nie”, oznacza to, że matka być może dotknęła granic prywatnego życia córki. W takim wypadku obie strony będą musiały odzyskać równowagę emocjonalną osobno. Jeśli Lena powie ,,Tak”, da w ten sposób sygnał, że chciałaby poznać punkt widzenia osoby dorosłej i jej doświadczenie w podobnych sprawach. Jednak najprawdopodobniej chce przede wszystkim, aby rodzice wysłuchali jej i powiedzieli jej coś bardziej osobistego niż rady. Tylko własne słowa Leny mogą przywrócić jej równowagę i umożliwić otrząśnięcie się z nieprzyjemnego przeżycia.

Rodzice pełniący funkcję straży tylnej nadal mają do wykonania bardzo ważne zadanie. Każdy z nas potrzebuje kochających i troskliwych świadków swojego życia – najlepiej takich, którzy okażą nam troskę, gdy tego potrzebujemy, a nie wtedy, kiedy oni mają potrzebę poczuć się użytecznym.

WZAJEMNE RELACJE RODZICÓW

Kiedy nastolatek zdobywa coraz więcej swobody, rodzice doznają swoistego przebudzenia: ich związek i życie osobiste mogą wyjść z cienia i wrócić do centrum. To z kolei zmusza do ponownego skoordynowania odgrywanych ról: partnera i rodzica.

Co ciekawe, życie rodziców nastolatka pokrywa się z życiem ich dziecka w kilku istotnych aspektach:

• Zarówno rodzice, jak i dziecko przechodzą krytyczny etap w życiu, w którym koncentrują się na swojej tożsamości i swojej egzystencji.

• Przechodzą proces wyzwalania się z dotychczasowych ról, próbując radzić sobie z niepewnością, która tym zmianom towarzyszy, i jednocześnie trzymając się kurczowo tego, co dobrze znane.

• Muszą zdefiniować na nowo swoje ja, aby dostroić się do nowej sytuacji.

Innymi słowy, kiedy dzieci stają się dorosłe, rodzice mają szansę dojrzeć.

KTO DECYDUJE?

Niezależnie od wieku dziecka na rodzicach spoczywa odpowiedzialność, aby stworzyć w domu atmosferę, która pozwoli dojrzewać i rozwijać się wszystkim jej członkom. Obowiązku tego nie można na nikogo scedować. Jednakże można przekazać dzieciom część odpowiedzialności za konieczne w codziennym życiu rodziny prace domowe, takie jak zakupy czy sprzątanie.

W Skandynawii rodzice w naturalny sposób powierzają dzieciom niektóre prace domowe, ale nie we wszystkich krajach jest to reguła. W niektórych społeczeństwach chłopcy są całkowicie zwolnieni z obowiązków domowych, a dziewczynki w mniejszym lub większym stopniu zobowiązane do pomocy. W pewnych kulturach matki pracujące zawodowo niosą na barkach całkowitą odpowiedzialność za obowiązki domowe i nie wyobrażają sobie, żeby mogło być inaczej.

W moim przekonaniu tylko jeden czynnik decyduje o tym, czy i w jakim stopniu młodzi ludzie powinni pomagać w codziennych obowiązkach w domu. Jest to wyłącznie kwestia tego, jakie obowiązki rodzice chcą im powierzyć.

• Jeżeli liczymy na to, że dziecko będzie wykonywać obowiązki domowe z własnej inicjatywy, wywoła to najpewniej następujący skutek: albo dziecko weźmie na siebie zbyt mało obowiązków i wtedy rodzice będą sfrustrowani, albo obarczy się zbyt wieloma, nie wiedząc, ile się od niego oczekuje.

• W domach, gdzie rodzice patrzą na obowiązki domowe jak na powinność moralną – zgodnie z zasadą: dzieci powinny pomagać matce i ojcu – często tworzy się pewnego rodzaju nieprzyjemna atmosfera. Kiedy rodzice mówią powinieneś zamiast chcę, blokują naturalną skłonność do interesowania się potrzebami i pragnieniami innych, za to prowokują sprzeciw i poczucie winy.

• Jeśli obowiązki domowe stają się swego rodzaju służbą wojskową, trudno wówczas uniknąć sądów polowych czy dezercji.

• Rodzice, którzy oczekują od dziecka wykonywania obowiązków domowych niejako w formie zapłaty za opiekę, wywołują u niego poczucie winy lub permanentnego niezadowolenia. Za opiekę nie można odwdzięczyć się pracami domowymi: są to wartości absolutnie nieporównywalne.

Podejście, które osobiście zalecam – by rodzice prosili dziecko o pomoc przy niektórych obowiązkach – czasami bywa kłopotliwe. Okazuje się, że wielu rodzicom trudniej jest powiedzieć, czego chcą, niż mogłoby się wydawać. Jedni z nich tłumaczą, że jasne artykułowanie ich oczekiwań „naprawdę nie powinno być konieczne” – jak gdyby dziecko miało samo odgadywać, co jest w domu do zrobienia. Inni twierdzą, że prosili o pomoc już tysiąc razy, a jeszcze inni idą na skróty i ustalają zestaw sztywnych reguł wzmacnianych kontrolą i sankcjami.

Często zdarza się i tak, że rodzice, którym trudno zwrócić się o pomoc w codziennych obowiązkach, przerobili podobne sytuacje, kiedy dzieci były młodsze, a powstałych na tym tle konfliktów nigdy nie rozwiązali. Prawdopodobnie rodzice ci nigdy nie traktowali poważnie siebie ani swoich wymagań: prosili dziecko pięć czy sześć razy w ciągu dnia o posprzątanie, a w końcu robili to sami.

Niektórzy rodzice borykają się z problemem obowiązków domowych, ponieważ wychowali nadobowiązkowe dzieci. Dzieje się tak zazwyczaj w domach, w których jedno z rodziców jest chore, niepełnosprawne lub nieszczęśliwe. Dziecko czuje się urażone, gdy karci się je za niepozmywanie naczyń – zadanie w jego przekonaniu trywialne – w sytuacji gdy przez wiele lat sprawuje emocjonalną i fizyczną opiekę nad schorowanym albo duchowo nieobecnym rodzicem.

Niezależnie od przyczyny konfliktu rodzice powinni omówić z dziećmi zakres obowiązków domowych, określając zasady i wymagania w bezpośrednim, osobistym języku. Mogą na przykład zwrócić się do nastolatka słowami:

− Przedyskutowaliśmy to z tatą i chcielibyśmy, aby do twoich obowiązków należało wynoszenie śmieci (lub inne podobne zadanie). Co ty na to?

Jeśli dziecko zapyta:

− Dlaczego mam to robić?

Odpowiedź powinna brzmieć:

− Ponieważ my tak chcemy. Niekoniecznie musi to być wynoszenie śmieci, ale chcemy, abyś w jakiś praktyczny sposób pomagał w prowadzeniu domu.

Jeżeli dziecko powie:

− Nie, to jest bez sensu! Jak mam dać sobie radę z tymi wszystkimi obowiązkami?, odpowiedź brzmi:

− No dobrze. To posłuchajmy, co według ciebie jest sensowne.

− No nie wiem, po prostu tego jest za dużo. Możemy trochę zmniejszyć moje obowiązki?

− Jest to możliwe, ale musisz coś zaproponować. Masz już rozeznanie, jakie są nasze oczekiwania wobec ciebie w odniesieniu do potrzeb całej rodziny, i teraz chcielibyśmy usłyszeć twoje zdanie.

Ogromnie ważne jest, aby w toku rozmowy rodzice i dzieci wzięli na siebie swoją część odpowiedzialności. Może się to wiązać z koniecznością usunięcia z rodzicielskiej automatycznej sekretarki poniższych standardowych wypowiedzi:

• Posłuchaj tylko! To wcale nie jest niedorzeczne, żeby…

• Jeżeli to ma być taki kłopot, to może powinniśmy porozmawiać o zweryfikowaniu twojego kieszonkowego.

• Nie ma w tym nic niezwykłego, że dzieci w twoim wieku…

• Nie wygłupiaj się! Chyba nie chcesz, żeby twoja matka…

• Jeśli się zastanowisz, ile kosztuje nas…

• Kiedy byłem w twoim wieku…

Lista ta mogłaby być dłuższa, ale dalsze przykłady są tyleż żenujące, co zbyteczne.

Jak już wspomniałem, zakres obowiązków, które bierze na siebie dziecko, w każdej rodzinie wygląda inaczej. Wszystkie prace domowe są równie ważne; w jaki sposób należy zatem rozdzielać obowiązki? Można zapytać dziecko, które zadania chciałoby wykonywać, choć dla większości zdrowych i aktywnych nastolatków zmywanie naczyń, sprzątanie czy gotowanie bardzo nisko plasuje się na liście pożądanych zajęć. Jeżeli zabierają się do wykonywania jakiejś pracy w domu, zazwyczaj kieruje nimi impuls − a przecież pomoc w obowiązkach domowych nie może zależeć od zachcianek.

Przy omawianiu podziału obowiązków znacznie ważniejszy jest przebieg procesu decyzyjnego niż same podjęte decyzje. O wiele bardziej opłaca się poświęcić temu więcej czasu niż dla świętego spokoju zawrzeć pośpieszny kompromis. Należy też dać odczuć drugiej stronie, że jest traktowana poważnie, a nie ucinać dyskusję, przyjmując ,,uczciwe” rozwiązanie.

W wielu rodzinach kwestia obowiązków domowych okazuje się istotna, ponieważ dzieci, osiągając wiek nastoletni, stały się wystarczająco duże, aby odmówić współpracy. Wcześniej rodzice nie musieli podchodzić z powagą do procesu decyzyjnego w rodzinie, bo naturalna chęć współdziałania dzieci gwarantowała wymuszone kompromisy i wypełnianie „obowiązków”. Jednak nastolatek jest już dość samodzielny, aby powiedzieć nie, gdy prosi się go o pomoc. Niektóre dzieci odmawiają wywiązywania się z uzgodnień i obowiązków bez większych wyjaśnień. Nastolatki reagują w ten sposób nie tylko w rodzinach o rygorystycznym wychowaniu, ale także w tych pozornie liberalnych. Wielu kompromisowo nastawionych rodziców zasadza bowiem elastyczność, tolerancję i odpowiedzialność społeczną na podwalinach moralnych − i w tym sensie są oni rygorystyczni. Dla dziecka brak elastyczności niejednokrotnie okazuje się ciężarem na długie lata lub przeszkodą w nawiązaniu bliskich więzi. Niemniej jednak sposób, w jaki dziecko postrzega życie rodzinne, ujawni się dopiero, gdy będzie wystarczająco duże, aby odmówić współpracy.

Co się dzieje, gdy dziecko sprzeciwia się i nie pomagają ani kłótnie, ani rzeczowe dyskusje? Według mnie dziecko, które odmawia współpracy, chce nam zakomunikować, że oczekiwania rodziny są zbyt wysokie. Wówczas należy je oficjalnie zwolnić ze wszystkich obowiązków domowych na czas nieokreślony.

Dlaczego? Protest dziecka to sygnał, że jego poczucie osobistej i społecznej odpowiedzialności zostało w sposób zasadniczy i niebezpieczny zachwiane. W przeciwnym razie – gdyby jego integralność nie była zagrożona – nie musiałoby reagować w tak radykalnie aspołeczny sposób. Aby przywrócić społeczną odpowiedzialność, musi najpierw odzyskać odpowiedzialność osobistą, gdyż jest ona warunkiem tej pierwszej.

Wielu rodzicom rozwiązanie to – choć proste − wydaje się wysoce prowokacyjne. Jest to jednak jedyna znana mi metoda, która gwarantuje powodzenie. Co ważniejsze, jej skuteczność oparta jest na racjonalnej podstawie etycznej. Moje doświadczenie podpowiada, że przeciętnie potrzeba sześciu do ośmiu miesięcy, zanim zbuntowane dziecko zacznie znowu pomagać w domu. W zależności od tego, w jakim stopniu rodzice będą potrafili przyjąć tę pomoc i jej nie nadużywać, społeczna odpowiedzialność dziecka w rodzinie zostanie solidnie ugruntowana po około roku−półtora. Jednak być może najważniejszym osiągnięciem będzie to, że dziecko rozwinie w sobie odpowiedzialność osobistą i dzięki temu przestanie już zachowywać się w sposób arogancki.

Proponowana przeze mnie kuracja nie jest łatwa dla żadnej ze stron. Dzieci lubią uczestniczyć w życiu rodzinnym − niech nie zmyli was fakt, że pierwszą reakcją dziecka na zwolnienie z obowiązków domowych będzie okrzyk „Super!”. Rodzice natomiast muszą nauczyć się myśleć i działać w sposób całkowicie przeciwny do teorii, które dotychczas uważali za święte.

Jednak procesu tego nie da się uniknąć. Rodzice muszą wykorzystać ten czas na uzmysłowienie sobie, że w ich kodeksie etycznym być może zabrakło podbudowy. Nie oznacza to, że ich pojęcia moralne były „złe”, lecz raczej że z biegiem czasu zaczęły funkcjonować zbyt automatycznie.

Rodzice muszą być stanowczy. To oni są kapitanem statku. Czy statek dobije bezpiecznie do portu, bez buntu na pokładzie, zależy od tego, jak dalece odpowiedzialnie będą korzystać ze swojej władzy i jak dalece będą skłonni dostosowywać prędkość i kurs do siły wiatru i charakteru załogi.

O KROK OD ZWYCIĘSTWA

Czasami dzieci, które sprawiają wrażenie, że świetnie sobie ze wszystkim radzą, nagle zaczynają zmierzać w niebezpiecznym kierunku. Wchodzą na drogę przestępstwa albo popadają w uzależnienie, albo podejmują działania, przed którymi rodzice starali się je uchronić. Takie wypadki powodują, że rodzice odczuwają silną pokusę wzmocnienia swej roli wychowawczej, chcąc położyć kres destrukcyjnemu zachowaniu swoich dzieci. Jednak mimo bólu rodziców i ich wielkiej chęci, by znowu przejąć kontrolę, powinni oni przyjąć do wiadomości, że jest już za późno. Ewentualne próby tylko pogorszą sytuację zarówno rodziców, jak i dziecka.

Gdy początkowy paraliż i panika zaczną ustępować, rodzice powinni wykonać trzy kroki:

• Podzielić się swoimi uczuciami − poczuciem winy i odpowiedzialności za przebieg wypadków, oraz wyrzutami sumienia − z partnerem lub innymi osobami, ale nie z dzieckiem – aby dać upust tym uczuciom i skupić się na odpowiedzialnym działaniu w przyszłości.

• Rozmawiać z dzieckiem w sposób bezpośredni i osobisty. Rodzice muszą wziąć odpowiedzialność za swoje własne uczucia i reakcje, a nie starać się odgrywać rolę terapeuty, policjanta, sędziego czy księdza. Pamiętaj, że autodestruktywne zachowanie dziecka nie jest skierowane przeciwko rodzicom. Jest to próba podkopania własnej ludzkiej godności.

• Zapewnić rodzinie wsparcie. Nieważne, czy rodzice najpierw zwrócą się o pomoc do dobrego przyjaciela, nauczyciela, księdza czy profesjonalnego terapeuty rodzinnego. Najważniejsze jest, aby cała rodzina – w tym dziecko – otrzymała pomoc. Każdy członek rodziny czuje się współwinny i każdy członek rodziny ponosi współodpowiedzialność. Jednakże profesjonalna pomoc z zewnątrz będzie skuteczna jedynie w takim stopniu, w jakim rodzina się jej podda i zmieni dotychczasowy kształt wzajemnych relacji.

Na autodestruktywne zachowanie młodego człowieka składa się wiele czynników − między innymi koledzy, status społeczny i ekonomiczny danego środowiska i rodziny, uwarunkowania kulturowe czy polityka stosowana wobec dzieci i młodzieży. No i jest oczywiście rodzina. Niezależnie od tego, w jakim stopniu pozostałe czynniki wydają się znaczące, jako rodzice musimy zdać sobie sprawę, że coś w naszych stosunkach z dziećmi wywołało w nich poczucie bezsilności. Coś, co im daliśmy lub powinniśmy byli dać, sprawiło, że ich poczucie własnej wartości i odpowiedzialności za siebie przestało się rozwijać. Choć robiliśmy wszystko, co w naszej mocy, to całkiem nieświadomie zawiedliśmy swoje dzieci.

Jeśli zatem chcemy mieć wpływ na życie swoich dzieci, musimy przyjąć współodpowiedzialność – dla własnego i ich spokoju. Musimy przyznać, że w naszej rodzinie zachodziły procesy destrukcyjne, i spróbować zastąpić je postępowaniem konstruktywnym. Jeśli natomiast uchylimy się od odpowiedzialności, wówczas dzieci wezmą naszą porażkę na siebie, co tylko zwiększy ich niemoc.

Istnieją jeszcze dwa powody, aby sięgnąć po pomoc z zewnątrz. Żaden rodzic nie jest w stanie obiektywnie ocenić procesu interakcji w swojej rodzinie[9]. Jedynie profesjonalna pomoc może otworzyć rodzicom oczy na destrukcyjne mechanizmy w ich rodzinie.

Zmiana autodestrukcyjnego zachowania u nastolatka w przededniu jego wejścia w dorosłe życie jest bez fachowej pomocy bardzo trudna. Jego rozwój zgodny z zapisem genetycznym i wychowaniem, jakie otrzymał w swojej rodzinie, został niemal zakończony. Jeśli było to w jego domu możliwe i udało mu się zachować równowagę pomiędzy zaspokajaniem własnych potrzeb a współdziałaniem z rodzicami. Innymi słowy, zakończył się piętnastoletni okres ciężkiej pracy, której owoce właśnie zaczynają dojrzewać.

Pomimo szorstkiej fasady nastolatek jest bezbronny jak nowo narodzony motyl suszący skrzydełka na słońcu. Kiedy etap przeobrażenia dobiega końca, zaczyna postępować destrukcyjnie lub autodestrukcyjnie. Jeśli rodzice lub inne osoby wywołają w nim dodatkowo poczucie winy, utrwalą tylko negatywne zachowania. Autodestrukcja stanie się wtedy niemal niemożliwa do powstrzymania. Z drugiej strony, jeśli wezmą na siebie czynnie współodpowiedzialność za rozwój wypadków, ich nastoletnie dzieci będą mogły zacząć powoli odbudowywać poczucie własnej wartości – i w efekcie lepiej traktować samego siebie.

ROZDZIAŁ VIII
RODZICE

W dzisiejszych czasach rodzina przybiera formy bardziej zróżnicowane niż kiedykolwiek, ale w tym rozdziale będę mówił o rodzinie dwupokoleniowej złożonej z dwojga rodziców i dzieci. Spróbuję określić skuteczne zasady, które mogą pomóc rodzicom wzmocnić rodzinne więzi. Jest to o tyle istotne, że – jak pokazuje praktyka terapeutyczna – dawny model związku małżeńskiego opartego na nieproporcjonalnym podziale ról przestał już niemal zupełnie funkcjonować.

Od stuleci mężczyźni i kobiety zawierali małżeństwa w celu zapewnienia sobie stabilności społecznej, bezpieczeństwa i akceptacji. Pozycja społeczna niezamężnej kobiety była znacznie niższa niż wolnego mężczyzny. W wielu krajach nadal tak jest, jednak w większości wypadków cywilizacja zachodnia postawiła nowe wymagania wobec roli, jaką małżeństwo i partnerstwo odgrywa w życiu człowieka.

Małżeństwo, czy po prostu wspólne życie dwojga dorosłych osób, stało się dla współczesnych mężczyzn i kobiet wyborem natury egzystencjalnej. Oznacza to, że nie zakładamy już, iż małżeństwo zapewni nam uznanie społeczne i bezpieczeństwo. Oczekujemy przede wszystkim związku satysfakcjonującego emocjonalnie i duchowo.

Są to zmiany inspirujące. Godność człowieka odgrywa dziś znacznie większą rolę niż kiedyś. Utwierdzenie godności na czele listy naszych priorytetów stanowi sedno niniejszego rozdziału.

Na podstawie moich doświadczeń terapeutycznych zdobytych w pracy z małżeństwami w różnych krajach i kulturach wysnuwam dwa ważne wnioski. Po pierwsze, poważne konflikty w związkach uczuciowych to zjawisko powszechne − różnice kulturowo-wyznaniowe mają w tym względzie charakter powierzchowny. Po drugie, przekonałem się, że tradycyjny model „udanego małżeństwa”, oparty na zróżnicowanym statusie mężczyzny i kobiety, staje się przeżytkiem. Czy ulegam złudnym nadziejom[10]? Mam nadzieję, że nie. Mając świeże spojrzenie na godność człowieka, postaram się sformułować ogólne zasady, według których małżonkowie mogą wspólnie iść przez życie w duchu partnerstwa opartego na równości. Nie należy spodziewać się tu żadnych konkretnych rad – nie ma sensu wymieniać starych zasad na nowe – zamierzam raczej wskazać kierunek podejmowanych prób i zachodzących przemian. Doświadczenie podpowiada mi, że zasada równorzędnej godności wymaga głębokiego poszanowania indywidualnych różnic, a do wszelkich zabiegów generalizowania czy upraszczania należy odnosić się z dużą dozą rezerwy.

RÓŻNICE

Gdy dwoje ludzi spotyka się, zakochuje i decyduje na wspólne życie, tak naprawdę więcej ich dzieli, niż łączy. Zakochani mają tego świadomość, ale uczucie osłabia trzeźwość myślenia i przenosi ich w świat fantazji. Łudzimy się, że wzajemna miłość i budowanie wspólnego życia będzie polegało na upodabnianiu się do siebie w możliwie największym stopniu. Na pierwszym etapie wspólnej drogi staramy się uzyskać tę jedność, ale jakiś czas potem zaczynamy domagać się, aby druga strona w dowód uczucia poświęciła część siebie. Jest to wzorzec odwieczny i uniwersalny. Nie da się mu zapobiec, można go jedynie w odpowiednim momencie przerwać.

Jednak miedzy dwojgiem ludzi zachodzą dwie główne różnice. Po pierwsze, są oni najczęściej płci przeciwnej − po drugie, każde z nich ma odrębną osobowość.

Przez osobowość rozumiem sumę rozmaitych strategii przetrwania, ukształtowanych w wyniku zdarzeń i ograniczeń, które napotykaliśmy w naszej rodzinie i w kulturze. Nasza ogólna strategia odzwierciedla metody, jakimi nauczyliśmy się rozstrzygać dylematy pomiędzy chęcią zachowania swojej integralności a pragnieniem współdziałania. W efekcie owe sposoby postępowania stały się dla nas znośną strategią przeżycia, a dla naszych rodziców czymś możliwym do zaakceptowania.

Strategia przetrwania jest zawsze po części autodestrukcyjna. Niezależnie od tego, co pamiętamy z dzieciństwa, faktem jest, że każdy z nas był niejednokrotnie raniony i wykształcił w sobie szereg metod radzenia sobie z tym. Niektórzy uciekali w samotność, inni próbowali zbliżyć się do rodziców, a jeszcze inni poszukiwali mniej lub bardziej dogodnych rozwiązań gdzieś pomiędzy tymi dwiema skrajnościami.

Należy pamiętać, że zachowania autodestrukcyjne zawsze działają na szkodę naszych najbliższych i naszych relacji z nimi. Z chwilą gdy ktoś nas pokocha, w pewnym sensie otwiera się i tym samym naraża na zranienie. Ponieważ nosiliśmy w sobie skłonności autodestrukcyjne przez wiele lat, często uodporniamy się na ból, jaki mogą wywołać, lub mu się poddajemy. Natomiast dla nieznających nas aż tak długo partnerów i dzieci są one nadal problematyczne i bolesne. Rzadko kiedy strategia przetrwania, która sprawdzała się w naszej rodzinie, gdy byliśmy dzieckiem, nadaje się do zastosowania w rodzinie, którą sami zakładamy. Popełniamy błąd, utożsamiając naszą pierwotną strategię przetrwania ze strategią życiową.

W jaki sposób możemy zatem przemienić strategię przetrwania w strategię życiową? Potrzeba dwóch składników: miłości naszych bliskich w połączeniu z naszym pragnieniem odgrywania jak najważniejszej roli w ich życiu. Następnie musimy ciężko pracować nad samym procesem przemiany.

Jeżeli zakładamy rodzinę po raz pierwszy przed trzydziestym−trzydziestym piątym rokiem życia, to ani nie znamy naszego partnera, ani siebie samego. Znamy tylko nasze dwie osobowości, które, jak wyjaśniłem, składają się z odrębnych strategii przetrwania. Nie rozmyślamy nad dzielącymi nas różnicami. Stan zakochania przepełnia nas uczuciem zadowolenia zarówno wobec nas samych, jak i siebie nawzajem. Naturalnie więc obce nam jest myślenie, iż wkrótce będziemy musieli zacząć ewoluować i zmieniać się.

Dawniej nie oczekiwano od człowieka, że będzie się rozwijał, ale że będzie się dostosowywał. Gdy zakładano nową rodzinę, jej oczekiwania były zbieżne z oczekiwaniami rodziny, w której samemu się wyrosło: żądano poświęcenia. Człowiek miał wyrzec się siebie samego na rzecz innych.

We współczesnej rodzinie, w której relacje opierają się na wzajemnym szacunku, oczekiwania są nieco inne: konstruktywne relacje z partnerem i dziećmi polegają na tym, że chcemy się rozwijać nie dlatego, iż inni narzucają nam swoje warunki, ale aby nasi bliscy nie cierpieli.

Z uwagi na fakt, że każdy ma inną strategię przetrwania, czas potrzebny do dokonania zmian oraz sprzeciw, jaki napotkamy, również będą zależały od indywidualnych uwarunkowań. Nasz partner może być mniej lub bardziej cierpliwy oraz mniej lub bardziej wrażliwy na nasz ból. Dzieci natomiast okazują znikome zahamowania. Dają nam odczuć bardzo wyraźnie, że jesteśmy idealni i wszechmogący. Im bardziej będziemy zdeterminowani, aby rozwijać własną osobowość, tym mniej autodestrukcyjne staną się nasze dzieci. Jednostronność zostanie zastąpiona przez wzajemność.

W wypadku wielu par różnice działają stymulująco. Jednak przychodzące na świat dziecko w pewnym sensie zakłóca dotychczasową równowagę, a różnice stają się wtedy bardziej ciężarem niż pozytywnym bodźcem. Czasami warto sobie uzmysłowić, że kiedy zostajemy rodzicami, w najlepszym razie posiadamy mniej więcej jedną trzecią doświadczenia i wiedzy koniecznych do tego, by w miarę rzetelnie wychowywać dziecko. Wiedzy tej będziemy uczyć się od siebie nawzajem oraz od naszych dzieci, które dorastając, będą wysyłać nam adekwatne sygnały.

Konflikty są nieodłącznym elementem procesu nauki. Musimy zatem zastanowić się, jak można je wykorzystać w sposób konstruktywny, a nie używać ich jako oręża do wykazania, kto ma „rację”.

Prześledźmy dialog nieobcy każdemu świeżo upieczonemu rodzicowi.

Ona: Za każdym razem, gdy przewijasz naszą córkę, ona płacze. Dlaczego zawsze musisz być dla niej taki szorstki?

On: Przewijanie to przewijanie. Może ty masz czas za każdym razem bawić się z nią całymi godzinami, ale ona mogłaby też nauczyć się, że pewne rzeczy musimy po prostu wykonać i kropka!

Ona: Tak, ale sam widzisz, że to nie jest dla niej przyjemne.

On: Nie mówię o tym, co jest przyjemne, a co nie. Mówię, że pewne rzeczy po prostu trzeba zrobić, a potem jest czas na zabawę. A co będzie, jak pójdzie do żłobka? Myślisz, że tam mają czas, żeby poświęcać jej szczególną uwagę?

W tym klasycznym konflikcie konfrontują się dwie odmienne postawy: męska i żeńska. Określenie, która z nich jest słuszna, jest tutaj najmniej istotną kwestią. Najważniejsze i zarazem najgorsze jest to, że każda ze stron potępia sposób postępowania drugiej: „Twój sposób jest zbyt brutalny!”, „Twój jest niepraktyczny!”.

Załóżmy, że konflikt potoczył się inaczej:

Ona: Za każdym razem, gdy przewijasz naszą córkę, ona płacze. Dlaczego zawsze musisz być dla niej taki szorstki?

On: Nie muszę wszystkiego robić tak, jak ty, i chciałbym przewijać ją po swojemu! OK?

Ona: OK. W takim razie…

Powyższy dialog pokazuje, co się dzieje, kiedy szacunek dla indywidualnych różnic zostaje zminimalizowany do jednego zdania. Pozornie wydaje się, że para osiągnęła kompromis, ale de facto brakuje więzi charakterystycznej dla naszego poczucia odrębności. Oboje rodzice czują się osamotnieni – ojciec ze swoim stanowiskiem, a matka ze swymi obawami. A dziecko dalej płacze. Z konfrontacji usunięto negatywne elementy języka i uczuć, ale porozumienia i tak nie osiągnięto.

Jeśli dialog między rodzicami ma być dojrzały i budujący, musi odnosić się do ich sfery osobistej. Ponieważ konflikt dotyczy bólu i frustracji, rodzice powinni używać języka osobistego.

Ona: Posłuchaj, martwi mnie, że Emma zawsze płacze kiedy ją przewijasz. Możemy o tym porozmawiać?

On: Tak, oczywiście. Czy znowu zrobiłem coś źle?

Ona: Nie wiem, czy to jest złe. Wiem tylko, że za każdym razem mnie to denerwuje i wtedy mam ochotę wkroczyć do akcji i pomóc ci. Nie wiem tylko, czy nie irytowałoby cię, że się wtrącam, i dlatego chcę o tym z tobą porozmawiać… Przede wszystkim chcę usłyszeć, jak ty do tego podchodzisz?

On: Dla mnie to nie jest problem. Wolałbym, żeby Emma ciągle śmiała się, ale trzeba ją przewinąć.

Ona: Może wcale nie jesteśmy tacy różni. Mogę podać ci parę wskazówek?

On: Nie, niekoniecznie… Po prostu nie wiem, czy umiałbym robić to inaczej…

W wypadku większości nieporozumień przebiegających w podobny sposób najlepiej by było, gdyby para urwała w tym momencie rozmowę. Oboje wysłuchali drugiej strony i poważnie potraktowali jej ograniczenia. Zaznaczyli swoją odrębność, ale nie próbowali nawzajem się przekonywać. Jakość rozmowy ma większy wpływ na samopoczucie całej rodziny niż osiągnięcie porozumienia czy kompromisu. Często wydaje nam się, że przyspieszymy swój rozwój, jeśli konflikt zakończy się konkretnym wnioskiem, ale rzadko tak się dzieje. Częściej poszukiwanie rozwiązania paraliżuje nasz rozwój. Możliwe, że Emma przez kolejne tygodnie czy miesiące będzie sfrustrowana i zła na ojca, ale będzie to dla niej lepsze, niż gdyby rodzice mieli używać jej jako broni w walce o władzę.

Powróćmy na chwilę do pierwszej próby, jaką podjęła matka Emmy, aby zmienić destrukcyjne relacje w rodzinie: „Za każdym razem, gdy przewijasz naszą córkę, ona płacze. Dlaczego zawsze musisz być dla niej taki szorstki?”. Tak naprawdę jej słowa oznaczają: „Źle ją przewijasz i jesteś dla niej zbyt szorstki”. Przykład ten dobitnie pokazuje, że w każdej rozmowie treść nie jest nigdy tak ważna jak proces. Załóżmy, że matka ma rację – że interakcja między ojcem a córką jest niewłaściwa, ponieważ nie okazuje on dziecku czułości, traktując przewijanie jako zadanie. Jednak ton i styl jej wypowiedzi jest równie chłodny i napastliwy jak zachowanie, o które oskarża swojego męża. Dlatego jej zarzut traci swoją moc i uzasadnienie. Zamiast rozwiązać problem, wzmacnia go. Co więcej, jeśli nie znajdzie sposobu, aby pogodzić opiekę nad dzieckiem z troską o partnera, ucierpi na tym także jej relacja z córką.

Kobieta zwraca się do męża w ten sposób, ponieważ tak samo odnosili się do niej rodzice, gdy jej zachowanie wymagało korekty. Rozpacz, którą wówczas czuła, daje o sobie znać we współczuciu, jakie ma dla cierpienia córki. Jednak moment, kiedy swoją córkę zacznie traktować w taki sam sposób jak męża, jest tylko kwestią czasu. Podobnie jak my wszyscy, ma dobre intencje, ale zachowuje się destrukcyjnie.

Gdy zakładamy rodzinę, do naszych obowiązków należy odgrodzenie się od przeszłości. Powinniśmy pozostawić za sobą bezcelowe schematy zachowań powstałe na gruncie miłości i wynikające z dopasowywania się do naszych rodziców.

ZARZĄDZANIE ZESPOŁOWE

Istnieje wiele modeli kierowania rodziną. Różnorodność widzimy już w samej Europie: w pewnych domach ster dzierży despotyczny tyran, w innych – łagodna i stanowcza matka. Niektórzy rodzice uważają się za duet o zasadach demokratycznych, podejmujący wszystkie decyzje wspólnie, a gdzie indziej pojawia się współdowodzący, który sprawuje samodzielną władzę w obrębie jasno wyznaczonych sektorów. Zdarza się, że rodzice zawzięcie walczą o każdy centymetr terytorium i najmniejszy obszar władzy. Inni opierają się z kolei na zasadach partnerstwa zakładających równorzędną godność każdego z nich.

Podane wzorce sprawowania kontroli w rodzinie wyrosły z dwóch założeń: że kobiety i mężczyźni są równi w sferze życia społecznego, politycznego i ekonomicznego oraz że ojcowie powinni aktywnie uczestniczyć w prowadzeniu domu – tzn. że muszą być emocjonalnie zaangażowani w życie rodziny i odgrywać czynną rolę w codziennej opiece nad dziećmi. W świetle europejskich tradycji jest to koncepcja rewolucyjna.

Mężczyźni zawsze czuli się odpowiedzialni za pewne istotne obszary życia rodzinnego, ale rzadko włączali się w codzienne, rutynowe czynności przynależne matkom i dzieciom. Jeszcze w połowie lat trzydziestych XX wieku duńscy specjaliści radzili, aby dziecko zjadało obiad, zanim ojciec wróci z pracy. Niestosowne było bowiem, aby główny żywiciel i głowa rodziny miał raczyć się najważniejszym posiłkiem dnia w towarzystwie małych dzieci!

Zespołowe kierowanie rodziną charakteryzuje się tym, że każdy rodzic jest gotowy pełnić wszelkie konieczne funkcje, nawet gdyby miały się one częściowo pokrywać. Jeżeli z biegiem czasu rodzice rozgraniczą obowiązki zgodnie ze swoimi zainteresowaniami i predyspozycjami, to jasno określony podział odpowiedzialności zostanie zachowany. W niektórych rodzinach na przykład mężczyzna zajmuje się uprawą, zwierzętami i sprawami technicznymi, a kobieta opiekuje się dziećmi, domem i ogrodem. Układ taki może niewątpliwie charakteryzować wysoki poziom wzajemnego szacunku, ale nie jest to przykład zarządzania zespołowego.

Ponadto model wspólnego kierowania rodziną wyrasta na gruncie przekonania, że rodzice posiadają jednakowe prawa decyzyjne – tzn. że decyzje są podejmowane wspólnie lub przez rodzica, który w danej dziedzinie jest bardziej kompetentny. Schemat taki różni się od dowodzenia demokratycznego, który polega na gremialnym omawianiu i rozstrzyganiu wszelkich kwestii. Każdy z partnerów powinien być także w swoich decyzjach wspierany przez drugiego, nawet jeśli ich poglądy nie są zbieżne. W rodzinach dowodzonych zespołowo sprzeciw czy różnica zdań często przybiera formę konstruktywnej dyskusji i nie jest elementem walki o władzę. Negocjacje nie mają na celu wykazania swoich racji, ale zaznaczenie obecności i pozyskanie szacunku.

Na froncie wychowawczym podstawą zespołowego zarządzania rodziną jest uświadomienie sobie, że zarówno rodzice, jak i dzieci mają inne granice i inne potrzeby. Koncepcja zespołowego kierowania nie polega na tym, że rodzice wspólnie wyznaczają granice i zasady dzieciom, ale opiera się na założeniu, że każdego należy traktować poważnie.

Rodzinę taką można określić mianem rodziny postdemokratycznej, w której jakość procesu decyzyjnego ma większe znaczenie niż sama decyzja, a głos mniejszości jest uwzględniany, a nie marginalizowany. Coraz więcej rodzin wciela w życie ten właśnie model.

Jednym z problemów jednakże, z jakimi rodziny te się borykają, jest fakt, że ich postępowanie ma charakter prekursorski. Żadna z instytucji społecznych – politycznych czy prywatnych – nie może zapewnić sprawdzonych wzorców do naśladowania. Między innymi z tej właśnie przyczyny modelu zespołowego nie można wprowadzić w prosty sposób wszędzie.

PARTNERSTWO A RODZICIELSTWO

Dawniej, kiedy w rodzinie pojawiało się pierwsze dziecko, tradycyjnie to mąż kontynuował karierę zawodową. Oczekiwania wobec głowy rodziny ograniczały się do tego, że do dotychczas pełnionych przez siebie funkcji dołoży rolę ojca i weźmie na swoje barki większe zobowiązania finansowe. Dla kobiety urodzenie dziecka oznaczało bardziej radykalne zmiany. Często wiązało się z rezygnacją z niezależnej kobiecości na rzecz macierzyństwa i to do końca życia, w późniejszym bowiem okresie stawała się babcią.

W wielu częściach świata ten odwieczny podział ról istnieje do dzisiaj. Koncepcja zmian w scenariuszu rodzinnym jest stosunkowo nowa. W niektórych tylko krajach kobiety zaczęły postrzegać swoje tradycyjne role jako ograniczenie. Nieco później mężczyźni zaczęli również kwestionować swoje tradycyjne funkcje.

Jednak trwałość roli matki i ojca jest uwarunkowana nie tylko historycznie. Posiadanie dziecka to tak emocjonalne doświadczenie, że większość rodziców szybko zaczyna utożsamiać się z nową rolą. Zdarza się nawet, że niektórzy rodzice przestają zwracać się do siebie po imieniu i zaczynają używać form „tata” i „mama”.

W większości wypadków rodzicielstwo absorbuje na tyle, że sfera partnerska na wiele lat schodzi na dalszy plan. Teoretycznie to osłabienie partnerstwa między rodzicami – wraz z towarzyszącym mu poczuciem straty i frustracji – jest również niekorzystne dla dzieci. Aby skutecznie odgrywać role rodziców oraz omawiać i rozwiązywać konflikty dotyczące dzieci, konieczny jest jeden element – partnerstwo: rodzice muszą rozmawiać ze sobą jak mężczyzna z kobietą, jak przyjaciele i kochankowie, jak dwoje ludzi posiadających odrębną tożsamość. Jeżeli kobiecie nie podoba się sposób, w jaki jej mąż pomaga synowi w odrabianiu lekcji, ważne jest, aby podeszła do niego jako jego żona i partnerka, a nie jako matka swojego dziecka. Jeśli matka niepokoi się o to, co jej nastoletnia córka robi poza domem, istotne jest, aby mąż wysłuchał jej obaw jako mąż, a nie jako ojciec swojej córki. Rola rodzica najlepiej sprawdza się w relacjach z dziećmi, a w kontaktach z dorosłymi należy występować we własnym imieniu.

Podejście takie ma kluczowe znaczenie nie tylko dla utrzymania przyjaźni i intymnej płaszczyzny związku, lecz paradoksalnie pozwala także na ciągły rozwój rodzicielski i osobisty. Jeżeli przy każdej dyskusji o dzieciach wchodzimy w rolę ojca czy matki, to dzieci stają się nieodłącznym tematem wszelkich naszych rozmów. Wtedy dotyczą one tylko tego, co dzieci robią albo czego nie robią. Aby zapewnić sobie rozwój osobisty, który z kolei pozwoli na lepsze wypełnianie roli rodzica, musimy rozmawiać ze sobą o nas samych. Naturalnie dzieci mogą być punktem wyjścia lub impulsem do takiej rozmowy, ale nie powinny być jej stałym przedmiotem.

Nietrudno zapomnieć o tej zasadzie, dlatego powinniśmy sobie wzajemnie o niej przypominać. Oprócz tego, że jesteśmy rodzicami, jesteśmy także ludźmi z bagażem własnych doświadczeń, z uczuciami, potrzebami, historiami i marzeniami, które istnieją niezależnie od odgrywanej roli w rodzinie. Dobrym sposobem na przypominanie sobie o tym jest wspólne wyjście do kina, wyjazd na weekend czy zjedzenie obiadu w restauracji. Ale wskazane jest także, abyśmy wystrzegali się długich debat, których wyłącznym tematem są dzieci.

Spotykam niekiedy rodziców przekonanych, że jedyną drogą prowadzącą do dalszego rozwoju osobistego jest znalezienie odpowiednich możliwości poza domem. Myślenie takie uruchamia błędne koło. Ich partnerzy mają wtedy poczucie, że stają się dla nich coraz mniej ważni. Dzieje się tak nie dlatego, że faktycznie stracili na znaczeniu, tylko że nie potrafią sobie wyobrazić innego scenariusza. Zdarzają się też osoby, które uważają, że poszukiwanie nowych doświadczeń poza domem jest ryzykowne. W rzeczywistości prawdziwym zagrożeniem dla małżeństwa jest nieznajomość narzędzi pozwalających na ożywienie związku.

Z mojego doświadczenia wynika, że niewiele czynników ma tak pozytywny wpływ na nasze jestestwo jak pełen czułości i oddania związek partnerski, który stymuluje nasz rozwój egzystencjalny. Osiągnięcie tego celu w rodzinie stosunkowo niedawno stało się priorytetem. Nadal jednak w wielu domach najbardziej rzucającym się w oczy pierwiastkiem jest niewykorzystany potencjał ludzki.

WZAJEMNOŚĆ OZNACZA SZACUNEK

Odnoszę wrażenie, że poczucie cudu, podziwu i odpowiedzialności pojawiające się przy pierwszym zetknięciu z nowym, stworzonym przez siebie życiem towarzyszy człowiekowi od zawsze. Potrzeba chronienia i kochania nowo narodzonego dziecka oraz chęć zapewnienia mu dobrego życia budzi się w nas niczym wschodzące słońce. Potrzebę taką odczuwają nawet osoby, które nie zaznały szczęścia ani w dzieciństwie, ani w dorosłym życiu.

Chęć dawania jest w swej naturze dwustronna, gdyż dzieci również odczuwają ją w stosunku do nas. Musimy tę współzależność zrozumieć. Dzieci sprawiają, że czujemy się ważni z racji samego ich istnienia, a to z kolei pozwala także im poczuć się wartościowymi.

Mamy szansę to osiągnąć tylko wtedy, gdy nauczymy się hamować własny egocentryzm i uznawać kompetencje naszego dziecka za jego dar – dar, który oferuje nam w sposób nieświadomy. Jeśli tego nie zrozumiemy, dziecko wyrośnie w przekonaniu, że nie przedstawia żadnej wartości poza tym, co można wyrazić za pomocą szkolnych stopni i sukcesów w życiu społecznym. Nie dość, że będzie to dla niego bolesne i zostawi ślad w naszych relacjach, to dodatkowo nie pomoże mu stać się pełnowartościowym członkiem społeczeństwa.

Od zawsze mamy świadomość, jakim darem jest dla nas dziecięca kompetencja, jednak nadzwyczaj rzadko z niej korzystamy. Gdy dziecko jest grzeczne i rozwija się wzorowo, uznajemy to za dowód naszej wartości i chwalimy je, mówiąc, jakie jest „dobre”. Z drugiej strony, kiedy staje się nieposłuszne, krnąbrne, zniecierpliwione i agresywne, reagujemy złością i mówimy, że dziecko jest,,złe”.

Przesłanki takiego myślenia są dwojakie. Pierwsza ma charakter kulturowy − naszą naturalną skłonność do naśladowania innych. Drugi powód wynika z tego, że jeśli nie czujemy się w pełni wartościowi w relacjach z innymi ludźmi, reagujemy konfrontacyjnie i stajemy się drażliwi, poirytowani, wściekli i porywczy. A w sytuacji gdy mamy najwięcej do stracenia – czyli w odniesieniu do własnych dzieci – nasze reakcje zostają jeszcze spotęgowane. Kwestionujemy wartość naszych najbliższych, obarczając ich winą, gdyż tak naprawdę sami czujemy się niedowartościowani.

Kiedy nasze dziecko potknie się na chodniku, ciągniemy je za rękę i mówimy z rozdrażnieniem: Patrz, gdzie idziesz! Gdy po raz trzeci tego samego dnia wpada do domu z płaczem i podrapanym kolanem, strofujemy je: Musisz nauczyć się patrzeć pod nogi! Kiedy nauczyciel informuje nas, że dziecko nie spełnia określonych wymagań, jesteśmy źli na niego lub na nie, albo jedno i drugie. A kiedy nasze małżeństwo utknie w martwym punkcie lub zaczyna się rozpadać, winimy za to partnera. Jeśli nie radzimy sobie w życiu − obwiniamy naszych rodziców lub społeczeństwo. Nie postępujemy tak tylko wtedy, gdy za strategię przetrwania obraliśmy sobie tłumienie złości, pogrążanie się w przygnębieniu i oskarżanie samego siebie.

Kiedy zachowanie naszego dziecka sprawia, iż nie czujemy się komfortowo, niemal zawsze jest to odczucie uzasadnione – zanim wystąpił konflikt, nie umieliśmy okazać mu dość miłości, a dobrych intencji nie przekuliśmy w udaną relację. Musimy zrozumieć, że dzieci należy uważnie słuchać, postrzegać je jako istoty kompetentne i uczyć się od nich, stając się przez to pełnowartościowymi rodzicami.

Nie da się tego zrobić pojedynczym działaniem. Musimy otworzyć się na dzieci i starać się odczytywać ich komunikaty − te spontaniczne i te spóźnione. Dzieci nie próbują nas niczego uczyć, nie stosują żadnych pedagogicznych teorii. Po prostu wspólnie z nami żyją i pokazują własny sposób odbierania rzeczywistości.

Rozwój u większości z nas przebiega tak wolno, że złość czy irytacja mija dopiero, kiedy dzieci są już dorosłe. Nie jest łatwo zmienić swój dotychczasowy punkt widzenia. Nawet jeśli proces ten potrwa dłużej, nie ma powodu do niepokoju, pod warunkiem że przestaniemy się oszukiwać, iż wina leży po stronie dziecka.

Ojciec pewnego agresywnego i nieposłusznego siedmiolatka spojrzał mi kiedyś w oczy i zapytał głosem pełnym rozpaczy i lekceważenia, zupełnie jak jego syn: „Czy naprawdę trzeba tyle zastanawiać się nad każdym słowem wypowiadanym do dzieciaka w jego wieku? Moi rodzice w ogóle nie mówili nic poza kategorycznym «Nie!»”.

Przypuszczam, że nikt nie będzie zaskoczony, jeśli zdradzę, że moja odpowiedź brzmiała „Tak!”.

[1] Margaretha Berg Broden, Mor og barn i Ingenmandsland, Copenhagen 1989.

[2] Niektóre dzieci zawsze dostawały zbyt mało tego, czego potrzebują. Obecnie to się zmieniło: dzięki bardziej liberalnemu podejściu do wychowania i większemu dobrobytowi jest więcej dzieci, które dostają zbyt wiele z tego, czego zapragną. Szczególnie dotyczy to krajów Europy Wschodniej, gdzie relatywnie niewielka grupa ludzi nagle stała się bogata. Naturalne jest, że w takich rodzinach rodzice przekazują część swego bogactwa dzieciom, zwykle w postaci rzeczy materialnych podnoszących ich status społeczny.

[3] Ang. bite one’s head off to idiomatyczny zwrot, który znaczy: urwać komuś głowę. Z racji odniesienia do zachowań chłopca pozostawiamy tłumaczenie dosłowne (przyp.tłum).

[4] Z perspektywy terapeuty rodzinnego patriarchalny model rodziny na południu Europy często ma  oblicze jedynie społeczno-ekonomiczne. Z  psychologicznego i  egzystencjalnego punktu widzenia rodziny pozornie zdominowane przez mężczyzn często okazują się ukrywać swój rzeczywisty matriarchalny charakter.

[5] Kwestia pozwalania i zabraniania nastolatkom pewnych rzeczy zostanie omówiona w  rozdziale VII.

[6] Podobne doświadczenia można znaleźć u dorosłych, którzy jako rodzice mają wiele spraw nieprzemyślanych i bez przerwy czują się niepewni i bezsilni.

[7] Zespołu zaburzeń koncentracji uwagi − Attention Deficit Disorder (ADD) − nie należy mylić z zespołem nadpobudliwości psychoruchowej z zaburzeniami koncentracji uwagi − Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) (przyp. red.).

[8] Pierwsza okazja ku temu pojawia się w wieku niezależności opisanym w rozdziale I.

[9] Wspólnie z kolegami psychologami i terapeutami rodzinnymi możemy zaświadczyć, że  wniosek ten odnosi się także do tzw. specjalistów.

[10] Jak powiedział mój kolega po fachu i przyjaciel: kiedy trzymasz w ręku młotek, wszędzie zaczynasz widzieć gwoździe.

Wydawnictwo MiND Dariusz Syska,

Sarnia 21, 05-807 Podkowa Leśna

e-mail: mind@wydawnictwomind.pl

Skład i łamanie: Studio Piotr Gidlewski

www.piotrgidlewski.com

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.